Xin xăm là tục người đi lễ cầm một ống tre đựng nhiều thẻ dẹt đánh số, khấn về một việc mình đang băn khoăn, rồi lắc nhẹ cho một thẻ rơi ra; số trên thẻ ứng với một bài thơ ngắn, người ta đọc bài thơ ấy như một lời gợi ý. Tục này có gốc từ các đền miếu Trung Hoa, đi vào Việt Nam từ lâu qua giao lưu văn hoá và qua cộng đồng người Hoa, nay gặp ở nhiều chùa, đền, miếu, hội quán, nhất là dịp đầu năm.
Bài này kể xin xăm là gì, gồm những vật gì, đến từ đâu, thường gặp ở những nơi nào, các bộ xăm phổ biến ra sao, và vì sao một tục cũ vẫn sống giữa đời sống hiện đại. Bài không giải quẻ, không chép lời thẻ và không bảo bạn nên hay không nên xin. Đó là một tục văn hoá; tin đến đâu, dùng nó vào việc gì là quyền của mỗi người.
Xin xăm gồm những vật gì
Vật trung tâm là ống xăm: một ống tre, ống gỗ hoặc ống sơn son cao chừng một gang tay rưỡi, miệng rộng vừa đủ để vài chục đến cả trăm que dẹt đứng thẳng trong đó. Mỗi que là một thẻ xăm, đầu thẻ thường sơn đỏ, thân khắc hoặc viết số thứ tự. Ở chùa người Hoa số hay viết bằng chữ Hán, ở nhiều chùa Việt có thêm số Ả Rập cho người đi lễ dễ đọc.
Vật thứ hai là lời xăm, tức phần chữ ứng với từng số. Có nơi in sẵn thành tờ giấy nhỏ xếp trong các ô gỗ đánh số, đi lễ xong rút được thẻ số nào thì lấy tờ ô số ấy. Có nơi chép trong một quyển sách để ở bàn, người trông đền tra giúp. Lời xăm thường là một bài thơ bốn câu, kèm vài dòng chú về các việc như cầu tài, hôn nhân, đi xa, bệnh tật, kiện tụng.
Ở nhiều nơi, nhất là chùa miếu người Hoa và đền miếu Nam Bộ, cạnh ống xăm còn có một đôi keo: hai miếng gỗ hình trăng khuyết, một mặt phẳng một mặt cong. Người xin dùng keo để hỏi lại xem thẻ vừa rút có đúng là thẻ dành cho mình không. Ở đền phủ miền Bắc, việc tương tự đôi khi làm bằng hai đồng xu gieo trên đĩa, gọi là xin âm dương. Hai tục này có bài riêng; ở đây chỉ cần biết chúng thường đi cùng nhau.
Ngoài ba thứ đó, một buổi xin xăm không cần gì đặc biệt. Người đi lễ thắp hương, khấn, rồi xin. Không có lễ vật riêng nào bắt buộc cho việc xin xăm; lễ vật nếu có là lễ của buổi đi lễ nói chung.
Gốc tích: từ đền miếu Trung Hoa đến đình chùa Việt
Tục rút thẻ để hỏi ý thần linh xuất hiện ở Trung Hoa từ khá sớm, gắn với các miếu thờ thần, thờ Quan Âm, thờ Quan Công, thờ Thiên Hậu. Các nhà nghiên cứu văn hoá Trung Hoa thường nói tục này lan rộng cùng với sự phổ biến của các bộ thơ xăm in thành sách; còn mốc ra đời chính xác thì khó xác định, vì nó lớn lên từ nhiều tục hỏi ý nhỏ hơn trong dân gian chứ không do một người đặt ra.
