Theo tập quán phổ biến, xin xăm gồm sáu bước: nghĩ rõ một việc muốn hỏi, thắp hương và khấn ngắn trước ban có ống xăm, cầm ống bằng hai tay nghiêng nhẹ và lắc đều cho tới khi một thẻ rơi ra, xác nhận thẻ (nơi có keo hoặc đồng xu), lấy lời xăm theo số thẻ, rồi đặt thẻ lại vào ống và cảm ơn. Mỗi nơi có thể khác đôi chút; cách chắc nhất là hỏi người trông đền chùa trước khi xin.
Bài dưới đây đi qua từng bước như hướng dẫn cho người lần đầu tự xin, kể cả những tình huống lúng túng hay gặp: rơi hai thẻ cùng lúc, thẻ văng ra ngoài chiếu, quên số, xin hộ người khác. Bài không giải nghĩa lời thẻ và không hứa xin đúng cách thì được quẻ tốt. Cách xin chỉ là phép lịch sự với nơi mình đến và với những người đang đứng đợi sau lưng.
Trước khi xin: nghĩ cho rõ một câu hỏi
Người hay xin xăm thường dặn nhau một điều trước tiên: mỗi lần xin chỉ hỏi một việc. Câu hỏi càng gọn càng dễ đọc lời thẻ. "Năm nay có nên chuyển việc sang công ty mới không" rõ hơn nhiều so với "năm nay của con thế nào". Hỏi cả gia đạo, công danh, tình duyên trong một lần thì lúc đọc lời thơ bạn sẽ không biết câu nào ứng với việc nào.
Nên nghĩ câu hỏi từ trước khi vào đền, lúc còn đứng ngoài sân hay trên đường đi. Khi đã đến trước ống xăm, chỗ đó thường đông, người đứng sau đợi, không phải lúc để nghĩ lại từ đầu. Có người ghi câu hỏi vào điện thoại để khi khấn khỏi lúng túng.
Cũng nên tự hỏi trước: mình xin để làm gì? Nếu chỉ để có thêm một góc nhìn, xin xăm có thể là một khoảnh khắc lắng lại dễ chịu. Nếu bạn đang định để quẻ quyết thay mình một việc rất lớn, như bỏ học, chữa bệnh theo cách nào, đầu tư cả gia tài, thì nên dừng ở đây và tìm người có chuyên môn để hỏi trước. Lời thẻ là thơ, không biết hoàn cảnh cụ thể của bạn.
Một điều nhỏ nữa: xem trước nơi mình đến có ống xăm không, đặt ở ban nào. Hỏi người trông đền hoặc nhìn quanh khu vực ban Quan Âm, ban chính của miếu. Có nơi chỉ cho xin xăm ngoài giờ khoá lễ, có nơi chỉ bày ống xăm vào mùa lễ hội.
Các bước xin xăm theo tập quán phổ biến
Thứ tự dưới đây là cách nhiều người đi lễ vẫn làm. Một số nơi đổi chỗ bước này bước kia hoặc bỏ bớt; hãy theo hướng dẫn của chính nơi đó nếu có.
- Lễ chung trước. Đi lễ các ban theo nếp của nơi đó, đặt lễ nếu có, rồi mới đến chỗ ống xăm. Phần lớn người đi lễ không xin xăm khi chưa chào ban chính.
- Thắp hương hoặc chắp tay trước ban có ống xăm. Nơi đã gom hương về một lư chung thì chỉ cần chắp tay. Đứng hoặc quỳ trên chiếu tuỳ chỗ, không chắn lối người khác.
- Khấn ngắn. Xưng tên, tuổi, nơi ở; nói mình đến xin một quẻ; nói rõ việc muốn hỏi. Khấn thầm hay khấn nhỏ đều được; không cần một bài khấn riêng.
- Cầm ống xăm và lắc. Hai tay giữ ống, nghiêng chừng bốn mươi lăm độ về phía trước, lắc nhẹ và đều theo nhịp cho tới khi một thẻ trượt ra rơi xuống chiếu.
