Đi tạ lễ hộ là khi một người thân đi tạ thay cho người đã cầu, thường vì người cầu già yếu, ở xa, đang ốm, hoặc đã mất mà lời cầu còn dang dở. Theo nếp phổ biến, người đi thay nói rõ trong lời tạ mình là ai, tạ thay cho ai, người ấy đã cầu điều gì, vì sao không tự đến được, rồi nói lời cảm ơn thay mặt họ. Nhiều gia đình coi như vậy là đã tròn lệ.
Bài này dành cho người được nhờ, hoặc tự nhận phần việc ấy: đứa cháu được bà dặn ra đền tạ, người con thay mẹ già, người em ở quê tạ thay anh chị ở nước ngoài. Bài đi qua những thông tin cần hỏi trước, cách xưng hô trong lời tạ thay, trường hợp tạ thay người đã khuất, cách báo lại cho người nhờ, và vài điều nên tránh, nhất là các dịch vụ nhận "tạ lễ hộ" thu tiền.
Vì sao có tục tạ lễ hộ
Người Việt vốn quen nhờ nhau những việc như vậy. Từ xưa, người già không đi xa được thì nhờ con cháu ra đình, ra đền thắp hương; người đi làm ăn xứ khác thì gửi lời nhờ người ở quê. Việc đi lễ thay, tạ thay không bị coi là kém trang trọng; ngược lại, nhiều người coi đó là một cách thể hiện sự gắn bó giữa các thế hệ, các thành viên trong gia đình.
Nếp "cầu đâu tạ đấy" khiến người lớn tuổi rất để tâm đến việc tạ. Khi sức khoẻ không còn cho phép, nỗi lo chưa tạ có thể khiến họ day dứt. Một người con, người cháu nhận đi thay giúp họ yên lòng, và đó cũng là một cách chăm sóc tinh thần cho người già. Có khi chính việc được nhờ lại mở ra một cuộc trò chuyện dài giữa ông bà và cháu về những năm tháng trước, điều mà ngày thường ít ai có dịp hỏi.
Với người đã mất, lời cầu dang dở là chuyện thường gặp: bà cầu cho cháu đỗ đạt rồi mất trước khi cháu tốt nghiệp, mẹ cầu cho con lập gia đình rồi không kịp thấy ngày cưới. Con cháu đi tạ thay vừa là khép lại lời cầu, vừa là một cách tưởng nhớ. Việc cúng lễ cho người đã mất có nếp riêng; ở đây chỉ nói về lời tạ cho một lời cầu cụ thể.
Hỏi người nhờ những gì trước khi đi
Để lời tạ thay được trọn, người đi cần biết rõ mình đang tạ cho điều gì. Trước khi đi, nên hỏi người nhờ, hoặc nếu người cầu đã mất, hỏi những người thân từng biết chuyện.
- Họ đã cầu ở nơi nào; nếu nơi ấy có nhiều ban thờ, cầu ở ban nào.
- Cầu điều gì, cho ai, khoảng thời gian nào.
- Việc ấy nay đã ra sao, có điều gì họ muốn kể lại trong lời tạ.
- Họ muốn gửi lời gì riêng: một câu cảm ơn, một lời hứa, một lời xin.
- Gia đình có nếp riêng nào về lễ vật, giờ giấc, cách vái lạy không.
- Họ có muốn gửi kèm công đức không, gửi bao nhiêu, bỏ vào hòm nào.
- Họ có muốn nghe lại, xem lại khi bạn về không, để chuẩn bị kể cho đủ.
Ghi ngắn những điều này vào điện thoại để khi đứng trước ban thờ không bị quên. Người lớn tuổi thường rất vui khi được hỏi kỹ, vì cảm thấy việc mình nhờ được coi trọng.
Nếu người cầu đã mất và không ai nhớ rõ chi tiết, đừng lo. Lời tạ chung cho những điều người ấy đã cầu, nói rằng con cháu không biết hết nhưng xin thay mặt cảm ơn, vẫn là một lời tạ trọn ý. Nhiều gia đình còn nhân dịp ấy ngồi lại cùng nhau, ghép những mảnh ký ức về người đã khuất, và tìm ra những câu chuyện chưa ai từng kể.