Ở Việt Nam, xin xăm đi theo hai đường. Đường thứ nhất là giao lưu lâu đời giữa hai vùng văn hoá, khiến nhiều đền chùa người Việt có ống xăm từ trước khi ai còn nhớ được. Đường thứ hai rõ ràng hơn: các cộng đồng người Hoa định cư ở Hội An, Chợ Lớn, các tỉnh miền Tây Nam Bộ dựng hội quán, miếu thờ, và ống xăm đặt ngay trước ban thờ chính. Người Việt sống quanh đó đến lễ, xin thử, rồi tục ấy thành chuyện quen của cả vùng.
Khi vào đền chùa Việt, xin xăm có thay đổi. Nhiều nơi dịch lời thơ chữ Hán sang thơ lục bát hoặc thơ bảy chữ bằng quốc ngữ để người đi lễ tự đọc được. Có nơi giữ nguyên chữ Hán kèm phiên âm. Một số đền ở miền Bắc có bộ xăm riêng do người địa phương soạn hoặc chép lại qua nhiều đời, câu chữ đậm chất Việt hơn. Vì vậy, cùng là thẻ số mười hai nhưng ở hai nơi khác nhau có thể là hai bài thơ hoàn toàn khác.
Điểm đáng nhớ là xin xăm thuộc về tín ngưỡng dân gian nhiều hơn là thuộc về giáo lý của một tôn giáo cụ thể. Nó đứng trong chùa vì chùa Việt vốn rộng cửa với tín ngưỡng của người dân, chứ không phải vì kinh sách nhà Phật dạy việc rút thẻ.
Xin xăm ở những nơi nào và vào dịp nào
Không phải đền chùa nào cũng có ống xăm. Theo quan sát chung, tục này hay gặp ở mấy loại nơi sau:
- Chùa và miếu của người Hoa, hội quán ở các phố cổ và khu người Hoa: ống xăm gần như là vật quen thuộc, đặt ngay trước ban chính, thường có cả keo đi kèm.
- Chùa Việt có ban Quan Âm hoặc ban Thánh Mẫu: nhiều chùa miền Bắc và miền Trung đặt ống xăm ở ban này, nhất là các chùa đông người đi lễ đầu năm.
- Đền, miếu thờ thần: một số đền thờ nhân thần, miếu Bà, miếu Ông ở Nam Bộ có ống xăm; có nơi chỉ bày ra vào mùa lễ hội.
- Dịp đầu năm: phần đông người Việt xin xăm trong tháng Giêng, như một cách hỏi chuyện cả năm. Ngoài dịp đó, người ta xin khi đứng trước một việc cụ thể: đổi việc, đi xa, chuyện học hành, chuyện nhà.
- Nơi không có ống xăm: rất nhiều chùa, nhất là chùa theo truyền thống Nam tông, thiền viện và nhiều chùa Khất sĩ, không bày ống xăm. Đó là nếp riêng của từng nơi, không có gì thiếu sót.
Nếu bạn muốn xin xăm ở một nơi lần đầu đến, cách gọn nhất là hỏi người trông đền hay vị sư ở đó xem nơi này có tục ấy không, xin ở ban nào, lời xăm để ở đâu. Hỏi trước bao giờ cũng tốt hơn tự đi tìm ống xăm giữa giờ khoá lễ.
Các bộ xăm thường gặp
Mỗi nơi dùng một bộ xăm, tức một tập thơ đánh số. Bảng dưới gom vài loại người đi lễ hay nghe nhắc; số thẻ và câu chữ cụ thể khác nhau giữa các bản in, nên hãy coi đây là phân loại chung.
