Ở chùa Nam tông, chánh điện thường chỉ thờ đức Phật Thích Ca, chư tăng mặc y màu vàng sẫm hoặc nâu đỏ và dùng bữa trước giờ ngọ; người khách cởi giày, ngồi xếp chân sang một bên để bàn chân không hướng về tượng Phật hay chư tăng, và dâng phẩm vật bằng hai tay theo cách chùa hướng dẫn. Phần lớn những nếp này khác chùa Bắc tông mà người Việt quen đi, nên lần đầu đến dễ bỡ ngỡ.
Bài này dành cho người lớn lên quen với chùa Bắc tông, nay đến một ngôi chùa Nam tông của người Kinh ở thành phố, hay một ngôi chùa Khmer khi về miền Tây. Bài nói ở vai người khách tôn trọng: nhận ra chùa, cư xử trong chánh điện, dâng phẩm vật, ứng xử với chư tăng. Những khác biệt về giáo lý giữa các truyền thống nằm ngoài phạm vi bài; muốn hiểu, bạn nên hỏi chính chư tăng ở chùa.
Phật giáo Nam tông ở Việt Nam: Nam tông Khmer và Nam tông Kinh
Phật giáo Nam tông là truyền thống phổ biến ở Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar, Sri Lanka. Ở Việt Nam, truyền thống này có hai dòng chính. Dòng thứ nhất là Phật giáo Nam tông Khmer, gắn bó lâu đời với cộng đồng người Khmer ở Nam Bộ; ngôi chùa là trung tâm đời sống của mỗi phum sóc. Dòng thứ hai là Phật giáo Nam tông của người Kinh, phát triển ở các đô thị phía Nam rồi lan ra nhiều nơi khác, với các ngôi chùa có kiến trúc đơn giản hơn và nghi thức tụng đọc bằng tiếng Pali kết hợp tiếng Việt.
Ngoài hai dòng này, Việt Nam còn có hệ phái Khất sĩ với các tịnh xá, mang những nét gần với Nam tông như đi khất thực, ăn một bữa, nhưng là một hệ phái riêng hình thành ở Nam Bộ. Người khách không cần phân biệt kỹ; chỉ cần biết rằng mỗi hệ phái có nếp riêng, và cách chắc nhất là quan sát rồi hỏi người trong chùa.
Nói về chùa Nam tông cũng không có nghĩa là có một khuôn mẫu chung. Chùa Khmer ở vùng nông thôn miền Tây có không khí khác hẳn một ngôi chùa Nam tông người Kinh giữa thành phố. Bài này nêu những nét thường gặp, kèm lưu ý riêng cho chùa Khmer ở một mục sau.
Nhìn là nhận ra: chùa Nam tông khác chùa Bắc tông ở đâu
Bảng dưới so những nét người khách dễ thấy nhất. Đây là khác biệt thường gặp, không phải quy định cứng; có chùa giao thoa cả hai nếp.
| Điểm nhìn thấy | Chùa Bắc tông quen thuộc | Chùa Nam tông thường gặp |
|---|---|---|
| Tượng thờ chính | Nhiều lớp tượng: Tam Thế Phật, Quan Âm, Bồ Tát, có khi có điện Mẫu, ban Đức Ông | Chủ yếu tượng đức Phật Thích Ca, thường ở tư thế ngồi thiền hoặc xúc địa |
| Màu y của chư tăng | Nâu, lam, vàng trong nghi lễ | Vàng sẫm, cam, nâu đỏ, khoác lệch vai |
| Bữa ăn của chư tăng | Thường ăn chay, nhiều chùa ăn ba bữa | Dùng bữa trước giờ ngọ, không ăn sau giữa trưa |
| Tụng đọc | Kinh chữ Hán phiên âm, tiếng Việt | Tiếng Pali, có nơi xen tiếng Việt hoặc tiếng Khmer |
| Hương khói, vàng mã | Thắp hương phổ biến, nhiều nơi còn đốt vàng mã ở khu riêng | Hương, nến, hoa; thường không có vàng mã |
| Tiếp nhận tiền | Hòm công đức, ghi sổ công đức | Nhiều vị không nhận tiền trao tay; qua người phụ trách hoặc hòm công đức |
Những khác biệt này đến từ lịch sử và giới luật của từng truyền thống, không phải chuyện bên nào đúng hơn. Người khách chỉ cần nhớ: đến nơi nào thì theo nếp nơi đó, và đừng mang thói quen của chùa mình quen đi để đòi hỏi chùa khác phải giống.
Trong chánh điện: cởi giày, ngồi và lạy
Phần dễ lúng túng nhất là cách ngồi và cách lạy, vì khác với thói quen đứng vái ở chùa Bắc tông.
- Cởi giày dép, có nơi cởi cả tất, trước khi bước lên bậc chánh điện; xếp gọn ở chỗ mọi người để.
