Cách an toàn nhất: gọi vị tăng là "thầy", vị ni là "sư cô", tự xưng "con", mở lời bằng "bạch thầy" hoặc "thưa thầy", chắp tay cúi đầu khi chào. Bốn điều này dùng được ở hầu hết các chùa Bắc tông trên ba miền. Những cách gọi riêng theo phẩm vị, theo vùng hay theo truyền thống Nam tông có thể học dần, không cần biết hết mới dám mở lời.
Nhiều người trẻ ngại đến hỏi chuyện chư tăng ni chỉ vì không biết xưng hô. Bài này gỡ chỗ ngại ấy: gọi thế nào cho đúng, chào ra sao, xin gặp thầy để hỏi một việc riêng thì làm thế nào, hỏi gì và tránh gì. Bài không nói chuyện giáo lý; những câu hỏi về Phật pháp, bạn hỏi chính vị thầy mình gặp sẽ có câu trả lời hợp với mình hơn.
Vì sao xưng hô ở chùa làm nhiều người lúng túng
Ngoài đời, chúng ta xưng hô theo tuổi và quan hệ họ hàng: anh, chị, cô, chú. Ở chùa, cách gọi lại theo vị trí của người tu, không theo tuổi tác. Một vị thầy trẻ hơn bạn mười tuổi vẫn được gọi là thầy, và bạn vẫn tự xưng là con. Người mới thấy ngượng là chuyện thường, nhưng cách xưng hô này đã quen thuộc với người đi chùa nhiều thế hệ.
Rối hơn nữa là mỗi vùng có cách gọi riêng. Ở miền Bắc, vị sư cao tuổi trụ trì chùa làng hay được gọi là "sư cụ", vị ni cao tuổi là "sư bà". Ở miền Nam, người ta hay gọi "thầy", "sư cô", và gọi các vị cao tuổi bằng "hoà thượng", "ni trưởng" nhiều hơn. Chùa Nam tông, chùa Khmer lại có cách gọi khác. Không ai trông đợi người khách biết hết.
Điều chư tăng ni để ý không phải là bạn gọi đúng phẩm vị, mà là bạn có thái độ kính trọng. Một câu "bạch thầy" kèm cái chắp tay đã đủ cho thấy điều đó. Nếu gọi chưa đúng, đa số các vị sẽ không sửa, hoặc chỉ nhẹ nhàng nói cách gọi quen ở chùa mình. Bạn nghe và dùng theo từ lần sau là được.
Gọi thế nào cho phải: bảng xưng hô phổ biến
Bảng dưới gom những cách gọi thường gặp ở chùa Bắc tông Việt Nam. Phẩm vị chính thức do giáo hội tấn phong; người khách không cần biết vị nào đang ở phẩm vị nào, khi không chắc cứ gọi "thầy" và "sư cô".
| Người bạn gặp | Cách gọi phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chú tiểu, người mới vào chùa | "Chú", "chú tiểu" | Thường còn nhỏ tuổi, đang học tập ở chùa |
| Vị tăng nói chung | "Thầy", "sư thầy" | Dùng được ở hầu hết mọi nơi khi không biết phẩm vị |
| Vị tăng cao tuổi, trụ trì chùa làng miền Bắc | "Sư cụ", "thầy" | Cách gọi kính trọng quen thuộc ở nông thôn Bắc Bộ |
| Vị tăng có phẩm vị cao | "Thượng toạ", "hoà thượng" | Thường nghe người trong chùa gọi rồi gọi theo |
| Vị ni nói chung | "Sư cô"; ở miền Nam còn gọi "cô" | Dùng được ở hầu hết mọi nơi |
| Vị ni cao tuổi, trụ trì | "Sư bà" (miền Bắc), "ni trưởng", "ni sư" | Nghe người trong chùa gọi để gọi theo |
| Vị sư chùa Nam tông, chùa Khmer | "Sư", "thầy" | Người Khmer có cách gọi riêng trong tiếng Khmer |
Về cách tự xưng, người trẻ và Phật tử thường xưng "con". Người lớn tuổi gặp vị sư trẻ có thể xưng "con" theo nếp nhà chùa, hoặc xưng theo cách quen thuộc với mình một cách nhã nhặn; không ai bắt buộc. Câu mở lời phổ biến là "Bạch thầy" hoặc "Thưa thầy", ở miền Bắc nhiều người còn mở đầu bằng "A Di Đà Phật" kèm chắp tay.
Chào hỏi bằng cử chỉ: chắp tay, cúi đầu và những điều tránh
Cử chỉ chào ở chùa đơn giản hơn nhiều người nghĩ. Mấy điều dưới đây là nếp chung.
- Chắp tay trước ngực, cúi đầu. Đây là cách chào phổ biến nhất khi gặp chư tăng ni, dù gặp ở sân, ở hành lang hay khi vào phòng khách.
