Khi người thân đang ở những giờ cuối hoặc vừa qua đời ở nhà, nhiều con cháu muốn nói một lời tiễn mà không biết nói gì. Lời tiễn không cần câu chữ trang trọng hay bài khấn đúng mẫu: một câu cảm ơn, một lời xin lỗi còn dang dở, một lời hứa giản dị như "con sẽ chăm mẹ", "bố cứ yên lòng" — đó là những lời mà người Việt vẫn nói với nhau bên giường người sắp đi.
Bài này viết cho những gia đình đang ở đúng khoảnh khắc khó nhất ấy, với giọng nhẹ nhàng nhất có thể. Bài không hướng dẫn nghi lễ tang, mâm cúng sau tang hay các lễ tuần — những việc ấy có nếp riêng theo vùng, theo tôn giáo và đã có bài ở các chuyên mục khác. Ở đây chỉ nói chuyện lời nói và tấm lòng: nói gì lúc cuối, nói gì trước bàn thờ những ngày đầu, giúp trẻ nhỏ nói lời tạm biệt, và người ở xa không về kịp thì tiễn thế nào.
Những giờ cuối: người sắp đi có thể vẫn nghe được
Nhân viên y tế làm chăm sóc cuối đời thường khuyên gia đình tiếp tục nói chuyện với người sắp mất, kể cả khi người ấy đã nhắm mắt, không còn đáp lại. Không ai biết chắc người hấp hối nghe được bao nhiêu, nhưng nhiều người chăm bệnh kể rằng giọng nói quen thuộc làm người bệnh dịu lại. Vì thế, đây là lúc nên nói, nói chậm, nói nhỏ, ngồi gần.
Không cần nói nhiều. Nhiều người lúng túng vì nghĩ phải nói điều gì to tát. Thật ra, những câu giản dị thường là những câu đúng nhất: tên người ấy, tên mình, "con đây", "cả nhà ở đây với mẹ", "con thương bố". Nắm tay, xoa nhẹ vai, lau mặt — những cử chỉ ấy cũng là lời tiễn.
Ở những giờ này, nên giữ phòng yên tĩnh, ánh sáng dịu, không khóc than to bên giường. Điều này không có nghĩa là phải nén khóc; khóc là chuyện tự nhiên, chỉ nên ra ngoài một chút khi thấy mình không giữ được, rồi quay vào. Người thân ở gần nên thay phiên nhau ngồi cạnh, để không ai kiệt sức và để người sắp đi luôn có người bên mình.
Những điều nhiều người muốn nói lúc cuối
Các nhân viên chăm sóc giảm nhẹ hay nhắc tới bốn lời mà nhiều gia đình thấy cần nói trước khi người thân ra đi. Bạn không cần nói đủ cả bốn, chỉ những gì lòng mình thấy cần:
- Lời cảm ơn: "Con cảm ơn mẹ đã nuôi con khôn lớn", "Cảm ơn anh đã ở bên em ngần ấy năm."
- Lời xin lỗi: với những điều chưa làm được, những lần to tiếng, những năm ở xa. Không cần kể lể, một câu là đủ.
- Lời tha thứ: nếu giữa hai người có chuyện cũ chưa nguôi, một câu "con không còn giận bố nữa" nhiều khi gỡ được cho cả hai.
- Lời yêu thương: người Việt ít nói "con thương mẹ" thành tiếng. Đây là lúc nên nói.
- Lời để người ấy yên lòng: "Con sẽ lo cho các em", "Mẹ cứ yên tâm, nhà mình sẽ ổn." Với nhiều người sắp đi, nỗi lo cho người ở lại là điều níu kéo nhất.
Nếu người thân còn tỉnh, hãy hỏi họ có muốn gặp ai, muốn nghe gì, muốn nhà sư, linh mục hay mục sư đến không. Gia đình theo Phật giáo có nếp hộ niệm cho người sắp mất, cách làm nên hỏi nhà chùa quen. Gia đình Công giáo thường mời linh mục đến cử hành bí tích cho người bệnh nặng. Những nghi thức ấy thuộc về từng tôn giáo; trang này chỉ nhắc để gia đình nhớ hỏi kịp lúc.
Khi người thân vừa trút hơi thở cuối
Khoảnh khắc ấy, nhiều gia đình chưa biết làm gì trước tiên. Không có quy tắc chung: có nhà để vài phút yên lặng, ai muốn nói lời cuối thì nói; có nhà con cháu cùng chắp tay, người lớn tuổi nhất nói một câu tiễn; có nhà niệm Phật, đọc kinh theo nếp đạo của mình. Không cần vội.
