Khi người thân nằm viện, cầu cho người ấy là một việc rất nhiều gia đình Việt làm: thắp nén hương ở bàn thờ gia tiên báo cho ông bà biết, khấn nôm vài câu xin cho người bệnh qua cơn, hoặc ra chùa, ra đền gần nhà xin cho được bình an. Lời cầu thường gồm ba ý giản dị: người bệnh là ai, đang ở đâu, và gia đình mong điều gì — đỡ đau, ăn ngủ được, gặp thầy gặp thuốc, cả nhà đủ sức chăm.
Điều quan trọng nhất cần nói ngay từ đầu: cầu là để lòng người nhà vững lại, không thay cho việc chữa bệnh. Người bệnh cần bác sĩ, thuốc, chế độ ăn, giấc ngủ và một người ngồi bên. Bài này đi qua cách cầu ở nhà và ở nơi thờ tự, những câu nên và không nên đặt vào lời cầu, cách chia việc trong nhà để không ai kiệt sức, và vài điều cần tránh để lời cầu không vô tình làm khổ chính người bệnh.
Vì sao người Việt hay cầu khi có người ốm
Trong nếp nghĩ của nhiều gia đình, ông bà tổ tiên vẫn "ở cùng" con cháu qua bàn thờ, nên có chuyện lớn thì thưa với ông bà trước tiên. Người ốm nằm viện là chuyện lớn: cả nhà xáo trộn, người đi làm phải xin nghỉ, người ở quê phải lên thành phố. Nén hương thắp lúc ấy vừa là báo tin, vừa là cách người ở nhà nói ra nỗi lo mà không biết nói với ai.
Ở chùa, nhiều người xin ghi tên người bệnh vào sổ cầu an để nhà chùa nhắc đến trong khoá lễ. Ở đền, phủ, người ta khấn nôm xin các vị độ cho người nhà. Người theo Công giáo xin lễ, đọc kinh cho người bệnh; người theo Tin Lành cầu nguyện cùng hội thánh. Mỗi nếp một khác, nhưng chung một điều: người nhà muốn làm một việc gì đó khi cảm thấy bất lực trước bệnh tật.
Cũng nên nhớ rằng người bệnh nằm viện thường nghe được, đoán được nhiều hơn người nhà nghĩ. Khi biết con cháu đang cầu cho mình, nhiều cụ thấy được an ủi; có cụ lại lo, tưởng bệnh mình nặng lắm nên cả nhà mới đi lễ. Cách báo tin "cả nhà đã thắp hương xin ông bà phù hộ cho bố" bằng giọng bình thường, như kể một việc nhà, thường dễ nghe hơn vẻ mặt căng thẳng hay những câu thì thầm sau lưng.
Hiểu như vậy để thấy rằng cầu không có gì sai hay mê tín tự thân. Nó chỉ thành vấn đề khi người nhà tin rằng cầu đủ thì không cần chữa, hoặc khi ai đó lợi dụng nỗi lo để bán lễ, bán "giải hạn" với giá cao. Phần cuối bài có nói kỹ về hai chuyện này.
Lời cầu cho người bệnh nên có những ý nào
Không cần thuộc văn khấn. Một lời cầu tự nói, chậm và rõ, thường đủ những ý sau. Nói thầm hay thành tiếng nhỏ là tuỳ nơi và tuỳ thói quen của bạn:
- Xưng mình là ai: tên, quan hệ với người bệnh, nơi ở. Ví dụ: "Con là Hoa, con gái thứ hai của bố Tâm, nhà ở phường…"
- Nói người bệnh là ai, đang ở đâu: tên, tuổi, đang nằm khoa nào, bệnh viện nào. Không cần kể chi tiết bệnh án.
- Nói điều mình mong, cụ thể mà không đòi hỏi: bố bớt đau, ngủ được, ăn được; ca điều trị suôn sẻ; bác sĩ tìm đúng bệnh.
- Xin cho người chăm: anh chị em đủ sức, đủ bình tĩnh, không cãi nhau lúc mệt.
- Cảm ơn: cảm ơn ông bà, cảm ơn các vị đã chứng giám; nhiều người cảm ơn luôn cả bác sĩ, điều dưỡng trong lời cầu.
Nhiều người lớn tuổi khuyên không nên cầu theo kiểu đổi chác ("cho bố khỏi thì con xin làm lễ to") hay đặt hạn ("trong tuần này phải khỏi"). Lời cầu vừa phải giúp chính người cầu đứng vững hơn khi tin tức từ bệnh viện không như mong đợi. Cách xưng hô và bố cục lời khấn nôm có bài riêng trong chuyên mục khấn nôm của trang.