- Nhặt thẻ, xem số. Ghi nhớ hoặc ghi lại số trên thẻ ngay, kể cả chữ Hán nếu có.
- Xác nhận thẻ ở nơi có tục này: gieo keo hoặc hai đồng xu để hỏi thẻ ấy có đúng là thẻ dành cho mình không. Nơi không có tục xác nhận thì bỏ bước này.
- Lấy lời xăm theo số: rút tờ in ở ô cùng số, tra sách ở bàn, hoặc nhờ người trông đền chỉ chỗ.
- Đặt thẻ lại vào ống, xếp ống ngay ngắn về chỗ cũ, chắp tay cảm ơn rồi nhường chỗ cho người sau.
Cả quá trình thường chỉ vài phút. Nếu thấy mình mất nhiều thời gian hơn vì lắc mãi không rơi thẻ, đừng vội; nhưng nếu phía sau có người chờ lâu, có thể nhường lượt rồi quay lại khi vắng hơn.
Lắc ống xăm thế nào cho thẻ rơi
Người mới hay lắc mạnh và nhanh, ống xăm rung loạn, hoặc cả chục thẻ cùng nhô lên một lượt rồi đổ ra. Cách nhiều người quen tay làm là giữ ống chắc ở phần thân, hai cổ tay thả lỏng, nghiêng ống vừa đủ để các thẻ dồn về phía miệng nhưng chưa trượt ra. Sau đó lắc lên xuống thật đều, biên độ nhỏ, như nhịp gõ chậm. Các thẻ sẽ trồi dần; thẻ nào nhô cao nhất sẽ tự trượt ra trước.
Nên lắc ở tư thế thấp, gần mặt chiếu hoặc gần mặt bàn, để thẻ rơi không văng xa. Nhiều đền trải sẵn một tấm chiếu hay tấm nệm nhỏ dưới chỗ quỳ chính là để hứng thẻ. Nếu bạn đứng, hãy cúi thấp ống xuống trước mặt thay vì lắc ngang ngực.
Nếu lắc một lúc mà thẻ chỉ nhô lên rồi tụt lại, hãy nghiêng ống thêm một chút. Ngược lại, nếu thấy nhiều thẻ cùng trượt, hãy dựng ống thẳng hơn và lắc chậm lại. Không cần rút tay vào ống, không cần gõ ống xuống sàn, không cần đảo thẻ bằng tay trước khi lắc; những động tác đó dễ làm người xung quanh khó chịu và làm hỏng thẻ.
Người già đau cổ tay hay vai có thể đặt đáy ống lên đùi khi quỳ, rồi chỉ nghiêng và lắc nhẹ phần trên. Không có quy định nào bắt phải giơ ống cao.
Rơi hai thẻ, thẻ văng ra ngoài, quên số: xử lý ra sao
Rơi hai thẻ hoặc nhiều thẻ cùng lúc. Cách phổ biến nhất là coi như lượt đó chưa thành: nhặt hết các thẻ đã rơi, cắm lại vào ống, chắp tay rồi lắc lại từ đầu. Có nơi chỉ lấy thẻ rơi xa nhất, có nơi bảo lấy thẻ rơi trước; vì dị bản nhiều như vậy, hãy theo lời người trông đền nếu có.
Thẻ văng ra ngoài chiếu, lăn vào gầm bàn. Nhặt lên nhẹ nhàng, không cần lo lắng. Phần đông người đi lễ vẫn tính thẻ đó; có người muốn chắc thì đặt lại và lắc lại. Đừng thò tay sâu vào gầm ban thờ khi chưa hỏi người trông đền.
Một thẻ nhô hẳn ra nhưng chưa rơi. Phần lớn người ta lắc tiếp cho tới khi thẻ tự rơi, không rút tay ra. Rút tay là tự chọn thẻ, mất đi ý nghĩa của việc để thẻ tự ra.
