Theo tập quán, xin xăm và đọc lời xăm không mất tiền; người trông đền hay người lớn trong nhà đọc giúp là chuyện tự nhiên. Dịch vụ giải xăm thu tiền trở thành chuyện đáng lo khi người giải nói lời thẻ báo hạn, rồi mời làm lễ, viết sớ, mua thêm lễ để "giải", nhất là khi giục làm ngay và gợi ý khoản tiền lớn.
Bài này không nhằm vào những người hiểu chữ Hán, tận tình đọc giúp lời xăm và nhận một chút tiền công tuỳ tâm. Bài nói về một kịch bản quen thuộc ở nơi đông người đi lễ: lời thẻ được đọc theo hướng doạ để bán thêm một thứ gì đó. Bài giúp bạn nhận ra kịch bản ấy, từ chối nhã nhặn, và biết làm gì nếu đã lỡ đưa tiền. Bài không nêu tên nơi nào, người nào.
Giải xăm vốn là việc gì
Lời xăm nhiều nơi viết bằng chữ Hán hoặc thơ cổ, mượn tích cũ, nên từ xưa đã có người đọc giúp. Đó thường là người trông đền, cụ từ, người biết chữ trong làng, hoặc vị sư ở chùa. Họ đọc bài thơ, kể tích, nói ý khuyên chung, và phần lớn không đặt nặng chuyện tốt xấu. Người xin cảm ơn, có khi gửi chút tiền công đức vào hòm của đền, chứ không có chuyện trả phí cho việc đọc.
Ở các chùa miếu người Hoa, đôi khi có người ngồi ở một bàn riêng cạnh tủ lời xăm, chuyên đọc và giải thích cho người không biết chữ Hán. Nhiều nơi đó là người do ban quản lý sắp xếp, có nơi là người tự đến. Nhận một khoản tuỳ tâm cho công đọc và giải thích không phải là chuyện xấu; điều quan trọng là việc giải dừng ở việc đọc thơ.
Ranh giới nằm ở chỗ này: người giải lời thẻ không có lý do gì phải bán thêm cho bạn bất cứ thứ gì. Lời xăm là thơ để đọc. Không có tập quán xin xăm nào bảo rằng rút thẻ hạ thì phải làm lễ giải, phải viết sớ, phải mua bùa. Khi lời giải bắt đầu dẫn tới một món hàng, một khoản tiền, đó là lúc người giải đã thành người bán.
Kịch bản thường gặp ở nơi đông người đi lễ
Theo những gì nhiều người đi lễ kể lại và báo chí từng phản ánh chung ở các mùa lễ hội, kịch bản thường đi theo các bước dưới đây. Không phải ai đứng gần ống xăm cũng làm vậy; đây là để bạn nhận ra khi gặp.
- Người lạ đứng hoặc ngồi gần ống xăm, tủ lời xăm, chủ động đến hỏi "để xem quẻ giúp cho".
- Đọc lời thẻ bằng giọng nghiêm trọng, nhấn vào những chữ như hạn, trắc trở, tiểu nhân, kể cả với thẻ có chữ trung bình hay thượng.
- Hỏi thêm tuổi, năm sinh, chuyện gia đình, rồi nối lời thẻ với chuyện riêng của bạn để nghe như rất trúng.
- Nói rằng chuyện này "giải được" nếu làm lễ, viết sớ, dâng sao, hoặc mua một món vật phẩm mang theo người.
- Nói là "tuỳ tâm" nhưng gợi ý một khoản lớn, hoặc kể chuyện người khác đã làm lễ lớn mới yên.
- Giục làm ngay hôm nay, "để lâu không tốt", và dẫn bạn tới một chỗ làm lễ hay chỗ bán hàng quen.
Điểm chung của mọi bước là làm bạn lo, rồi bán cho bạn một cách hết lo. Một lời đọc thơ tử tế thì không cần tạo ra nỗi lo trước.
Vì sao người đang lo dễ đồng ý
Người bị mời làm lễ giải thường không phải người cả tin. Họ là người đang có chuyện: người nhà ốm, con sắp thi, làm ăn chững lại, vừa qua một năm nhiều mất mát. Họ lên đền chùa chính vì đang lo, và một tờ xăm có chữ hạ rơi đúng vào chỗ lo ấy. Lúc đó, một người lạ nói chắc nịch rằng "giải được" nghe như một chiếc phao.
