Không có quy định chung buộc phải khấn thành tiếng hay khấn thầm; theo nếp phổ biến, ở nơi đông người như chùa, đền ngày rằm thì nên khấn thầm hoặc nói thật nhỏ, còn ở nhà người chủ lễ thường khấn thành tiếng để cả nhà cùng nghe. Nhiều nhà chùa còn nhắc người đi lễ giữ yên lặng để không át tiếng tụng kinh và không làm phiền người bên cạnh.
Người mới đi lễ hay băn khoăn: khấn thầm thì có "được nghe" không, khấn to có phải thành tâm hơn không, đi theo đoàn thì ai khấn. Bài dưới giải thích quan niệm của nhiều người về khấn thầm, rồi đi qua từng hoàn cảnh: chùa đông người, đình đền khi có nghi lễ, ở nhà, đi theo đoàn, và những lúc lời cầu nên giữ cho riêng mình.
Khấn thầm, khấn nhỏ và khấn thành tiếng
Có thể chia ba mức. Khấn thầm là nói trong lòng hoặc chỉ mấp máy môi, người đứng cạnh không nghe được. Khấn nhỏ là nói thành tiếng nhưng đủ cho mình nghe, người sát bên may ra nghe loáng thoáng. Khấn thành tiếng là nói rõ, để người xung quanh cùng nghe, thường do người chủ lễ thực hiện thay cho cả nhóm.
Ba mức này không xếp hơn kém. Chúng hợp với những hoàn cảnh khác nhau. Một cụ bà khấn nhỏ trước ban thờ Mẫu là chuyện bình thường; một người đọc to bài văn khấn dài giữa chính điện chùa đông người thì dễ làm người khác khó chịu, dù lòng người đó rất thành. Chọn mức nào là chọn cách cư xử với nơi mình đứng và với người xung quanh.
Khấn nôm, tức khấn bằng lời của mình, đi được với cả ba mức. Có người nghĩ khấn nôm thì phải nói to cho rõ; thật ra lời của mình càng dễ nói thầm, vì không phải nhìn giấy, không sợ quên chữ. Nhiều người lớn tuổi khấn thầm suốt đời mà con cháu không biết bà đã thưa những gì.
Khấn thầm có được nghe không: các quan niệm
Quan niệm trọng lòng. Theo cách nghĩ phổ biến của người Việt, thần Phật, tổ tiên hiểu lòng người, nên lời nói ra thành tiếng hay chỉ nghĩ trong lòng đều như nhau. Nhiều người lớn tuổi nói đơn giản "lòng mình thế nào thì bề trên biết thế ấy".
Quan niệm ở chùa. Nhiều nhà chùa khuyến khích người đến lễ giữ thân, khẩu, ý thanh tịnh, nói ít, niệm thầm. Với họ, giữ yên lặng ở chính điện là một phần của sự tôn kính. Nếu muốn hiểu thêm theo giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng ở nơi mình đến.
Quan niệm về nghi lễ cộng đồng. Trong lễ lớn ở đình, ở nhà thờ họ, văn khấn được đọc to vì nó là lời của cả cộng đồng, người dự cần nghe để cùng hướng về một việc. Ở đây khấn thành tiếng mang ý nghĩa chung, không phải vì khấn thầm thì không được.
Một cách nhìn thực tế. Nói thành lời giúp một số người tập trung hơn, không để ý nghĩ trôi đi. Với những người này, khấn nhỏ đủ mình nghe là cách cân bằng giữa tập trung và giữ yên lặng chung.
Ở chùa ngày rằm, mùng một và dịp đầu năm
Những ngày đông, chính điện chùa có thể kín người từ sân vào tận trong. Có lúc nhà chùa đang tụng kinh, có lúc người đến lễ nối nhau từng đợt. Trong cảnh ấy, khấn thầm hoặc khấn thật nhỏ là cách được nhiều chùa khuyên. Một số chùa còn đặt người nhắc khéo khách giữ yên lặng.
Nếu đến đúng lúc có khoá lễ tụng kinh, bạn có thể đứng hoặc ngồi phía sau, chắp tay theo. Lời cầu riêng nên nói thầm trong lòng, không chen lên phía trước, không đọc to bài khấn riêng chồng lên tiếng kinh. Đợi khoá lễ xong rồi mới tiến lên lễ ban chính cũng là cách nhiều người chọn.
Một chuyện hay gặp nữa là cả nhóm đứng trước ban, mỗi người khấn một bài thành tiếng cùng lúc. Kết quả là ồn, ai cũng phải nói to hơn để nghe được mình. Nếu đi cùng gia đình, có thể để một người thưa ngắn thay cả nhà, những người khác chắp tay khấn thầm thêm lời riêng. Như vậy vừa gọn vừa giữ được không khí trang nghiêm.