Sau đó là những việc thực tế: báo cho trạm y tế hoặc bác sĩ để xác nhận và làm giấy tờ cần thiết, báo cho họ hàng gần, liên hệ người lo tang theo nếp địa phương. Mỗi vùng có cách làm khác nhau về tắm rửa, khâm liệm, đặt bàn thờ; nên hỏi người lớn tuổi trong họ hoặc người có kinh nghiệm ở địa phương.
Trong những giờ đầu, nhiều người thân không khóc được, hoặc khóc không dừng được, hoặc lao vào làm việc như cái máy. Tất cả đều là phản ứng bình thường. Người trong nhà nên để ý nhau, đặc biệt người vợ, người chồng vừa mất bạn đời, người con đã chăm cha mẹ những ngày cuối: họ thường quên ăn, quên ngủ.
Nói với người đã mất trước bàn thờ những ngày đầu
Khi bàn thờ đã được đặt, nhiều con cháu đứng trước di ảnh, thắp nén hương và nói chuyện với người đã mất bằng lời của mình. Không có khuôn mẫu nào cho những lời ấy. Có người kể chuyện trong nhà: "Hôm nay các em về đủ rồi bố ạ." Có người nói điều chưa kịp nói. Có người chỉ đứng lặng.
Lời khấn chính thức trong tang lễ, lễ cúng cơm, lễ tuần thường do người lớn trong họ hoặc người chủ lễ đảm nhiệm theo nếp địa phương, đôi khi theo văn khấn trong sách. Còn những lời riêng của con cháu, nói thầm hay thành tiếng, là phần của mỗi người, không ai cần sửa.
Nếu bạn thấy khó nói thành lời, có thể viết vài dòng cho người đã mất. Một số gia đình để những lá thư ấy bên cạnh di ảnh trong những ngày đầu, rồi cất giữ làm kỷ niệm. Viết ra giúp người ở lại sắp xếp được nỗi nhớ, cũng như sắp xếp được những điều mình hối tiếc.
Những ngày đầu, nhiều người nghe đủ thứ lời kiêng: không được khóc to kẻo người đi không yên, không được gọi tên, không được để nước mắt rơi. Đó là quan niệm của một số nơi, có nơi không kiêng. Bạn không cần dằn vặt nếu đã lỡ khóc to, lỡ gọi tên. Nỗi đau mất người thân là thật, và bày tỏ nó không phải điều sai.
Giúp trẻ nhỏ nói lời tạm biệt
Trẻ con trong nhà thường bị gạt sang một bên trong tang lễ vì người lớn sợ trẻ sợ. Nhưng nhiều chuyên gia tâm lý trẻ em khuyên nên cho trẻ được tham gia theo cách phù hợp lứa tuổi:
| Tuổi | Trẻ hiểu thế nào | Cách giúp trẻ tiễn |
|---|---|---|
| Dưới năm tuổi | Chưa hiểu cái chết là mãi mãi | Nói đơn giản, rõ ràng: "Bà mất rồi, bà không về nữa." Tránh nói "bà đi ngủ" vì trẻ có thể sợ ngủ |
| Năm đến mười tuổi | Bắt đầu hiểu, hay hỏi nhiều | Trả lời thật, ngắn; cho trẻ vẽ tranh, viết vài câu đặt cạnh di ảnh nếu trẻ muốn |
| Trên mười tuổi | Hiểu gần như người lớn, có thể giấu cảm xúc | Hỏi trẻ muốn tham gia phần nào; cho trẻ nói lời tiễn riêng; để ý khi trẻ thu mình |
Không bắt trẻ nhìn người đã mất nếu trẻ sợ; không chê trẻ không khóc. Trẻ có thể buồn theo kiểu riêng: chơi như bình thường rồi bất chợt hỏi lại nhiều ngày sau. Nếu trẻ có dấu hiệu sợ hãi kéo dài, mất ngủ, thoái lui, hãy hỏi thêm thầy cô hoặc chuyên gia tâm lý.
Người chăm những ngày cuối: một lời tiễn cho chính mình
Người con, người vợ, người chồng đã chăm người thân suốt những tháng cuối thường mang một gánh riêng sau khi người ấy ra đi. Họ nhớ lại từng quyết định: có nên đưa đi viện sớm hơn không, có nên đồng ý cho thêm thuốc giảm đau không, hôm ấy sao mình lại về nhà ngủ đúng lúc người thân mất. Những câu hỏi ấy lặp đi lặp lại, nhất là trong những đêm đầu.
