Khi khấn nôm, người Việt thường mở đầu bằng "con kính lạy" rồi gọi đúng vị được thờ ở nơi mình đứng: chư Phật ở chùa, Thành hoàng làng ở đình, vị thần hoặc vị anh hùng được thờ ở đền, Thánh Mẫu ở phủ, ông bà tổ tiên và thần linh trong nhà ở bàn thờ gia đình. Gọi đúng vị được thờ là phần cốt lõi của sự tôn kính trong lời khấn.
Bài này đi qua cách xưng hô phổ biến ở từng loại nơi thờ, giải thích vì sao có cách gọi đó, và gợi ý làm gì khi bạn không biết nơi mình đến thờ ai. Cách gọi trong bài là nếp phổ biến được nhiều sách văn khấn và nhiều gia đình dùng; mỗi vùng, mỗi nơi có thể có danh xưng riêng, và người trông coi nơi thờ tự là người nên hỏi khi chưa chắc.
Vì sao cách gọi trong lời khấn quan trọng
Trong đời thường, gọi sai tên người đối diện đã là thất lễ. Lời khấn cũng vậy. Người Việt coi việc gọi đúng vị được thờ là cách thể hiện mình biết mình đang đứng ở đâu, trước ai. Đến đền thờ một vị tướng có công giữ nước mà gọi "chư Phật" thì người trông đền nghe sẽ thấy lạ, và chính người khấn sau này biết ra cũng thấy ngượng.
Việt Nam có nhiều loại nơi thờ tự với tính chất rất khác nhau. Chùa thờ Phật, gắn với Phật giáo. Đình thờ Thành hoàng, vị thần bảo hộ làng. Đền thờ các vị thần, các vị anh hùng, các nhân vật có công, tuỳ nơi. Phủ là nơi thờ Mẫu theo tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Miếu, am là nơi thờ nhỏ, thường thờ thổ thần hoặc một vị được dân trong xóm tôn kính. Mỗi nơi có cách gọi riêng.
Trong khấn nôm, phần xưng hô thường ngắn. Bạn không cần đọc danh sách dài các vị như trong văn khấn in. Gọi đúng vị chính được thờ, rồi có thể thêm một câu chung như "cùng các vị được phối thờ nơi đây", là đủ lễ theo cách nhiều người vẫn làm.
Ở chùa: chư Phật, chư vị Bồ Tát
Ở chùa Bắc tông, loại chùa phổ biến nhất ở miền Bắc và nhiều nơi miền Trung, miền Nam, người đi lễ thường mở đầu bằng câu niệm Nam mô A Di Đà Phật, rồi "con kính lạy chư Phật mười phương, chư vị Bồ Tát". Một số người gọi cụ thể Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, Đức Quán Thế Âm Bồ Tát khi lễ ở ban có tượng tương ứng. Nhiều chùa miền Bắc có thêm ban Đức Ông, ban Thánh Hiền, ban Mẫu; khi lễ ở các ban đó, người ta gọi theo vị được thờ ở ban.
Ở chùa Nam tông, phổ biến ở Nam Bộ và trong cộng đồng người Khmer, chính điện thường thờ Đức Phật Thích Ca. Người Việt đến lễ thường chắp tay, lạy theo hướng dẫn của nhà chùa, và khấn thầm. Nghi thức ở đây có nhiều điểm khác Bắc tông; người khách nên quan sát và theo người trong chùa, nếu chưa rõ thì hỏi chư tăng hoặc Phật tử ở đó.
Về cách tự xưng ở chùa, phần đông người đi lễ xưng "con"; người đã quy y có khi xưng "đệ tử" kèm pháp danh. Trong các bài văn khấn in, chữ "tín chủ" cũng xuất hiện ở phần lễ Phật. Cách xưng nào phù hợp với bạn, nếu muốn hiểu kỹ theo giáo lý, nên hỏi các thầy ở ngôi chùa mình hay đến. Bài này chỉ nêu những cách gọi phổ biến để người mới không lúng túng.
Có một điểm người mới hay nhầm: ở nhiều chùa miền Bắc, ban Mẫu hay điện Mẫu được đặt trong khuôn viên chùa, nhưng đó là nơi thờ theo tín ngưỡng thờ Mẫu, không phải ban Phật. Khi lễ ở đó, người ta gọi theo vị được thờ ở ban ấy chứ không gọi chư Phật. Hiện tượng "tiền Phật hậu Thánh" này là nét riêng của nhiều ngôi chùa Bắc Bộ, và người đi lễ quen dần sau vài lần.