- Không chủ động bắt tay. Nhiều vị không bắt tay, nhất là với người khác giới. Nếu vị thầy đưa tay ra, bạn bắt tay nhẹ là được.
- Không chạm vào người, không vỗ vai. Kể cả khi đã quen thân. Với chư tăng Nam tông, theo giới luật, phụ nữ tránh chạm vào người và đưa đồ trực tiếp vào tay vị sư.
- Đứng khi thầy đứng, ngồi khi được mời. Khi được mời ngồi, ngồi ngang hoặc thấp hơn, không ngồi chỗ cao hơn thầy, không gác chân.
- Không gọi to từ xa. Muốn hỏi, đi lại gần, chờ thầy xong việc đang làm rồi chắp tay thưa.
- Nhường lối khi gặp trên đường đi. Đứng nép một bên, chắp tay chào; không cần nói gì nếu không có việc.
- Khi ra về. Chắp tay chào, thưa một câu như "Con xin phép thầy" rồi mới quay đi.
Những cử chỉ này giống phép lịch sự với người lớn tuổi trong nhà hơn là nghi lễ. Làm chậm rãi, tự nhiên là đủ; không cần cúi quá sâu hay lạy giữa sân.
Xin gặp thầy để hỏi một việc riêng
Có những lúc bạn muốn gặp riêng một vị thầy: hỏi về khoá tu, nhờ tư vấn chuyện học Phật, chia sẻ một chuyện buồn, hay xin ý kiến về một việc trong nhà. Trình tự dưới đây giúp buổi gặp được thuận.
- Hỏi văn phòng chùa hoặc người công quả xem thầy có tiếp khách không, thường tiếp vào giờ nào.
- Xin hẹn trước, nói ngắn gọn bạn muốn hỏi về việc gì để thầy biết mà sắp xếp.
- Đến đúng giờ, ăn mặc kín đáo, tắt chuông điện thoại.
- Chờ ở phòng khách hay chỗ được chỉ; khi thầy đến, đứng dậy chắp tay chào.
- Thưa ngắn lý do, rồi trình bày điều muốn hỏi. Nói thật, rõ, không vòng vo.
- Nghe trọn câu trả lời, không cắt ngang; cần ghi chép thì xin phép trước.
- Khi thầy kết thúc hoặc có việc khác, cảm ơn, chắp tay chào ra về, không kéo dài.
Thầy có thể bận, có thể hẹn bạn lúc khác, hoặc giới thiệu bạn đến hỏi một vị khác hợp hơn. Đó là chuyện bình thường ở chùa đông việc. Một buổi gặp ngắn mà rõ ràng thường giúp được nhiều hơn một buổi dài mà nói lan man.
Hỏi gì và hỏi thế nào cho phải
Hỏi điều thầy có thể trả lời. Chư tăng ni có thể chia sẻ về nếp sinh hoạt chùa, khoá tu, cách đọc kinh, cách giữ tâm khi gặp chuyện khó. Đó là những câu hỏi hợp nhất cho một buổi gặp.
Đừng nhờ thầy "xem" hay "phán". Xin thầy xem ngày tốt, xem tuổi, xem có bị "hạn" không là đặt thầy vào chỗ khó xử; nhiều vị từ chối thẳng vì đó không phải việc của người tu. Bạn cũng không nên dựa vào một lời nói ngắn để quyết việc lớn trong đời.
Chuyện sức khoẻ, pháp lý thì vẫn phải đi đúng nơi. Thầy có thể an ủi khi người thân ốm, khi gia đình có tranh chấp, nhưng việc chữa bệnh là của bác sĩ, việc pháp lý là của luật sư và cơ quan có thẩm quyền. Một vị thầy tốt cũng sẽ khuyên bạn như vậy.
Khi đang có chuyện buồn. Nếu bạn đang buồn lo kéo dài, mất ngủ, có ý nghĩ tiêu cực, nói chuyện với thầy có thể giúp lòng nhẹ hơn, nhưng đồng thời nên tìm đến người thân và chuyên gia tâm lý. Hai việc không loại trừ nhau.
Hỏi ngắn, nghe nhiều. Chuẩn bị trước hai, ba câu hỏi quan trọng nhất. Đừng biến buổi gặp thành buổi kể chuyện dài, vì thầy còn nhiều người khác cần gặp.
Xưng hô khi nhắn tin, gọi điện cho chùa
Ngày nay nhiều chùa có số điện thoại văn phòng, trang mạng xã hội hay nhóm nhắn tin cho Phật tử. Khi nhắn tin hỏi việc, giữ cách xưng hô như khi gặp trực tiếp: mở đầu bằng "Bạch thầy" hoặc "Thưa sư cô", tự xưng "con", nói rõ mình là ai, hỏi việc gì. Một tin nhắn như "Bạch thầy, con tên là… ở…, con muốn hỏi chùa có khoá tu một ngày trong tháng này không ạ" là đủ rõ và đủ lễ.