Gợi ý cách khấn theo từng hoàn cảnh
Bảng dưới tóm tắt nếp phổ biến. Mỗi nơi có thể có quy định riêng; khi thấy bảng nhắc, người trông coi dặn dò, hãy theo hướng dẫn tại chỗ.
| Hoàn cảnh | Cách khấn thường hợp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chùa đông người, ngày rằm, đầu năm | Khấn thầm hoặc khấn thật nhỏ | Không đọc to khi đang có khoá lễ tụng kinh |
| Chùa vắng, ngày thường | Khấn nhỏ đủ mình nghe | Vẫn giữ giọng nhỏ ở chính điện |
| Đình làng khi có tế lễ | Đứng dự, khấn thầm | Văn khấn chung do người được giao đọc |
| Đền, phủ khi có nghi lễ hầu | Khấn thầm, không chen lên ban | Theo hướng dẫn của người trông coi |
| Ở nhà, ngày giỗ, ngày Tết | Người chủ lễ khấn thành tiếng | Con cháu đứng sau, khấn thầm thêm lời riêng |
| Ở nhà, thắp hương hằng ngày | Khấn nhỏ hoặc khấn thầm | Ngắn gọn, vài câu là đủ |
| Đi lễ theo đoàn | Một người thưa thay đoàn, mỗi người khấn thầm | Thống nhất trước khi vào |
Bảng này không phải luật. Nó tổng hợp cách cư xử mà nhiều người coi là phải phép, xuất phát từ hai điều: tôn trọng nơi thờ tự và tôn trọng người đang lễ bên cạnh mình.
Ở nhà: người chủ lễ khấn, cả nhà cùng nghe
Trong nhiều gia đình, vào ngày giỗ, ngày Tết hay khi có việc lớn, người chủ lễ, thường là con trưởng hoặc người lớn nhất trong nhà, đứng trước bàn thờ khấn thành tiếng. Con cháu đứng phía sau, chắp tay nghe. Việc khấn thành tiếng ở đây có ý nghĩa: cả nhà biết hôm nay thưa với ông bà chuyện gì, cùng hướng lòng về một việc.
Khi người chủ lễ khấn xong, nhiều nhà để từng người lên thắp hương và khấn thầm thêm lời riêng. Đó là lúc người con đi làm xa có thể thưa chuyện của mình, đứa cháu nhỏ có thể được dạy nói một câu chào ông bà. Không ai cần nghe lời riêng đó.
Ở những ngày thường, như thắp hương mùng một, ngày rằm, phần lớn người ta khấn nhỏ hoặc khấn thầm vì chỉ có một mình. Một số gia đình trẻ ở chung cư lo khấn to ảnh hưởng hàng xóm; khấn nhỏ đủ mình nghe là vừa. Điều quan trọng hơn là giữ nếp đều đặn, chứ không phải âm lượng.
Nếu phải khấn thành tiếng: giọng, nhịp và tư thế
Người lần đầu được giao khấn thay cả nhà, thay cả đoàn thường run hơn cả khi phát biểu trước đám đông. Một vài mẹo nhỏ giúp lời khấn trôi hơn. Giọng vừa đủ cho người đứng sau cùng nghe, không cần to như đọc diễn văn. Nhịp chậm hơn lúc nói chuyện thường một chút, ngắt sau mỗi ý. Nói rõ tên người, tên địa phương, vì đó là phần người nghe chú ý nhất.
Tư thế thường thấy là đứng thẳng, hai tay chắp trước ngực hoặc cầm hương ngang trán, mắt nhìn xuống hoặc nhìn về ban thờ. Không cần đứng sát ban, cách một hai bước là vừa để hương khói không vào mặt. Nếu khấn lâu, có thể cắm hương trước rồi chắp tay khấn để không mỏi tay và tránh tàn hương rơi.
Nếu vấp lời, cứ dừng một nhịp rồi nói lại câu đó. Người đứng sau không chấm điểm, họ cũng đang hướng lòng về cùng một việc. Nhiều người lớn tuổi kể rằng lần đầu khấn giỗ cha, họ quên cả tên quê, phải nói lại, và chẳng ai trong nhà coi đó là điều gở. Sự lúng túng của người mới làm chủ lễ là chuyện bình thường trong mọi gia đình.