Lời tạ thay nói thế nào
Không có bài khấn nào riêng cho việc tạ thay. Nếu gia đình quen đọc văn khấn theo sách, hãy theo bản của gia đình; nếu tự nói, cấu trúc phổ biến là: xưng tên mình, nơi ở, quan hệ với người nhờ; nói rằng mình thay mặt người ấy đến tạ; nhắc tên, tuổi, nơi ở của người đã cầu; nói họ đã cầu điều gì, khi nào; kể việc ấy đã ra sao; nói vì sao họ không tự đến được; rồi nói lời cảm ơn thay mặt họ.
Một câu ví dụ ngắn, tự nhiên: con là cháu nội của bà, hôm nay con thay bà đến tạ; bà năm nay đã yếu, không đi được; đầu năm ngoái bà đến đây cầu cho con thi đỗ, con đã đỗ và đang học năm thứ nhất; bà dặn con đến cảm ơn. Chỉ vậy là đủ ý, không cần trau chuốt.
Nếu người nhờ có một lời riêng muốn gửi, nói nguyên văn lời ấy, kể cả khi nó mộc mạc. Nhiều người lớn tuổi dặn những câu rất giản dị như "nói là bà cảm ơn, bà vẫn nhớ". Giữ đúng lời của họ cho thấy bạn tôn trọng tấm lòng của người đã nhờ mình.
Tạ thay cho người đã khuất
Chọn thời điểm. Nhiều gia đình đợi qua tang lễ, qua những ngày đầu bận rộn, mới đi tạ thay. Có nhà chọn dịp gần ngày giỗ, có nhà gộp vào lễ tạ cuối năm. Không có ngày bắt buộc.
Nói rõ người cầu đã mất. Trong lời tạ, nói rằng người đã cầu nay đã qua đời, con cháu đến thay để khép lại lời cầu và cảm ơn. Cách nói thẳng, giản dị giúp chính người đi tạ cũng thấy nhẹ lòng.
Kể việc đã thành, nếu có. Nếu điều người mất cầu đã thành sau khi họ đi, như đứa cháu đã tốt nghiệp, người con đã lập gia đình, đây là lúc kể lại, như kể cho chính người ấy nghe.
Đi cùng người thân. Tạ thay cho người đã khuất dễ gợi nhớ, gợi buồn. Đi cùng anh chị em, vợ chồng giúp mình vững hơn và cũng là dịp cả nhà cùng tưởng nhớ.
Không để người khác doạ. Có người bảo lời cầu của người mất chưa tạ thì "vướng", phải làm lễ lớn. Đó là quan niệm của một số người, không phải điều nơi thờ tự đàng hoàng đặt ra. Lời tạ thay chân thành là đủ.
Tạ hộ người ở xa, người ở nước ngoài
Ngày càng nhiều gia đình có người đi làm, định cư ở nước ngoài. Họ cầu ở đền chùa quê nhà trong lần về thăm, rồi không biết bao giờ mới về lại. Người ở quê thường nhận đi tạ thay. Trước khi đi, gọi điện hỏi kỹ như đã nói ở trên; nếu chênh múi giờ, nhắn tin trước để người nhờ có thời gian nghĩ xem muốn gửi lời gì.
Có gia đình gọi video ngay tại nơi thờ để người ở xa cùng "có mặt". Cách này nhiều người thấy ấm áp, nhưng nên hỏi người trông coi trước xem có được dùng điện thoại, quay phim trong khu vực ấy không, đứng ở góc không làm phiền người khác, tắt tiếng chuông, nói khẽ, và không quay cận ban thờ, tượng thờ nếu nơi đó không cho phép. Nhiều người chọn chụp một tấm ảnh ở sân, ở cổng rồi gửi sau.
Người ở xa cũng có thể thắp hương trước bàn thờ nơi mình sống, nói lời tạ cùng giờ người ở quê đi tạ. Nhiều gia đình thấy cách làm này gắn kết, dù cách nhau nửa vòng trái đất.
Sau khi tạ: báo lại cho người đã nhờ
Phần báo lại là phần nhiều người quên, nhưng với người nhờ, nhất là người già, đây là lúc họ thật sự yên lòng.
- Báo sớm, ngay trong ngày hoặc ngày hôm sau, bằng một cuộc gọi hay một lần ghé thăm.
- Kể đã đi lúc nào, nơi ấy giờ ra sao, có đông người không.
- Kể mình đã nói những gì, nhắc lại lời riêng mà họ dặn đã được nói ra.
- Nếu đã gửi công đức thay, nói rõ đã bỏ vào đâu, bao nhiêu, đúng như họ dặn.
- Nếu có ảnh chụp ở sân, ở cổng, đưa họ xem.
