Khi con thi đỗ, nhiều gia đình quay lại nơi đã cầu trước kỳ thi để tạ lễ, thường trong vài tuần sau khi có kết quả và trước khi con nhập học. Cách làm phổ biến là cả nhà cùng đi, lễ gọn, và để chính đứa con nói lời tạ của mình. Lần tạ này cũng là dịp tốt để nói với con rằng kết quả trước hết là công học của con, của thầy cô, của những người đã giúp đỡ.
Bài này dành cho cha mẹ có con vừa qua kỳ thi vào lớp mười, kỳ thi tốt nghiệp, kỳ xét tuyển đại học hay một kỳ thi chứng chỉ quan trọng. Bài không nói nên đến đâu để cầu thi cử, cũng không cho rằng đỗ là nhờ lễ; bài nói về cách khép lại một lời cầu sao cho đứa trẻ học được thêm một điều về biết ơn, chứ không học sai rằng điểm số đến từ mâm lễ.
Vì sao nhiều nhà vẫn giữ lệ tạ sau kỳ thi
Kỳ thi là một trong những dịp mà cha mẹ Việt hay đi lễ nhất. Trước ngày thi, nhiều người đến chùa, đến đền hay thắp hương ở nhà, cầu cho con khoẻ, bình tĩnh, làm được bài. Khi kết quả về, đi tạ là cách tự nhiên để khép lại nỗi lo kéo dài suốt mấy tháng ôn luyện.
Với người lớn tuổi, đi tạ còn là lời nhắc về nếp sống có trước có sau. Ông bà thường dặn: lúc lo thì đi cầu, lúc vui đừng quên đi tạ. Câu dặn này dạy trẻ một điều đơn giản mà đáng giá, rằng khi mọi việc suôn sẻ, nên dừng lại cảm ơn thay vì coi đó là điều hiển nhiên.
Ở góc nhìn của cha mẹ hôm nay, lần tạ lễ còn có một giá trị khác: nó là một nghi thức đánh dấu. Đứa trẻ vừa bước qua một chặng quan trọng; cả nhà cùng đi một chuyến, cùng đứng lặng một lúc, cùng nói lời cảm ơn. Những dịp như vậy thường đọng lại trong trí nhớ của con lâu hơn một bữa tiệc chúc mừng.
Chọn lúc đi tạ cho hợp
Sau khi có kết quả chính thức. Nhiều gia đình đợi có kết quả trúng tuyển chính thức chứ không đi ngay khi biết điểm, vì với kỳ xét tuyển đại học, điểm cao chưa chắc đã đỗ nguyện vọng mong muốn.
Trước khi con nhập học. Khoảng thời gian giữa kết quả và ngày nhập học thường rảnh rang hơn. Đi tạ lúc này cũng giúp con khép lại kỳ thi để bước vào chặng mới với tâm thế nhẹ nhàng.
Ngày thường thay vì rằm, mùng một. Mùa hè là mùa nhiều nhà đi tạ sau thi, các ngày rằm, mùng một có thể rất đông. Một buổi sáng ngày thường giúp cả nhà có thời gian đứng lặng, con không phải chen lấn.
Gộp với chuyến về quê. Nếu nơi đã cầu ở quê, nhiều nhà gộp lần tạ vào chuyến về thăm ông bà trước khi con lên thành phố nhập học, để con chào họ hàng luôn thể.
Khi con đã đi học xa. Nếu con không về được, cha mẹ có thể đi tạ trước và nói rõ trong lời tạ rằng con đang ở xa; dịp con về nghỉ lễ, cả nhà đi lại một lần nữa nếu muốn.
Để con tự nói lời tạ của mình
Phần quan trọng nhất của lần tạ sau thi là để chính đứa con nói lời tạ. Không cần bài khấn nào; lời nói tự nhiên của một người trẻ thường chân thành hơn bất cứ bài văn mẫu nào. Cha mẹ có thể giúp con chuẩn bị theo các bước sau.
- Trên đường đi, hỏi con xem trong mấy tháng ôn thi, con thấy biết ơn ai và điều gì nhất. Để con tự nghĩ, không gợi ý quá nhiều.
- Gợi ý bố cục ngắn: con là ai, trước đây bố mẹ hay chính con đã đến cầu điều gì, kết quả ra sao, và con cảm ơn điều gì.
- Nhắc con rằng nói thầm hay nói khẽ thành tiếng đều được, tuỳ con thấy thoải mái.
- Tại nơi thờ, cha mẹ thắp hương trước, rồi lùi ra một chút để con đứng phía trước nói lời của mình.