Cầu ở nhà, ở chùa hay ở đền: mỗi nơi một nếp
Gia đình không cần đi khắp nơi. Chọn chỗ hợp với nếp nhà và sức của người chăm. Bảng dưới đặt các lựa chọn cạnh nhau:
| Nơi cầu | Thường làm gì | Hợp với ai | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bàn thờ gia tiên ở nhà | Thắp hương, báo tin, khấn nôm ngắn mỗi tối | Mọi gia đình; người ở nhà trông nhà | Không cần mâm lễ; nước sạch và nén hương là đủ |
| Chùa gần nhà | Lễ Phật, xin ghi tên cầu an cho người bệnh | Gia đình theo nếp Phật giáo hoặc quen chùa | Hỏi nhà chùa về sổ cầu an; không ai buộc phải công đức |
| Đền, phủ, miếu quen | Khấn nôm xin cho người nhà qua cơn | Gia đình có nếp đi đền phủ | Lễ nhỏ, đi giờ vắng; tránh mua lễ to vì sốt ruột |
| Nhà thờ, hội thánh | Xin lễ, cầu nguyện chung | Gia đình Công giáo, Tin Lành | Hỏi cha xứ, mục sư về cách xin cầu nguyện cho người bệnh |
| Ngay trong phòng bệnh | Cầu thầm, nắm tay người bệnh | Người đang trực bên giường | Không thắp hương, không đốt gì trong bệnh viện |
Bệnh viện là nơi có bình ôxy, có người bệnh hô hấp; thắp hương, đốt nến trong phòng bệnh là việc nguy hiểm và gần như mọi nơi đều cấm. Nếu người bệnh muốn có chút nghi thức, một chuỗi hạt, một tấm ảnh nhỏ đặt đầu giường hay lời cầu thầm của người nhà là đủ.
Những việc thật không lời cầu nào thay được
Nghe bác sĩ và hỏi cho rõ. Ghi lại tên bệnh, thuốc đang dùng, điều cần theo dõi. Không hiểu thì hỏi lại, không ngại. Người nhà hiểu bệnh thì bớt hoảng và bớt nghe tin đồn.
Không tự ý bỏ thuốc, đổi thuốc. Có gia đình vì tin một lời mách mà mang thuốc lá, thuốc nam vào viện cho người bệnh uống. Mọi thứ đưa vào miệng người bệnh nên hỏi bác sĩ điều trị trước.
Chia ca trực. Một người trực mãi sẽ gục. Anh chị em chia ca, người ở xa góp phần khác: tiền, giấy tờ, nấu ăn, đưa đón.
Giữ cho người bệnh được nghỉ. Thăm hỏi đông, nói chuyện to, kể chuyện người khác mất vì bệnh tương tự đều làm người bệnh mệt thêm. Báo tin cho họ hàng qua một đầu mối là đủ.
Ăn, ngủ cho chính mình. Người chăm cũng là người cần được chăm. Nhiều người cầu cho người bệnh mỗi đêm mà quên mình đã hai ngày không ăn bữa tử tế.
Người ở xa không vào viện được thì cầu thế nào
Rất nhiều gia đình có con cháu đi làm xa, ở nước ngoài, hoặc chính người bệnh nằm viện ở thành phố trong khi cả nhà ở quê. Người ở xa thường day dứt nhất: không chăm được, không đến thăm được, chỉ biết gọi điện hỏi. Cầu từ xa là cách nhiều người dùng để thấy mình vẫn đang làm một việc gì đó cho người thân.
Ở nơi mình đang sống, bạn có thể thắp nén hương ở góc thờ nhỏ nếu có, ghé một ngôi chùa, một nhà thờ gần nhà, hoặc đơn giản là dành vài phút mỗi tối ngồi yên nghĩ về người bệnh. Lời cầu không đi xa hơn hay gần hơn vì khoảng cách; điều khác biệt là người ở xa dễ tưởng tượng ra chuyện xấu hơn người đang ở cạnh giường.
Vì thế, song song với cầu, người ở xa nên giữ một đường tin rõ ràng với người trực: gọi vào giờ đã hẹn, không gọi dồn lúc người trực đang làm việc với bác sĩ. Góp phần chi phí, lo giấy tờ bảo hiểm qua mạng, đặt đồ ăn cho người trực, gửi lời nhắn ngắn cho người bệnh nghe khi họ tỉnh — đó là những việc người ở xa làm được và có ích thật. Khi sắp xếp được, về thăm một lần còn quý hơn nhiều lần đi lễ thay.
Cả nhà cùng cầu mà không thành gánh nặng
Có gia đình, khi người bệnh nằm viện lâu, việc cầu trở thành một áp lực ngầm: người này trách người kia không đi lễ, mẹ bắt con đi chùa đủ ba nơi, chị dâu bị cho là "không có lòng" vì không ra đền. Những va chạm ấy làm mệt thêm một gia đình vốn đã mệt.