| Loại bộ xăm | Thường gặp ở đâu | Đặc điểm hình thức | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Xăm Quan Âm | Ban Quan Âm ở chùa Việt, chùa người Hoa | Phần nhiều là một trăm thẻ, mỗi thẻ một bài thơ bốn câu kèm tích cũ | Bộ phổ biến nhất ở Việt Nam, có nhiều bản dịch quốc ngữ |
| Xăm Quan Thánh | Miếu thờ Quan Công, hội quán người Hoa | Thơ bốn câu, chú theo từng việc | Lời thơ hay mượn chuyện trung nghĩa trong sử truyện |
| Xăm thờ Thiên Hậu, Bà | Miếu Bà, hội quán của người Hoa vùng biển | Cấu trúc giống hai bộ trên | Gắn với cộng đồng làm ăn sông biển |
| Bộ xăm riêng của đền Việt | Một số đền làng, đền thờ nhân thần | Thơ lục bát hoặc thơ bảy chữ bằng tiếng Việt | Thường chỉ lưu ở chính nơi đó, câu chữ khác bản in phổ thông |
Mỗi thẻ thường có một chữ xếp hạng như thượng thượng, thượng, trung bình, hạ, hạ hạ. Đó là cách người soạn xăm chia cho dễ tra, không phải lời phán về đời ai. Bài riêng về cách đọc lời thẻ sẽ nói kỹ hơn vì sao không nên dừng ở chữ xếp hạng.
Vì sao một tục cũ vẫn sống
Nó trả lời đúng một nhu cầu rất người. Ai cũng có lúc đứng trước một việc chưa biết rẽ đường nào. Xin xăm cho người ta một khoảnh khắc dừng lại, nói rõ điều mình lo, rồi nhận về một đoạn chữ để ngẫm. Cảm giác được lắng nghe ấy có thật, dù mỗi người lý giải nó theo niềm tin của mình.
Nó ngắn và riêng tư. Khác với nhiều nghi lễ cần người làm lễ, cần sắm sửa, xin xăm chỉ cần vài phút và đôi tay của chính mình. Người trẻ đi lễ một mình, người ngại hỏi ai, vẫn tự làm được.
Nó gắn với không khí đầu năm. Đi lễ đầu xuân, xin một quẻ cho năm mới, đọc cho nhau nghe rồi cười, là nếp sinh hoạt của nhiều gia đình. Phần lớn người xin coi đó là một phần của ngày hội hơn là một lời phán quyết.
Lời xăm là văn chương. Những bài thơ bốn câu mượn tích cũ, nói về kiên nhẫn, về chờ thời, về giữ lòng ngay. Đọc kỹ, nhiều thẻ giống lời khuyên đạo lý của người xưa hơn là lời đoán chuyện. Người thích văn chương tìm thấy ở đó một lớp thú vị khác.
Nó có chỗ cho sự hoài nghi. Rất nhiều người xin xăm mà vẫn nói thẳng là mình chỉ xin cho vui, cho có không khí. Tục này không đòi người ta tin tuyệt đối mới được tham gia, và đó cũng là một lý do nó sống lâu.
Các nhà chùa nhìn tục xin xăm thế nào
Chỗ này cần nói rõ để bạn khỏi bất ngờ khi đến các chùa khác nhau. Trong giới tu hành Phật giáo có nhiều cách nhìn về xin xăm. Có vị cho rằng đây là tín ngưỡng dân gian, không thuộc giáo lý nhà Phật, nên chùa mình không đặt ống xăm và khuyên Phật tử đến chùa để lễ Phật, nghe giảng, tự soi lại việc mình làm. Có vị thì để ống xăm như một cách đón người dân, coi đó là phương tiện giúp người đến chùa thấy gần gũi, rồi từ đó có dịp nghe điều hay.
Cả hai cách đều có lý do của nó, và bài này không đứng về bên nào. Điều người đi lễ nên làm là tôn trọng nếp riêng của nơi mình đến. Chùa không có ống xăm thì không hỏi xin, càng không mang ống xăm từ nơi khác đến. Chùa có ống xăm thì xin theo cách nhà chùa hướng dẫn, đặt thẻ lại đúng chỗ.
Với đền, phủ, miếu, ban quản lý di tích thường giữ ống xăm như một phần tập quán của nơi đó. Có nơi chỉ bày vào mùa lễ hội, có nơi cất đi vì đông người, có nơi đổi cách để lời xăm cho đỡ cảnh chen lấn. Nếu muốn hiểu sâu cách một tôn giáo nhìn việc hỏi ý thần linh, người nên hỏi là chư tăng, người coi đền hay người am hiểu tín ngưỡng ở chính nơi đó, chứ không phải một trang viết chung cho mọi nơi.