Nhiều người làm chăm sóc cuối đời khuyên người chăm hãy dành cho chính mình một lời tiễn: nói thành tiếng, trước bàn thờ hay ở một chỗ riêng, rằng mình đã làm những gì có thể trong hoàn cảnh ấy. Không ai chăm người bệnh nặng mà không có lúc mệt, lúc cáu, lúc mong mọi chuyện kết thúc. Những lúc ấy không làm tình thương của bạn bớt thật.
Người trong nhà nên chủ động hỏi han người chăm chính, thay họ những việc lặt vặt trong tang lễ, để họ được ngủ, được ăn, được khóc. Nếu sau một thời gian dài họ vẫn tự trách đến mức không sống bình thường được, hãy khuyên họ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Người ở xa không về kịp: tiễn từ xa thế nào
Rất nhiều người Việt làm việc xa nhà, ở nước ngoài, không kịp về khi cha mẹ, ông bà mất. Nỗi day dứt ấy có khi theo họ nhiều năm. Một số gia đình gọi video để người ở xa được nhìn mặt người thân lần cuối và nói lời tiễn; một số người ở xa thắp nén hương ở nơi mình sống, đặt tấm ảnh người đã mất và nói chuyện với họ.
Người ở nhà có thể giúp bằng cách nhắc tên người vắng mặt khi thắp hương: "Con trai út của bố đang ở xa, không về kịp, nó gửi lời tiễn bố." Với người ở xa, biết rằng tên mình được nhắc trong lúc ấy là một an ủi lớn.
Khi về được, người đi xa thường muốn ra thăm mộ, thắp hương ở bàn thờ và nói những điều chưa nói được. Gia đình nên để họ có thời gian riêng cho việc ấy. Đừng trách họ về muộn; họ đã tự trách mình đủ rồi.
Với người ở xa, có khi lời tiễn kéo dài nhiều năm: mỗi ngày giỗ gọi về, mỗi lần về quê ra mộ. Không có hạn nào cho việc nói lời tạm biệt. Người ở nhà nên hiểu điều ấy và giữ chỗ cho người ở xa trong mọi dịp tưởng nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Người thân hôn mê có nghe được lời mình nói không?
Không ai biết chắc, nhưng nhân viên y tế làm chăm sóc cuối đời thường khuyên gia đình tiếp tục nói chuyện nhẹ nhàng, gọi tên, nắm tay. Nhiều gia đình kể rằng người bệnh dịu lại khi nghe giọng người thân. Nói với họ cũng giúp chính người ở lại nói được điều mình muốn nói.
Có cần đọc văn khấn đúng bài khi người thân vừa mất không?
Lời khấn chính thức trong tang lễ thường do người chủ lễ hoặc người lớn trong họ đảm nhiệm theo nếp địa phương. Còn lời tiễn riêng của con cháu thì nói bằng lời của mình, không cần đúng mẫu. Một câu cảm ơn, một câu xin lỗi chân thành có giá trị hơn mọi câu chữ trang trọng.
Khóc to bên người vừa mất có phải là điều kiêng không?
Một số nơi có quan niệm kiêng khóc to để người mất ra đi thanh thản; nhiều nơi khác không kiêng. Nếu bạn lỡ khóc to, không cần dằn vặt. Nỗi đau là thật. Có thể ra ngoài một lúc khi thấy cần, rồi quay vào ngồi bên người thân.
Có nên cho trẻ nhỏ đến bên người thân sắp mất không?
Nếu trẻ muốn và có người lớn đi cùng giải thích, nhiều chuyên gia cho rằng được nói lời tạm biệt giúp trẻ đón nhận mất mát tốt hơn. Không ép trẻ nếu trẻ sợ. Giải thích ngắn, thật, phù hợp tuổi; tránh những cách nói vòng vo làm trẻ hiểu sai.
Không về kịp lúc cha mẹ mất, có cách nào tiễn từ xa không?
Nhiều người gọi video để nhìn mặt và nói lời tiễn, thắp hương ở nơi mình sống, hoặc viết thư gửi về để người nhà đọc trước di ảnh. Người ở nhà nhắc tên người vắng mặt khi thắp hương. Khi về được, hãy dành thời gian ra mộ và ngồi trước bàn thờ.
Mất người thân rồi mà mãi không nguôi, có sao không?
Buồn kéo dài nhiều tháng sau mất mát là điều bình thường. Nhưng nếu nỗi buồn khiến bạn không ăn ngủ được, không làm việc được, có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm đến người thân, bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nhờ giúp đỡ không có nghĩa là quên người đã mất.