Đi lễ theo đoàn, theo nhóm
Đi lễ cùng cơ quan, cùng hội đồng hương hay cùng nhóm bạn là chuyện ngày càng phổ biến. Đoàn đông mà mỗi người một kiểu thì dễ rối. Vài điều nhiều đoàn vẫn làm:
- Thống nhất trước một người thưa thay đoàn, thường là người lớn tuổi hoặc trưởng đoàn. Người này khấn ngắn, nêu tên đoàn và việc đến lễ.
- Những người khác đứng thành hàng phía sau, chắp tay, khấn thầm lời riêng.
- Không để cả đoàn cùng đọc to bài khấn khác nhau. Như vậy vừa ồn vừa chắn lối người khác.
- Lễ xong ban chính thì tản ra lễ các ban khác theo nhóm nhỏ, tránh dồn cục một chỗ.
- Nếu trong đoàn có người khác đạo hoặc không theo đạo nào, họ có thể đứng lặng, không cần khấn. Không nên ép.
- Giữ đồ đạc, nhất là khi phải bỏ giày dép ở ngoài, và dặn nhau điểm hẹn sau khi lễ.
Người được nhờ thưa thay đoàn nên giữ lời chung, không cầu những chuyện riêng của mình bằng giọng to. Lời riêng thì như mọi người, nói thầm.
Khi lời cầu nên giữ cho riêng mình
Có những lời cầu không nên nói to vì người khác nghe được. Chuyện bệnh tật của người thân, chuyện vợ chồng, chuyện tiền nong, chuyện mong có con. Ở nơi đông người, khấn to những chuyện này vừa khiến người bên cạnh khó xử, vừa có thể làm lộ chuyện riêng của gia đình. Nhiều người kể đã nghe cả câu chuyện nhà người khác chỉ vì đứng cạnh nhau trước một ban thờ.
Cũng có những lời cầu mà chính người trong nhà không nên nghe thấy lúc ấy, ví dụ con cầu cho bố bỏ rượu khi bố đứng ngay bên. Lời cầu thầm cho phép bạn nói thật lòng mà không gây căng thẳng. Sau đó, nếu cần, bạn có thể chọn lúc thích hợp để nói chuyện thẳng với người thân, vì cầu không thay được một cuộc trò chuyện thật.
Giữ lời cầu cho riêng mình còn giúp tránh một chuyện đáng tiếc: có người đứng gần nghe được nỗi lo của bạn rồi tiếp cận mời làm lễ, xem quẻ, viết sớ có thu tiền. Chuyện này đã xảy ra ở một số nơi đông người. Khấn thầm vừa kín đáo, vừa bảo vệ chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Khấn thầm có kém thành tâm hơn khấn thành tiếng không?
Theo quan niệm phổ biến, không. Nhiều người tin rằng lòng thành nằm ở ý nghĩ và thái độ chứ không ở âm lượng. Nhiều nhà chùa còn khuyến khích khấn thầm để giữ yên lặng chung. Bạn chọn cách nào thấy tập trung nhất với mình là được.
Có cần mấp máy môi khi khấn thầm không?
Không bắt buộc. Có người mấp máy môi để giữ nhịp lời, có người chỉ nói trong đầu. Cả hai đều phổ biến. Điều cần là đứng ngay ngắn, chắp tay và giữ ý nghĩ tập trung vào lời mình đang thưa.
Ở nhà có cần khấn thành tiếng vào ngày giỗ không?
Nhiều gia đình để người chủ lễ khấn thành tiếng vào ngày giỗ để cả nhà cùng nghe, đó là nếp lâu đời. Nhưng nếu gia đình bạn quen khấn thầm thì cũng không sai. Nên theo cách người lớn trong nhà vẫn làm và bàn với nhau khi muốn thay đổi.
Đi lễ cùng người yêu có nên khấn cùng nhau thành tiếng không?
Tuỳ hai bạn. Nhiều cặp mỗi người khấn thầm lời riêng, cũng có cặp cùng thưa một câu chung ngắn. Nếu chỉ một người theo nếp đi lễ, người kia có thể đứng lặng chắp tay. Không cần ép nhau theo một cách.
Ở đền đang có người hầu đồng thì khấn thế nào?
Khi đang có nghi lễ hầu, người đi lễ thường được khuyên đứng ở khu vực dành cho khách, không chen lên ban, khấn thầm lời riêng và không làm ồn. Nếu cần lễ ban chính, nên đợi lúc phù hợp hoặc hỏi người trông coi đền, phủ.
Có bị coi là thất lễ nếu không khấn gì, chỉ chắp tay đứng im không?
Không. Nhiều người chỉ đứng lặng, chắp tay, cúi đầu, không nói lời nào, và đó vẫn là cách bày tỏ sự tôn kính. Với người lần đầu đi lễ hoặc người không theo đạo, đứng nghiêm trang là đủ lễ.