Không gian cũng góp phần. Ở nơi thờ tự, người ta ngại cãi, ngại từ chối, sợ nói lời không phải. Người đứng mời hiểu điều này và tận dụng nó: họ nói bằng giọng của người trong nghề, dùng chữ Hán Việt, nhắc tên các vị thánh, khiến người nghe thấy nếu từ chối là thiếu lòng thành.
Thêm vào đó là lối nghĩ "có còn hơn không": tiền mất thì thôi, lỡ đâu không làm mà có chuyện thì ân hận cả đời. Lối nghĩ này rất người, và chính vì vậy nó là chỗ người trục lợi bám vào. Các nhà tâm lý học gọi một phần hiện tượng này là sợ hối tiếc: người ta thường chọn hành động để tránh cảm giác ân hận sau này, kể cả khi hành động đó không thay đổi được gì.
Biết rằng mình dễ đồng ý trong lúc lo không có nghĩa là mình yếu đuối. Nó chỉ giúp bạn đặt ra một nguyên tắc đơn giản trước khi đi lễ: không quyết chi tiền cho bất kỳ lời mời nào ngay tại đền, chùa; về nhà, ngủ một đêm, bàn với người thân rồi mới tính. Phần lớn lời mời sẽ tự mất sức nặng sau một đêm.
Dấu hiệu cho thấy lời giải đang dẫn tới một món tiền
Người giải tự tìm đến bạn. Người đọc lời xăm tử tế thường ngồi một chỗ, ai cần thì đến hỏi. Người chủ động đi theo, chặn đường mời giải là dấu hiệu đầu tiên đáng để ý.
Thẻ nào cũng có hạn. Nếu lời giải luôn nặng nề bất kể chữ xếp hạng trên tờ xăm, đó không phải đọc thơ mà là dựng kịch bản.
Hỏi nhiều chuyện riêng. Lời xăm viết chung cho mọi người rút cùng số. Người giải cần hỏi kỹ tuổi, chuyện nhà, chuyện tiền thì đang thu thập thông tin để nói cho trúng, một kỹ thuật mà tâm lý học gọi là đọc nguội.
Có một món để bán. Lễ giải, sớ, bùa, vật phẩm, khoá lễ. Tập quán xin xăm không có món nào trong danh sách đó.
Giục và doạ. Câu như "để qua rằm là muộn", "không làm thì người nhà ốm" là lời gây áp lực, không phải lời khuyên. Không có tập quán nào bắt bạn quyết trong vài phút.
Không cho bạn thời gian về hỏi người nhà. Khi bạn nói muốn về bàn với gia đình mà người giải tỏ ra khó chịu, hoặc bảo "việc này không nói cho ai được", hãy coi đó là dấu hiệu rõ nhất.
Từ chối mà không mất lòng
Ở chốn đông người, nhiều người ngại nói không vì sợ thất lễ ở nơi thờ tự. Thật ra từ chối nhã nhặn là hoàn toàn đúng nếp. Vài câu bạn có thể dùng, tuỳ tuổi người đối diện:
- "Dạ, cháu cảm ơn, cháu chỉ xin cho vui, để về nhà đọc với cả nhà ạ."
- "Dạ, nhà cháu có người đọc được chữ Hán rồi, cháu cảm ơn bác."
- "Em cảm ơn, em không làm lễ thêm đâu, em về bàn với gia đình đã."
- "Dạ không ạ." Một câu ngắn, mỉm cười, rồi bước đi. Không cần giải thích dài.
- Nếu bị đi theo, đi về phía có người của ban quản lý, bảo vệ, hoặc đứng cạnh nhóm người nhà mình.
Từ chối không phải là bất kính với thần linh hay với nơi thờ tự. Chính ban quản lý nhiều di tích cũng nhắc người đi lễ không nghe theo người lạ mời làm lễ. Lòng thành của bạn nằm ở việc bạn đến, thắp hương, giữ nếp; không nằm ở số tiền bạn chi cho một người đứng ngoài cổng.
Nếu đã lỡ đưa tiền
Nhiều người chỉ nhận ra sau khi đã làm lễ, viết sớ, trả một khoản không nhỏ. Cảm giác thường là vừa tiếc vừa ngượng, không muốn kể với ai. Điều đầu tiên cần nhớ là đây không phải lỗi của bạn: kịch bản được dựng ra để người đang lo dễ đồng ý.