- Nếu con ngại, cha mẹ nói lời tạ chung, con đứng bên chắp tay; đừng ép, lần sau con sẽ tự tin hơn.
- Sau khi ra về, hỏi con cảm thấy thế nào. Nhiều đứa trẻ sẽ kể những điều mà ngày thường không nói.
Ví dụ giả định về một lời tạ tự nhiên của một học sinh lớp chín vừa đỗ vào lớp mười: con tên là Minh, ở cùng bố mẹ trong phố; đầu năm mẹ đưa con đến đây cầu cho con thi tốt; con đã đỗ vào trường con muốn; con cảm ơn, con cảm ơn cả bố mẹ và cô chủ nhiệm đã kèm con; con hứa sẽ học tiếp cho tử tế. Chỉ vài câu như vậy là đủ.
Công học của con và ơn thầy cô: đặt đúng chỗ
Một điều cha mẹ nên tránh là nói với con rằng "đỗ là nhờ đi lễ". Câu nói ấy, dù vô tình, có thể khiến đứa trẻ coi nhẹ công sức của mình, và tệ hơn, nghĩ rằng lần sau chỉ cần cầu cho kỹ. Lời tạ trước nơi thờ và lời ghi nhận công học của con không hề mâu thuẫn; cha mẹ nói cả hai cùng lúc được: con đã học chăm, và nhà mình cũng cảm ơn vì mọi việc suôn sẻ.
Kỳ thi nào cũng có những người đứng sau: thầy cô dạy trên lớp, thầy cô kèm thêm, ông bà nấu bữa tối khi con về muộn, bạn bè cho mượn tài liệu. Lần tạ lễ là dịp tốt để nhắc con nghĩ đến họ. Nhiều nhà đi tạ ở đền chùa xong thì cùng con đến thăm thầy cô, mang một món quà nhỏ hoặc một lá thư con tự viết. Việc thăm thầy cô có nếp riêng, nhưng tinh thần thì cùng một gốc với lễ tạ.
Nếu gia đình có thói quen cầu thi cử, đây cũng là lúc để nói với con một cách nhìn lành mạnh: cầu là để lòng mình bình tĩnh, còn việc học là việc của mình. Cả hai đi cùng nhau thì tốt; chỉ có một thì thiếu. Bài học ấy con sẽ mang theo vào những kỳ thi lớn hơn sau này, khi không còn bố mẹ đi lễ thay.
Những điều nên tránh khi đi tạ sau thi
Khoe điểm trước nơi thờ cho người xung quanh nghe. Lời tạ là chuyện riêng của nhà mình. Nói to điểm số, tên trường ở chỗ đông người dễ làm phiền người khác, nhất là những gia đình đang đến cầu vì con vừa trượt.
Mang giấy báo trúng tuyển đặt lên ban thờ. Một số nhà làm vậy như để "báo cáo", nhưng nhiều nơi thờ không muốn giấy tờ đặt trên ban, dễ bay, dễ cháy. Lời nói là đủ; giấy báo nên giữ cẩn thận vì còn cần cho thủ tục nhập học.
Hứa trước nơi thờ những điều con không làm được. Câu tự hứa trong lời tạ nên là việc trong tầm tay: học đều, giữ sức khoẻ, giúp đỡ em nhỏ. Hứa những điều quá sức chỉ khiến con thêm áp lực khi bước vào chặng mới.
Chụp ảnh, quay phim cận ban thờ để đăng lên mạng. Nhiều nơi thờ không cho chụp ảnh trong điện chính. Nếu muốn lưu kỷ niệm, chụp ở sân, ở cổng, xin phép người trông coi trước.
Đi tạ khi con đang mệt sau kỳ thi. Sau mấy tháng căng thẳng, nhiều đứa trẻ cần ngủ bù, nghỉ ngơi. Đi tạ vài tuần sau, khi con đã khoẻ lại, thì con mới có tâm thế nói lời tạ thật lòng.
Khi trong nhà có người đỗ, có người chưa
Tình huống khá thường gặp: hai anh em cùng năm thi, một người đỗ, một người chưa; hoặc con đỗ nhưng không vào được nguyện vọng một. Lần tạ lễ cần được làm khéo để không ai thấy bị bỏ lại.
- Tạ chung cho cả nhà thay vì làm một lễ riêng thật to cho người đỗ; lời tạ nhắc tên cả hai đứa.
- Không so sánh trước mặt các con, không nói kiểu "em được phù hộ, anh thì không".