Cách nhẹ nhàng hơn là coi việc cầu như một phần của việc chăm, ai làm được gì thì làm. Người ở nhà thắp hương mỗi tối. Người đi làm gửi một tin nhắn hỏi thăm mỗi ngày. Người theo đạo khác cầu theo cách của mình. Người không theo đạo nào ngồi nghe người bệnh kể chuyện. Tất cả đều là lòng của người thân dành cho người đang nằm viện.
Nếu người bệnh còn tỉnh, hỏi họ có muốn gia đình cầu cho mình không, muốn cầu ở đâu. Có cụ thích nghe con cháu kể đã ra chùa thắp hương; có người lại thấy nặng nề, như thể bệnh mình nguy lắm. Tôn trọng mong muốn của người bệnh cũng là một cách giữ lễ.
Cảnh giác với lời mời "cầu cho mau khỏi"
Người nhà có người ốm là đối tượng dễ bị nhắm đến. Có khi là một người quen giới thiệu "thầy" làm lễ giải hạn cho người bệnh; có khi là trang mạng nhận "đặt lễ cầu an từ xa" với nhiều gói lễ; có khi là người đứng ở cổng đền mời viết sớ, nói rằng bệnh lâu khỏi vì "có vong theo". Những lời ấy đánh vào lúc người nhà hoảng nhất.
Vài dấu hiệu nên dừng lại: đòi tiền lớn, đòi trả ngay; hứa khỏi bệnh; nói xấu bác sĩ, khuyên ra viện, bỏ thuốc; doạ nếu không làm thì người bệnh gặp chuyện. Nhà chùa, ban quản lý đền thường không thu tiền để ghi tên cầu an hay cho khấn; công đức là tuỳ tâm và không ai được ép.
Nếu trong nhà có người đã lỡ chi nhiều cho những lời mời kiểu này, nói chuyện với họ bằng sự cảm thông chứ không trách móc: họ làm vì thương người bệnh. Chuyên mục cầu xin tỉnh táo của trang có bài nói kỹ hơn về khấn thuê, lễ thuê.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mâm lễ to khi cầu cho người ốm ở nhà không?
Không cần. Nhiều gia đình chỉ thắp nén hương, thay chén nước sạch trên bàn thờ gia tiên và khấn nôm vài câu mỗi tối. Lễ vật nhiều hay ít không đo được lòng người nhà. Tiền dành cho mâm lễ to có khi nên để cho viện phí, thuốc men hay bữa ăn của người trực.
Người bệnh theo đạo khác thì gia đình có nên cầu theo nếp của mình không?
Nhiều gia đình có nhiều tôn giáo. Bạn vẫn có thể cầu theo nếp của mình ở nhà, nhưng nên tôn trọng người bệnh: không mang đồ thờ vào phòng bệnh khi họ không muốn, không ép họ khấn theo. Nếu người bệnh muốn gặp linh mục, mục sư hay nhà sư, giúp họ liên hệ là việc tốt.
Có nên xin ghi tên cầu an ở chùa cho người đang nằm viện không?
Nhiều chùa có sổ ghi tên cầu an cho người đang ốm và nhắc trong các khoá lễ. Bạn hỏi trực tiếp nhà chùa về cách ghi và thời gian. Việc này là tuỳ nếp gia đình; không có gì bắt buộc, và không nên coi đó là điều kiện để người bệnh khỏi.
Cầu mãi mà bệnh không đỡ thì có phải cầu sai cách không?
Không có chuẩn đúng sai nào để đo như vậy. Bệnh tiến triển theo bệnh lý, theo điều trị và theo sức người bệnh. Khi bệnh nặng thêm, việc cần làm là hỏi kỹ bác sĩ về hướng điều trị, có thể xin ý kiến thêm ở nơi khác, và để lời cầu quay về những điều giản dị: người bệnh bớt đau, gia đình đủ sức ở bên.
Thắp hương ở đầu giường bệnh có được không?
Không nên và hầu hết bệnh viện đều cấm. Khói hương ảnh hưởng hô hấp của người bệnh và những người nằm cùng phòng, lửa gần bình ôxy và chăn gối rất nguy hiểm. Bạn có thể cầu thầm, nắm tay người bệnh, hoặc để một tấm ảnh, một chuỗi hạt nếu người bệnh muốn.
Người chăm bệnh mệt quá, không đi lễ được thì sao?
Không sao cả. Ngồi bên người bệnh, lo cho họ bữa ăn, giấc ngủ, nghe họ nói đã là việc thiết thực nhất. Lời cầu thầm ngay bên giường bệnh cũng là lời cầu. Việc đi lễ có thể để người khác trong nhà làm, hoặc để sau khi người bệnh đã ổn.