- Ngồi xếp chân sang một bên, hai bàn chân hướng ra sau. Theo nếp chung của các nước Nam tông, chĩa bàn chân về phía tượng Phật hay về phía chư tăng là thiếu lễ. Ngồi xếp bằng cũng được, chỉ tránh duỗi chân thẳng.
- Lạy năm điểm. Nhiều người lạy theo cách trán, hai bàn tay và hai đầu gối chạm sàn, thường ba lạy. Đây là tập quán phổ biến, có nơi lạy khác; người không lạy được thì chắp tay cúi đầu.
- Ngồi thấp hơn chư tăng. Khi chư tăng ngồi trên bệ hay trên ghế, người tại gia ngồi dưới sàn; khi chư tăng ngồi sàn, không ngồi ghế cao bên cạnh.
- Không quay lưng thẳng vào tượng khi đang ngồi gần bệ thờ; khi rời đi, lùi vài bước rồi mới quay người.
- Giữ yên lặng, không chạm vào tượng, không trèo lên bệ để chụp ảnh.
- Hỏi trước khi thắp hương. Có chùa chỉ thắp nến và dâng hoa, có chùa có lư hương riêng ngoài sân.
Ngồi xếp chân sang một bên khá mỏi với người chưa quen. Bạn có thể đổi bên nhẹ nhàng, hoặc ngồi ở góc sau gần tường để đổi tư thế mà không ai để ý. Người lớn tuổi, người đau khớp có thể ngồi ghế nếu chùa có.
Giờ ngọ và chuyện dâng thức ăn
Theo giới luật Nam tông, chư tăng dùng bữa trong khoảng từ sáng đến trước giữa trưa, sau đó không dùng thức ăn đặc nữa cho đến sáng hôm sau. Vì vậy nếu bạn muốn dâng thức ăn, phải đến từ sáng sớm đến khoảng trước mười một giờ, tuỳ chùa. Mang thức ăn đến vào buổi chiều thì chư tăng không dùng được, phẩm vật sẽ được chùa xử lý theo cách khác.
Chư tăng Nam tông theo truyền thống thọ dụng thức ăn do người tại gia dâng cúng, không tự nấu nướng hay chọn món; vì thế thức ăn không nhất thiết là đồ chay như ở chùa Bắc tông. Mỗi chùa có nếp riêng về việc nhận phẩm vật. Trước khi mang đồ ăn đến, gọi điện hoặc hỏi người phụ trách xem chùa cần gì, giờ nào nhận, có đang có đông người dâng cúng không để tránh thừa.
Ở một số nơi, chư tăng còn giữ nếp đi khất thực buổi sáng. Người muốn dâng thức ăn đứng chờ bên đường, đặt thức ăn vào bình bát bằng hai tay, không nói chuyện dài, không chụp ảnh sát mặt. Khi đoàn khất thực đi qua, người không dâng đứng nép vào lề nhường lối, không chen vào giữa đoàn.
Buổi chiều, đồ uống như nước, sữa đậu nành, nước trái cây lọc có thể dâng được ở một số chùa. Nhưng đó là chi tiết từng chùa tự quy định; hỏi trước luôn tốt hơn đoán.
Dâng phẩm vật và cúng dường: các bước gọn
Cách dâng phẩm vật ở chùa Nam tông có vài điểm riêng. Trình tự dưới đây là cách nhiều người quen làm; nếu có người phụ trách hướng dẫn khác thì làm theo họ.
- Hỏi trước chùa đang cần gì: thức ăn, thuốc men, vật dụng, hay chỉ cần dâng hoa, nến.
- Mang phẩm vật đến đúng giờ, giao cho người phụ trách hoặc đặt ở nơi chùa chỉ.
- Nếu được dâng trực tiếp, ngồi xuống, nâng phẩm vật bằng hai tay, hơi cúi người.
- Phụ nữ đặt phẩm vật lên tấm vải hoặc khay mà vị sư trải ra, không trao vào tay, vì theo giới luật chư tăng Nam tông tránh tiếp xúc với phụ nữ.
- Chắp tay nghe chư tăng tụng lời chúc phúc nếu có; không cần đọc theo.
- Muốn cúng dường tiền, bỏ hòm công đức hoặc gửi người phụ trách tại gia của chùa, không đưa tận tay vị sư.
- Lạy hoặc chắp tay chào trước khi lui ra.
Những bước này nghe có vẻ nhiều nhưng thực tế diễn ra rất tự nhiên. Người Khmer, người theo Nam tông lâu năm sẽ làm trước, bạn chỉ cần nhìn và làm theo. Không cần mua phẩm vật đắt tiền; nhiều chùa cần nhất là thức ăn đủ dùng và vật dụng thiết yếu.
Đến chùa Khmer ở miền Tây: khuôn viên, ngày lễ và cách làm khách
Chùa Khmer có mặt ở nhiều phum sóc miền Tây Nam Bộ, đông nhất ở vùng Cần Thơ (gồm Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (gồm Trà Vinh cũ), An Giang (gồm Kiên Giang cũ) và Cà Mau (gồm Bạc Liêu cũ). Khuôn viên thường có chánh điện mái nhiều tầng, đầu mái và lan can trang trí rắn thần Naga, chim thần Krud; nhà hội lớn gọi là sala để sinh hoạt cộng đồng; các tháp nhỏ chứa tro cốt của người trong phum; trường dạy chữ Khmer và nhà ở của chư tăng. Chùa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trường học, nhà văn hoá của cả cộng đồng.