- Với người chưa đỗ, nếu con muốn đi cùng thì cho con nói lời của mình: cảm ơn vì đã qua được kỳ thi, xin bình tĩnh để chọn hướng khác.
- Nếu con không muốn đi, đừng ép; nói lời tạ thay cho con và cho con biết bố mẹ đã nói gì.
- Với con đỗ nhưng không đúng nguyện vọng, nhấn vào chặng mới con sắp bước vào chứ không vào điều con đã lỡ.
- Sau lần tạ, dành thời gian riêng cho người chưa đỗ: một bữa ăn, một buổi đi chơi, một cuộc nói chuyện về kế hoạch tiếp theo.
Trường hợp thi không đỗ có nên đi tạ hay không được bàn kỹ ở bài riêng về tạ khi việc không thành. Điều cốt lõi là nghi thức nào trong nhà cũng nên làm cho mọi người thấy gần nhau hơn, không phải xa nhau hơn.
Lễ gọn, tạ thêm bằng việc làm
Lễ tạ sau thi không cần cầu kỳ. Hương, hoa, ít hoa quả theo mùa là đủ ở phần lớn nơi thờ. Một số gia đình có thói quen mang theo bút, vở để tạ; nếu nơi thờ không có lệ đặt những thứ đó, mang về tặng em nhỏ trong xóm hay gửi cho trường vùng khó khăn sẽ có ích hơn để trên ban thờ.
Nhiều nhà chọn tạ thêm bằng một việc làm có ý nghĩa cho người học khác: tặng lại sách giáo khoa, sách ôn thi đã dùng cho các em khoá sau; để con dành vài buổi kèm bài cho em trong họ; góp một phần nhỏ vào quỹ khuyến học của làng, của dòng họ. Đây là cách biến lòng biết ơn thành việc cụ thể, và để con thấy mình cũng có thể giúp người khác như mình từng được giúp.
Tránh những khoản chi lớn chỉ vì nghe ai đó nói "đỗ cao thì phải tạ to". Không có nếp chung nào như vậy. Khoản tiền ấy để dành cho học phí, cho chỗ ở của con những năm tới, sẽ đúng với mong muốn của chính những người đã cầu cho con được đi học.
Câu hỏi thường gặp
Con đỗ rồi mà bố mẹ quên chưa đi tạ, có sao không?
Không có gì phải lo. Nhiều gia đình đi tạ muộn vài tháng, thậm chí gộp vào lễ tạ cuối năm. Nhớ ra lúc nào thì sắp xếp lúc ấy, nói rõ trong lời tạ rằng đi muộn vì bận việc. Điều được coi trọng là lời cảm ơn được nói ra thật lòng.
Có cần mang con theo khi đi tạ không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều gia đình thấy nên cho con đi cùng, vì đây là dịp dạy con về lòng biết ơn. Nếu con bận học, đã đi xa hoặc không muốn đi, cha mẹ có thể tạ thay và kể lại cho con nghe.
Trước thi cầu ở nhiều nơi thì có phải đi tạ hết không?
Theo cách hiểu phổ biến, những nơi bạn thật sự đến cầu thì nên tạ. Nếu quá nhiều nơi hoặc ở xa, nhiều gia đình tạ ở nơi gần nhất và nói lời tạ chung trước bàn thờ ở nhà, hướng về những nơi còn lại. Không cần biến việc này thành gánh nặng.
Đỗ thủ khoa thì có cần lễ tạ lớn hơn không?
Không có tập quán chung nào như vậy. Kết quả cao trước hết là công học của con và thầy cô. Nếu gia đình muốn đánh dấu, một việc làm có ích như tặng sách, góp quỹ khuyến học thường có ý nghĩa hơn một mâm lễ lớn.
Con không tin chuyện cầu cúng thì có nên bắt con đi tạ không?
Không nên ép. Bạn có thể giải thích rằng đây là nếp của gia đình, ý nghĩa là cảm ơn, và mời con đi cùng như một chuyến đi của cả nhà. Nếu con đồng ý đi, đứng chắp tay hay cúi đầu là đủ thể hiện tôn trọng.
Có nên ghi lời cảm ơn ra giấy rồi đặt lên ban thờ?
Nhiều nơi thờ không khuyến khích để giấy tờ trên ban thờ vì dễ lộn xộn và có nguy cơ cháy. Nếu con muốn viết, để con viết cho thầy cô hay cho chính mình giữ lại. Lời tạ ở nơi thờ nói bằng miệng là đủ.