Quên số thẻ vì lỡ đặt lại vào ống. Chuyện này hay xảy ra lúc đông người. Không có cách nào tìm lại thẻ đó; nếu muốn, bạn có thể xin lại từ đầu, khấn lại câu hỏi cũ. Lần sau nhớ đọc số ra thành tiếng nhỏ hoặc chụp ảnh thẻ trước khi đặt lại.
Rút được thẻ mà nơi đó hết tờ lời xăm số ấy. Hỏi người trông đền; thường họ có sách gốc để tra. Không nên đi tìm lời xăm trên mạng theo số, vì cùng số nhưng mỗi bộ xăm một bài khác, rất dễ đọc nhầm bài của nơi khác.
Sau khi có thẻ: xác nhận, lấy lời, cất thẻ
Nhiều chùa miếu người Hoa và đền miếu Nam Bộ có lệ xác nhận thẻ bằng keo: cầm đôi keo, khấn lại "thẻ số này có phải lời dành cho con không", rồi thả xuống. Theo cách hiểu phổ biến, một miếng sấp một miếng ngửa là được; hai miếng cùng một mặt là chưa được, người xin lắc lại để lấy thẻ khác. Có nơi đòi ba lần được liên tiếp, có nơi chỉ một lần. Ở đền phủ miền Bắc, đôi khi người ta dùng hai đồng xu theo cách tương tự. Nơi không có keo hay đồng xu thì không cần bước này.
Lời xăm thường để ở một tủ gỗ nhiều ngăn đánh số, hoặc một quyển sổ ở bàn. Hãy lấy đúng một tờ của số mình, không lấy dư, không lấy hộ cả nhóm khi chưa ai xin. Nếu lời xăm chỉ có trong sách, bạn có thể đọc tại chỗ hoặc chép lại, đừng chụp ảnh cả cuốn sách khi người trông đền chưa đồng ý.
Đặt thẻ lại vào ống ngay sau khi đã nhớ số, đầu sơn đỏ hướng lên như các thẻ khác. Xếp ống về đúng vị trí, không để nằm ngang trên ban, không để ống ở mép bàn dễ đổ. Cuối cùng chắp tay cảm ơn. Nhiều người còn vái một vái trước khi lui ra, như cách chào khi rời một ngôi nhà.
Đọc lời xăm lúc nào là tuỳ bạn. Có người đọc ngay ở sân đền, có người để về nhà đọc chậm. Đọc thế nào cho khỏi lo sai, khỏi hiểu lệch là chuyện của một bài riêng; ở đây chỉ nên nhớ rằng lời thơ thường nhiều nghĩa, và không nên dừng lại ở một chữ xếp hạng ở đầu tờ.
Phép lịch sự ở chỗ đặt ống xăm
Ống xăm thường đặt ở nơi hẹp, mùa đầu năm lại đông. Vài điều nhỏ giúp buổi xin của bạn và của người khác dễ chịu hơn:
- Xếp hàng hoặc đợi người trước xong hẳn rồi mới cầm ống; đừng với tay qua vai người khác.
- Khấn nhỏ, đủ cho mình nghe; tránh nói to chuyện riêng trước ban thờ.
- Không xin đi xin lại liên tục cho cùng một việc, nhất là khi có người đang đợi.
- Không ngồi đọc lời xăm ngay trên chiếu xin; đứng dậy nhường chỗ rồi đọc ở góc khác.
- Không tự ý đổi thẻ, bẻ thẻ, viết lên thẻ hay mang thẻ ra ngoài.
- Không chụp ảnh chớp đèn sát ban thờ; nhiều nơi không cho chụp ở ban chính, hãy nhìn quanh xem có lời dặn không.
- Giữ túi, điện thoại khi cúi lắc ống xăm; chỗ đông người là chỗ dễ mất đồ.
- Nếu đi theo nhóm, mỗi người xin lần lượt, những người còn lại đứng lui ra sau thay vì đứng vây quanh.