Ở đình làng, đền và miếu
Đình làng thờ Thành hoàng, vị thần được làng tôn làm người bảo hộ. Mỗi làng thờ một vị khác nhau: có làng thờ thiên thần, có làng thờ nhân thần là người có công lập làng, giúp dân. Người khấn nôm ở đình thường gọi "con kính lạy đức Thành hoàng làng" hoặc gọi đúng danh hiệu vị thần nếu biết. Người ngoài làng đến lễ nên hỏi người trông đình vị thần ở đây là ai.
Đền thờ rất đa dạng. Đền thờ các vị anh hùng dân tộc như đền thờ Đức Thánh Trần, đền thờ các vua Hùng, người đến thường gọi theo danh xưng quen dùng và nhiều người đến để dâng hương tưởng niệm, bày tỏ lòng biết ơn. Đền thờ các vị thần trong truyền thuyết, các vị nữ thần, các nhân vật địa phương thì gọi theo danh hiệu ghi ở đền. Khi không biết, câu "con kính lạy đức Thánh được thờ nơi đây" là cách gọi chung mà nhiều người dùng.
Miếu và am thường nhỏ, đôi khi không có người trông. Nhiều miếu thờ thổ thần, thờ Bà, thờ Ông theo cách gọi của dân địa phương. Người đi qua dừng lại thắp hương có thể khấn ngắn "con kính lạy các ngài được thờ ở miếu". Lăng Ông của ngư dân ven biển miền Trung, Nam Bộ thờ cá Ông; người địa phương có cách gọi riêng mà khách nên hỏi trước.
Ở phủ, đền thờ Mẫu
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ có hệ thống thờ phụng nhiều tầng: các vị Mẫu, các vị quan, chầu, ông hoàng, cô, cậu. Người đi lễ phủ lần đầu dễ choáng ngợp vì nhiều ban. Với khấn nôm, nhiều người chọn cách đơn giản: lễ ban chính và gọi "con kính lạy Thánh Mẫu", rồi thêm "cùng các quan, các chầu được thờ nơi đây". Như vậy vừa kính cẩn vừa không phải nhớ hết danh hiệu.
Người am hiểu hơn có thể gọi cụ thể từng vị Mẫu khi lễ ở ban tương ứng, chẳng hạn Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải trong bộ Tam toà. Mỗi phủ, mỗi đền có cách bày ban khác nhau; nếu muốn lễ đúng từng ban, nên hỏi người trông coi nơi đó.
Khi phủ đang có nghi lễ hầu, khách đi lễ thường được khuyên khấn thầm, giữ khoảng cách với khu vực nghi lễ và không chen lên ban. Lời khấn nôm lúc đó chỉ cần ngắn gọn. Bài này nói về cách người đi lễ thưa gửi, không bàn về nghi lễ hầu, vốn là phần việc của những người thực hành tín ngưỡng và có quy cách riêng.
Một lưu ý cho người đi lễ phủ: ở một số nơi có người đứng mời viết sớ, sắm lễ to với lời hứa hẹn. Khấn nôm bằng lời của mình, với lễ vật vừa sức, vẫn là cách đi lễ được nhiều người giữ. Không ai buộc bạn phải nhờ người khác thưa hộ.
Ở nhà và tóm tắt cách gọi theo nơi thờ
Ở nhà, lời khấn thường hướng tới hai đối tượng: gia tiên và thần linh cai quản trong nhà. Người khấn thường gọi "con kính lạy ông bà tổ tiên" hoặc kể cụ thể "con kính lạy ông nội, bà nội". Với thần linh, nhiều nhà dùng câu chung "con kính lạy các ngài thần linh cai quản trong nhà", có nhà gọi riêng Thổ Công, Táo Quân. Cửa hàng có ban Thần Tài, Thổ Địa thì gọi theo ban. Bảng dưới tóm tắt cách gọi ngắn hay dùng khi khấn nôm.