- Nếu người nhờ muốn đi lại lần nữa khi khoẻ, hứa sẽ đưa họ đi khi có dịp.
Với người già, những câu chuyện nhỏ như "cây đa ở sân vẫn còn", "sân giờ lát gạch mới" nhiều khi quý hơn chính lời tạ. Nó cho họ cảm giác vẫn gắn với nơi mình từng đến.
Nếu trong lúc đi có điều gì không như dặn, chẳng hạn nơi thờ đang tu sửa, ban thờ đã dời chỗ, hay không thắp hương được vì quy định mới, hãy kể thật và nói mình đã xử lý ra sao. Người nhờ cần biết sự thật hơn là nghe một câu chuyện tròn trịa.
Những điều nên tránh khi đi tạ hộ
Điều đầu tiên là đừng tự thêm thắt. Người đi thay đôi khi muốn làm cho chu đáo nên mua thêm lễ, thêm vàng mã, hoặc nghe người bán hàng ở cổng gợi ý làm lễ lớn hơn. Nếu không phải ý của người nhờ, hãy giữ đúng những gì họ dặn. Tiền họ gửi là tiền họ tính toán; dùng sai ý dễ gây phiền lòng.
Điều thứ hai là cẩn thận với các dịch vụ nhận "tạ lễ hộ", "trả lễ hộ" thu tiền qua mạng. Một số dịch vụ hứa sẽ đặt lễ, khấn thay, gửi ảnh chụp lại, nhưng người nhờ không có cách nào kiểm chứng, và lời tạ do người lạ nói thay khó mang được tấm lòng của gia đình. Nếu không có người thân đi được, nhiều gia đình chọn tạ ở nhà và hướng về nơi đã cầu, hoặc nhờ người quen ở gần đó, hơn là trả tiền cho người không quen biết.
Điều thứ ba là đừng biến việc được nhờ thành gánh nặng cho chính mình. Nếu nơi phải đi quá xa, sức khoẻ không cho phép, hoặc đang có việc gấp, hãy nói thật với người nhờ và cùng tìm cách khác. Người lớn tuổi phần lớn sẽ hiểu, vì điều họ mong là lời tạ được nói ra, không phải con cháu vất vả vì mình.
Câu hỏi thường gặp
Tạ lễ hộ có được coi là đã trả lễ không?
Theo nếp của nhiều gia đình, có. Từ xưa người già, người ở xa vẫn nhờ con cháu đi tạ thay. Điều quan trọng là người đi thay nói rõ mình tạ cho ai, cho điều gì, và nói lời cảm ơn thay mặt họ một cách thật lòng.
Người đi tạ hộ có cần là người trong nhà không?
Thường là con cháu, anh chị em, nhưng cũng có khi là người bạn thân, người hàng xóm được tin cậy. Điều cần là người ấy hiểu rõ việc được nhờ và giữ đúng ý người nhờ. Nên tránh nhờ người lạ, nhất là những dịch vụ thu tiền.
Tạ thay cho người đã mất thì đi lúc nào?
Không có ngày bắt buộc. Nhiều gia đình đợi qua tang lễ, chọn dịp gần ngày giỗ hoặc gộp vào lễ tạ cuối năm. Hãy chọn lúc gia đình đã bình tâm và có thể đi cùng nhau nếu muốn.
Có nên gọi video từ nơi thờ cho người ở xa xem không?
Có thể, nếu nơi đó cho phép dùng điện thoại. Nên hỏi người trông coi trước, đứng ở chỗ không làm phiền người khác, nói khẽ và không quay cận ban thờ, tượng thờ. Nhiều người chọn chụp ảnh ở sân rồi gửi sau cho tiện.
Người đi tạ hộ không theo tín ngưỡng đó thì có được không?
Được, nếu bạn sẵn lòng và người nhờ đồng ý. Bạn có thể đứng lặng, chắp tay hoặc cúi đầu, nói lời cảm ơn thay mặt họ bằng lời của mình. Không cần làm những nghi thức bạn thấy không hợp; sự tôn trọng là đủ.
Dịch vụ trả lễ hộ qua mạng có nên dùng không?
Nên cân nhắc kỹ. Người nhờ khó kiểm chứng việc đã làm, và lời tạ do người lạ nói thay khó mang tấm lòng của gia đình. Nhiều nhà chọn tạ ở nhà, hướng về nơi đã cầu, hoặc nhờ người quen ở gần, thay vì trả tiền cho người không quen biết.