Tránh nhắn cụt lủn kiểu "Chùa mở cửa mấy giờ?" không chào, không xưng, hay gửi một loạt tin liên tiếp. Người trả lời có khi là một vị thầy bận việc, có khi là Phật tử trực văn phòng; dù là ai, tin nhắn lịch sự sẽ được trả lời nhanh hơn. Không gọi điện vào giờ nghỉ trưa, giờ tụng kinh hay sau giờ chỉ tịnh buổi tối.
Nếu chùa chưa trả lời, chờ một hai ngày rồi hỏi lại nhẹ nhàng, hoặc đến hỏi trực tiếp vào giờ hành chính. Đừng nhắn tin riêng cho từng vị thầy qua tài khoản cá nhân khi chưa được mời; kênh chung của chùa là nơi phù hợp cho những câu hỏi đầu tiên.
Những điều nên tránh khi gặp và sau khi gặp thầy
Không đưa tiền tận tay khi chưa biết nếp của chùa. Ở nhiều chùa Bắc tông, người đến gặp có thể để một phong bì cúng dường lên bàn hoặc gửi văn phòng; ở chùa Nam tông, nhiều vị không nhận tiền trao tay theo giới luật. Cách chắc nhất là gửi vào hòm công đức hoặc qua văn phòng chùa. Không có chuyện phải "trả tiền" cho một buổi hỏi chuyện.
Không hỏi đời tư của thầy theo kiểu tò mò: vì sao đi tu, gia đình ở đâu, có hối hận không. Nếu thầy tự kể, bạn nghe; nếu không, đừng gặng. Không chụp ảnh chung, quay phim, ghi âm khi chưa xin phép. Sau buổi gặp, không đăng lời thầy lên mạng xã hội như một câu trích dẫn khi chưa được đồng ý, nhất là khi lời ấy nói về chuyện riêng của bạn mà người đọc dễ hiểu sai.
Cũng tránh đem chuyện vị này nói thế nào ra so với vị khác nói thế nào để bình phẩm. Mỗi người tu có cách giảng phù hợp với người hỏi trước mặt. Nếu thấy chưa thông, có thể hỏi lại chính vị đó ở lần sau, hoặc hỏi thêm một vị khác với thái độ tìm hiểu chứ không phải tìm người nói đúng ý mình.
Sau cùng, đừng ngại quay lại. Nhiều Phật tử lâu năm kể rằng lần đầu đến gặp thầy họ cũng run, nói lắp. Chư tăng ni đã gặp rất nhiều người như vậy, và phần lớn sẵn lòng tiếp người thật lòng muốn hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Gọi nhà sư là "thầy" hay "sư" mới đúng?
Cả hai đều được dùng. Ở chùa Bắc tông, "thầy" là cách gọi phổ biến và lịch sự nhất khi không biết phẩm vị. Ở chùa Nam tông, chùa Khmer, người Việt hay gọi là "sư". Nghe người trong chùa gọi thế nào thì gọi theo.
Gọi vị ni là "sư cô" hay "ni cô"?
Phổ biến nhất là "sư cô". Ở miền Nam nhiều người gọi tắt là "cô". Vị ni cao tuổi, trụ trì thường được gọi là "sư bà" ở miền Bắc hoặc "ni trưởng", "ni sư". Không chắc thì gọi "sư cô" là lễ độ.
Lớn tuổi hơn thầy có phải xưng "con" không?
Nhiều người lớn tuổi vẫn xưng "con" với chư tăng ni theo nếp nhà chùa, vì cách xưng hô ở đây theo vị trí người tu chứ không theo tuổi. Tuy vậy không ai bắt buộc; xưng hô nhã nhặn, kính trọng là được.
Có được bắt tay nhà sư không?
Không nên chủ động bắt tay. Chắp tay cúi đầu là cách chào phổ biến. Nếu vị thầy đưa tay ra thì bắt tay nhẹ. Với chư tăng Nam tông, phụ nữ tránh chạm vào người vị sư theo giới luật của truyền thống đó.
Có nên nhờ thầy xem ngày, xem tuổi không?
Không nên. Việc xem ngày, xem tuổi không phải việc của người tu, nhiều vị sẽ từ chối. Nên hỏi thầy những điều về sinh hoạt chùa, khoá tu, cách giữ tâm; việc lớn trong đời nên cân nhắc bằng thông tin thật và hỏi ý người thân.
Gặp thầy có cần mang lễ hay phong bì không?
Không bắt buộc. Nếu muốn cúng dường, cách chắc nhất là bỏ hòm công đức hoặc gửi văn phòng chùa. Ở chùa Nam tông, nhiều vị không nhận tiền trao tay; hỏi người trong chùa trước khi đưa bất cứ thứ gì.