| Nơi thờ | Cách gọi ngắn hay dùng | Khi chưa chắc |
|---|---|---|
| Chùa Bắc tông | Nam mô A Di Đà Phật, con kính lạy chư Phật, chư vị Bồ Tát | Gọi chung chư Phật |
| Chùa Nam tông, chùa Khmer | Chắp tay, lạy theo hướng dẫn, khấn thầm | Hỏi Phật tử hoặc chư tăng |
| Đình làng | Con kính lạy đức Thành hoàng làng | Hỏi người trông đình |
| Đền thờ anh hùng, nhân thần | Gọi theo danh xưng của vị được thờ | Đức Thánh được thờ nơi đây |
| Phủ, đền thờ Mẫu | Con kính lạy Thánh Mẫu cùng các quan, các chầu | Lễ ban chính, khấn thầm |
| Miếu, am | Con kính lạy các ngài được thờ ở miếu | Khấn ngắn, giữ sạch nơi thờ |
| Bàn thờ gia tiên | Con kính lạy ông bà tổ tiên | Theo cách gọi trong nhà |
Đây là cách gọi phổ biến, không phải quy định. Một số gia đình, một số vùng có cách gọi riêng, có khi rất địa phương. Khi ở nhà, cách gọi của gia đình mình bao giờ cũng là cách nên ưu tiên.
Khi bạn không biết nơi mình đến thờ ai
Chuyện này rất thường gặp: đi du lịch ghé một ngôi đền ven đường, theo bạn bè vào một miếu nhỏ, hay về quê bạn đời và được dẫn ra đình làng. Vài cách để không gọi sai:
- Hỏi người trông coi: thủ từ, sư thầy, người trong ban quản lý di tích. Đây là cách nhanh và chính xác nhất.
- Xem bảng giới thiệu di tích ở cổng hoặc trong sân, nhiều nơi có ghi vị được thờ và lịch sử nơi thờ.
- Hỏi người địa phương đi lễ cùng lúc, thường là các cụ lớn tuổi, họ rất sẵn lòng giải thích.
- Nếu không hỏi được, dùng cách gọi chung: "con kính lạy các vị được thờ nơi đây". Cách gọi này kính cẩn và không sai.
- Tránh đoán theo hình dáng tượng hay màu áo rồi gọi tên cụ thể, vì dễ nhầm giữa các vị.
- Khi về nhà, nếu tò mò, tìm hiểu thêm về nơi đó qua sách, qua tư liệu của địa phương; lần sau đến sẽ hiểu hơn.
Sự chân thành khi hỏi thường được người trông coi nơi thờ tự đón nhận rất cởi mở. Hỏi trước còn giúp bạn biết những điều nên tránh ở nơi đó, như khu vực khách không được vào hay giờ nơi thờ đóng cửa.
Câu hỏi thường gặp
Ở chùa có cần niệm Nam mô A Di Đà Phật trước khi khấn không?
Nhiều người ở chùa Bắc tông có thói quen niệm câu này ba lần trước khi thưa, nhưng không ai bắt buộc. Người không theo đạo Phật có thể chỉ chắp tay và khấn thầm. Ở chùa Nam tông, cách lễ khác nên theo hướng dẫn tại chỗ.
Khấn ở đền có nên xưng tín chủ không?
Tín chủ là cách xưng trong nhiều bài văn khấn in, dùng được ở đền, đình. Khi khấn nôm, xưng con là phổ biến hơn và nghe tự nhiên. Hai cách đều được nhiều người dùng; quan trọng là giữ giọng kính cẩn.
Gọi nhầm tên vị được thờ thì có sao không?
Theo cách nghĩ của nhiều người, nếu lỡ gọi nhầm thì thưa lại cho đúng là được, không có gì đáng lo. Để tránh nhầm, nên hỏi người trông coi trước khi lễ, hoặc dùng cách gọi chung các vị được thờ nơi đây.
Ở nhà có cần khấn thần linh trước rồi mới khấn gia tiên không?
Nhiều gia đình và nhiều bài văn khấn thưa thần linh trước, gia tiên sau, theo quan niệm thần linh cai quản đất nhà. Cũng có nhà làm khác theo nếp riêng. Nếu chưa rõ, nên hỏi người lớn trong nhà và theo cách gia đình vẫn làm.
Đi lễ đền thờ anh hùng có nên cầu xin việc riêng không?
Nhiều người đến đền thờ các vị anh hùng để dâng hương tưởng niệm và bày tỏ lòng biết ơn trước tiên. Nếu muốn cầu việc riêng, nhiều người thưa sau lời tưởng niệm, giữ ngắn gọn và đúng mực. Đây là cách được nhiều người coi là hợp lẽ.
Người ngoài làng có được vào đình lễ không?
Phần lớn đình làng cho khách đến lễ vào giờ mở cửa, nhất là các đình là di tích. Một số khu vực như hậu cung có thể chỉ mở vào dịp lễ hội hoặc chỉ người được giao mới vào. Nên hỏi người trông đình và theo hướng dẫn tại chỗ.