Nếu sự việc vừa xảy ra và người kia còn ở đó, bạn có thể báo ngay cho ban quản lý di tích, nhà chùa hoặc lực lượng bảo vệ tại chỗ. Mùa lễ hội nhiều nơi có tổ trực, có loa nhắc nhở; họ có trách nhiệm giữ trật tự khu di tích. Nếu bị ép buộc, đe doạ, hoặc khoản tiền lớn, bạn có thể trình báo công an nơi xảy ra sự việc. Giữ lại những gì có được: thời gian, địa điểm, đặc điểm người đó, tin nhắn hay chuyển khoản nếu có.
Cũng nên kể lại cho người trong nhà, nhất là người lớn tuổi hay đi lễ một mình. Kể không phải để tự trách, mà để lần sau cả nhà cùng biết kịch bản này. Người lớn tuổi đi lễ một mình vào mùa đông người là đối tượng dễ bị mời mọc nhất.
Và nếu tờ xăm vẫn còn làm bạn lo, hãy quay lại cách đọc nó như đọc thơ: tìm hình ảnh chính, lời khuyên chung, rồi tự chọn một việc nhỏ làm được. Không cần thêm một lời giải nào nữa.
Người đọc lời xăm tử tế thường làm thế nào
Để công bằng, cũng nên nói về những người đọc lời xăm tử tế, vì họ có thật và đáng quý. Họ đọc bài thơ cho bạn nghe, giải nghĩa chữ khó, kể tích cũ. Họ hỏi bạn đang hỏi việc gì để chọn đúng dòng chú, nhưng không đào sâu chuyện riêng. Họ thường kết lại bằng một lời khuyên chung chung mà ai cũng nên nghe: giữ sức khoẻ, cẩn thận, làm việc tốt.
Họ không bảo bạn phải làm thêm gì ở đền, càng không dẫn bạn đi chỗ khác. Nếu bạn hỏi "có cần làm lễ gì không", câu trả lời thường là không cần, hoặc là "nếu muốn thì thắp hương cảm ơn là đủ". Nếu có nhận tiền, đó là tiền tuỳ tâm cho công đọc, bạn đưa bao nhiêu họ nhận bấy nhiêu.
Nhận ra sự khác biệt giữa hai kiểu người giải là cách tốt nhất để vừa giữ được tục cũ, vừa không mất tiền vào tay người trục lợi. Nếu không chắc người trước mặt thuộc kiểu nào, cứ cảm ơn, mang tờ xăm về đọc cùng người nhà; bạn sẽ không mất gì cả.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ người giải xăm có phải trả tiền không?
Theo tập quán, đọc lời xăm không phải dịch vụ thu phí. Người trông đền hay người biết chữ Hán đọc giúp thường không đòi tiền; nếu có nhận, đó là tiền tuỳ tâm. Khoản tiền lớn đi kèm lễ giải, sớ, vật phẩm không thuộc tục xin xăm.
Người giải nói quẻ có hạn phải làm lễ giải thì có nên làm không?
Tập quán xin xăm không có bước làm lễ giải khi rút thẻ không như ý. Bạn có quyền từ chối, về bàn với gia đình, hỏi ban quản lý di tích hoặc nhà chùa. Lời giục làm ngay là dấu hiệu nên cẩn thận.
Từ chối người giải xăm ở đền có bị coi là bất kính không?
Không. Từ chối nhã nhặn một người lạ mời làm lễ không liên quan gì tới lòng kính của bạn với nơi thờ tự. Nhiều ban quản lý di tích còn chủ động nhắc người đi lễ đừng nghe theo những lời mời như vậy.
Làm sao biết người giải xăm có phải người của đền không?
Hỏi thẳng ban quản lý hoặc nhà chùa. Nhiều nơi có người đọc lời xăm được sắp xếp chính thức, ngồi chỗ cố định. Người đi theo mời mọc, không ngồi chỗ nào rõ ràng thường không phải người của đền.
Đã lỡ chuyển tiền làm lễ thì đòi lại được không?
Tuỳ trường hợp. Nếu vừa xảy ra, báo ngay ban quản lý di tích hoặc bảo vệ tại chỗ. Nếu bị ép buộc, đe doạ, hoặc số tiền lớn, có thể trình báo công an nơi xảy ra sự việc và giữ lại bằng chứng chuyển khoản, tin nhắn.
Bố mẹ lớn tuổi hay bị mời làm lễ khi đi lễ một mình thì nên làm gì?
Kể cho bố mẹ nghe kịch bản thường gặp và vài câu từ chối đơn giản. Nếu được, đi cùng vào mùa đông người, hoặc khuyên đi giờ vắng. Nhắc bố mẹ rằng mọi lời giục chi tiền ngay đều có thể đợi về bàn với con cháu.