Chánh điện ở một số chùa Khmer chỉ mở trong giờ lễ hoặc khi có người trông. Đừng tự mở cửa đi vào. Hỏi người ở sala hay chư tăng trong chùa, nhiều nơi sẵn lòng mở cửa cho khách vào lễ. Một số khu vực như tháp cốt, nhà ở của chư tăng không phải chỗ tham quan.
Những dịp chùa Khmer đông nhất là Tết Chôl Chnăm Thmây, lễ Sene Dolta báo hiếu ông bà, lễ Ok Om Bok và mùa dâng y Kathina sau mùa an cư. Khách đến dịp lễ được đón tiếp cởi mở, nhưng nên nhớ đây là ngày hội của cộng đồng người Khmer: đứng ngoài vòng nghi lễ khi chưa được mời, hỏi trước khi chụp ảnh người, không chen lên hàng đầu khi chư tăng tụng kinh. Ăn mặc kín đáo, không mặc quần ngắn, áo hở vai vào chánh điện.
Ứng xử với chư tăng Nam tông
Chào bằng chắp tay. Chắp tay cúi đầu khi gặp. Không bắt tay, không chạm vào người; phụ nữ càng nên giữ khoảng cách vì giới luật Nam tông rất rõ về điều này.
Không đưa tiền tay. Nhiều vị không cầm tiền theo giới luật; tiền cúng dường gửi qua người phụ trách tại gia hoặc hòm công đức.
Không mời ăn sau giờ ngọ. Buổi chiều đừng mời chư tăng dùng bánh trái, kể cả khi gặp ở ngoài chùa; mời nước uống là được.
Ngồi thấp hơn, không ngồi cạnh trên cùng một ghế dài. Đặc biệt với phụ nữ, tránh ngồi sát cạnh vị sư trên xe, trên ghế.
Hỏi chuyện qua người phiên dịch nếu cần. Ở chùa Khmer, một số vị sư lớn tuổi nói tiếng Việt chưa nhiều. Nhờ người trong phum giúp, nói chậm, câu ngắn.
Chụp ảnh chư tăng phải hỏi trước. Hình ảnh chư tăng áo vàng trong chùa Khmer rất đẹp và nhiều người muốn chụp, nhưng đó là người đang tu tập, không phải cảnh trí. Hỏi trước, chụp từ xa, không dàn dựng tư thế.
Câu hỏi thường gặp
Người Kinh có được vào lễ chùa Khmer không?
Được. Chùa Khmer đón khách đến lễ và tham quan. Chỉ cần ăn mặc kín đáo, cởi giày khi vào chánh điện, giữ yên lặng và hỏi trước khi vào những khu không mở cho khách. Dịp lễ hội, đứng ngoài vòng nghi lễ khi chưa được mời.
Đi chùa Nam tông có thắp hương không?
Tuỳ chùa. Nhiều chùa Nam tông chỉ dâng hoa, nến, có nơi có lư hương ngoài sân. Thường không có đốt vàng mã. Hỏi người trong chùa trước khi thắp, đừng tự mang hương vào chánh điện.
Vì sao không được chĩa bàn chân về phía tượng Phật?
Ở các nước theo Nam tông, bàn chân được coi là phần thấp nhất của cơ thể, hướng bàn chân về tượng Phật hay chư tăng bị coi là thiếu lễ. Đây là nếp ứng xử, không phải chuyện kiêng kỵ đáng sợ; ngồi xếp chân sang một bên là được.
Có nên mang đồ ăn đến dâng chư tăng Nam tông vào buổi chiều không?
Không nên, vì chư tăng Nam tông dùng bữa trước giờ ngọ. Muốn dâng thức ăn thì đến buổi sáng, hỏi trước giờ nhận. Buổi chiều có thể dâng nước uống hoặc vật dụng tuỳ nếp của chùa.
Phụ nữ dâng đồ cho sư Nam tông thế nào?
Theo giới luật Nam tông, chư tăng tránh tiếp xúc trực tiếp với phụ nữ. Vì vậy phụ nữ đặt phẩm vật lên tấm vải hoặc khay vị sư trải ra, hoặc nhờ người nam trong nhà dâng, hoặc gửi người phụ trách của chùa.
Chùa Nam tông và tịnh xá Khất sĩ có giống nhau không?
Có vài nét gần nhau như khất thực, ăn trước giờ ngọ, nhưng Khất sĩ là một hệ phái riêng hình thành ở Nam Bộ, có tịnh xá và nếp sinh hoạt riêng. Muốn hiểu rõ, nên hỏi chư tăng ni tại tịnh xá hoặc chùa mình đến.