Những điều này không phải luật của tín ngưỡng nào, chỉ là phép cư xử ở nơi đông người. Nhưng chính những người coi đền chùa thường nói rằng người đi lễ giữ được nếp nhỏ ấy là đã tỏ lòng thành rồi.
Xin hộ người khác và đưa người già, trẻ nhỏ đi xin
Có người được nhờ "xin hộ một quẻ" cho bố mẹ ở xa, cho bạn đang nằm viện. Theo tập quán, nhiều người vẫn làm: khi khấn thì xưng tên mình, nói rõ mình xin thay cho ai, tên tuổi người đó, việc người đó muốn hỏi. Cũng có người cho rằng việc của ai nên để người đó tự hỏi. Hai cách nghĩ đều có; điều cần nhớ là khi mang lời xăm về, hãy đưa nó như một bài thơ để đọc, đừng biến nó thành lời phán làm người thân lo thêm, nhất là khi họ đang ốm.
Người già đi xin xăm vào mùa đông người nên đi giờ vắng, sáng sớm hoặc gần trưa ngày thường. Quỳ lâu trên nền đá dễ đau gối; có thể đứng xin hoặc ngồi xếp chân trên chiếu, không ai trách. Người mang thai cũng nên tránh chen vào chỗ đông, tránh đứng lâu cạnh lư hương nhiều khói.
Với trẻ nhỏ, xin xăm có thể là một kỷ niệm vui của buổi đi lễ đầu năm. Người lớn nên cầm ống cùng trẻ để thẻ không văng tung toé, và khi đọc lời xăm thì kể cho trẻ nghe tích cũ trong bài thơ thay vì nói "quẻ tốt" hay "quẻ xấu". Trẻ nhớ câu chuyện lâu hơn nhớ chữ xếp hạng, và cũng không mang về một nỗi lo không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Khấn khi xin xăm có cần đọc bài văn khấn không?
Không cần. Phần đông người xin chỉ khấn ngắn bằng lời của mình: xưng tên, tuổi, nơi ở, nói mình đến xin một quẻ và hỏi việc gì. Nếu gia đình bạn có bài khấn quen dùng thì cứ theo; nếu không, lời thật lòng và rõ ràng là đủ.
Có được xin xăm hai lần trong một ngày không?
Không có luật cấm, nhưng nhiều người khuyên mỗi việc chỉ hỏi một lần. Nếu bạn có hai việc khác hẳn nhau, có thể xin hai lần, mỗi lần khấn rõ một việc. Xin lại cùng một việc chỉ vì chưa ưng lời thẻ thì không còn ý nghĩa hỏi ý nữa.
Đang có tang có xin xăm được không?
Quan niệm mỗi nơi khác nhau. Có gia đình kiêng đi lễ đền trong thời gian để tang, có người vẫn đi chùa bình thường. Nếu bạn băn khoăn, hỏi người trông đền chùa nơi mình định đến; phần lớn các nơi sẽ trả lời thẳng và không trách ai.
Xin xăm có phải trả tiền không?
Ở phần lớn đền chùa, xin xăm và lấy tờ lời xăm không thu phí; có nơi đặt hòm công đức để ai muốn thì góp. Nếu có người đứng cạnh đòi tiền mới cho lấy lời, hoặc mời giải xăm rồi nói cần làm lễ, bạn có quyền từ chối và hỏi ban quản lý.
Lắc mãi không rơi thẻ thì có phải điềm gì không?
Thường chỉ là do ống dựng quá thẳng hoặc lắc chưa đều. Nghiêng ống thêm một chút, lắc chậm lại là thẻ sẽ ra. Không có gì phải lo; nhiều người lần đầu xin cũng mất vài phút mới quen tay.
Có thể xin xăm hộ cả nhà trong một lần không?
Nhiều người xin cho cả nhà một quẻ chung đầu năm, khấn rõ là hỏi chuyện gia đạo. Nếu mỗi người có việc riêng thì nên xin riêng từng việc, mỗi lần khấn rõ tên người hỏi. Lời thẻ ngắn, gộp nhiều việc vào một quẻ sẽ khó đọc.