Giữ xin xăm ở đúng chỗ của nó
Xin xăm có thể là một khoảnh khắc đẹp của buổi đi lễ: tĩnh lại, nói ra điều mình lo, đọc một bài thơ cũ. Nó chỉ trở thành chuyện đáng lo khi người ta đặt cả một quyết định lớn lên một que tre, hoặc khi có người đứng cạnh lời xăm để thu tiền giải hạn, bán lễ.
Một cách giữ cân bằng mà nhiều người lớn tuổi vẫn dặn con cháu: xin xăm để nghĩ thêm, không để thay việc nghĩ. Quẻ nói chờ thời thì xem lại mình đã chuẩn bị đủ chưa; quẻ nói nên đi thì vẫn hỏi người có kinh nghiệm, vẫn tính tiền bạc, sức khoẻ. Việc học, việc chữa bệnh, việc làm ăn vẫn cần làm bằng tay chân và đầu óc thật.
Nếu đọc lời xăm xong thấy lo lâu, thấy mất ngủ, hãy nói chuyện với người thân. Lo âu kéo dài vì một lời đoán là dấu hiệu nên tìm người để trò chuyện, có khi là một chuyên gia tâm lý, chứ không phải đi xin thêm một quẻ nữa cho yên.
Câu hỏi thường gặp
Xin xăm và xem bói có giống nhau không?
Cả hai đều là cách hỏi ý về chuyện chưa biết, nhưng xin xăm là tục tự làm tại nơi thờ tự, không qua thầy, không qua ngày giờ sinh. Người xin tự lắc ống, tự nhận thẻ, tự đọc lời. Xem bói thường cần một người đứng ra phán, và chính khâu đó hay nảy sinh chuyện thu tiền.
Người không theo đạo Phật có xin xăm ở chùa được không?
Ở nơi có bày ống xăm, nhà chùa thường không hỏi người xin theo đạo gì. Điều quan trọng là bạn cư xử như một người khách: thắp hương hoặc chắp tay chào trước ban thờ, xin trong yên lặng, đặt thẻ lại đúng chỗ. Nếu không chắc, hỏi người trông chùa một câu là đủ.
Vì sao có nơi không cho xin xăm nữa?
Lý do mỗi nơi một khác: nhà chùa muốn giữ nếp tu học riêng, ban quản lý muốn bớt cảnh chen lấn mùa lễ hội, hoặc muốn chấm dứt cảnh người ngoài đứng giải xăm lấy tiền. Đó là quyết định của nơi thờ tự, người đi lễ nên tôn trọng.
Một năm nên xin xăm mấy lần?
Không có quy định nào. Nhiều người chỉ xin một lần đầu năm, coi như lời nhắc cho cả năm. Có người xin khi gặp việc lớn. Điều nhiều người lớn tuổi khuyên là mỗi việc chỉ hỏi một lần, đừng xin đi xin lại cho tới khi gặp thẻ vừa ý, vì như vậy là tự hỏi mình chứ không còn là hỏi ý nữa.
Thẻ xăm có được mang về nhà không?
Không. Thẻ là đồ của nơi thờ tự, xin xong phải đặt lại vào ống để người sau dùng. Thứ được mang về là tờ lời xăm, nếu nơi đó in sẵn để phát. Có nơi không có tờ in, bạn có thể ghi số thẻ hoặc chép lời xăm vào điện thoại.
Trẻ em có nên xin xăm không?
Nhiều gia đình cho trẻ lớn lắc ống xăm cho vui trong dịp đầu năm. Điều cần để ý là đừng để trẻ nghĩ lời thẻ quyết định việc học hay tương lai của mình. Nếu cho trẻ xin, người lớn nên cùng đọc lời thơ như đọc một bài thơ cổ và nói về ý tốt trong đó.