Bốn tục "xin" ở đền chùa khác nhau ở thứ người ta nhận về: xin xăm nhận một bài thơ đánh số để đọc như lời gợi ý; xin âm dương hay xin keo nhận một câu trả lời có hoặc không; xin chữ nhận một chữ do người viết thư pháp viết cho làm lời tự nhắc; xin lộc nhận về một phần lễ vật sau khi lễ xong để chia cho người nhà. Hai tục đầu là hỏi ý, hai tục sau là nhận một vật mang ý chúc lành.
Người đi lễ đầu năm thường làm vài tục trong số này trong cùng một buổi, nên dễ lẫn. Bài dưới đây đặt bốn tục cạnh nhau: gốc của chữ "xin", bảng so sánh, những chỗ hay nhầm và chuyện tiền bạc quanh các tục ấy. Chi tiết từng tục có bài riêng; ở đây chỉ dừng ở mức phân biệt.
Vì sao người Việt nói "xin"
Chữ "xin" trong tiếng Việt mang sắc thái khiêm nhường: người xin đứng ở vị trí thấp hơn, đón nhận chứ không đòi. Khi người Việt nói xin xăm, xin chữ, xin lộc, xin âm dương, cái tư thế ấy được giữ lại. Người đi lễ không "rút quẻ", không "mua chữ", không "lấy lộc" mà xin, nghĩa là nhận về như một sự ban cho.
Cách nói ấy cũng nói lên tâm thế mà nhiều người lớn tuổi muốn con cháu giữ khi đến nơi thờ tự: đến để kính, để nhận với lòng biết ơn, không phải đến để đổi chác. Một thẻ xăm, một chữ thư pháp, một gói lộc nhỏ, tự chúng không có giá bao nhiêu; giá trị nằm ở ý nghĩa người ta gửi vào.
Hiểu chữ "xin" theo nghĩa đó, bạn sẽ dễ nhận ra khi nào một tục bị biến tướng. Khi việc "xin" bắt đầu đi kèm giá cả, mặc cả, chen lấn giành giật, thì nó đã rời khỏi tinh thần ban đầu. Đó cũng là lý do nhiều ban quản lý di tích và nhà chùa nhắc người đi lễ giữ nếp xin cho đúng nghĩa.
Một điểm khác chung của bốn tục là chúng đều không bắt buộc. Người đi lễ có thể không xin gì, chỉ thắp hương và chắp tay. Không ai bị coi là thiếu lễ vì không xin xăm hay không mang lộc về.
Bảng so sánh bốn tục
Bảng dưới đặt bốn tục cạnh nhau theo những điều người đi lễ hay hỏi. Mỗi nơi có thể khác; đây là cách làm phổ biến.
| Tục | Xin để làm gì | Thường ở đâu, khi nào | Nhận về gì | Có người trung gian không |
|---|---|---|---|---|
| Xin xăm | Hỏi ý về một việc, nhận lời gợi ý bằng thơ | Chùa, đền, miếu có ống xăm; nhiều nhất dịp đầu năm | Một bài thơ ứng với số thẻ | Không cần; có nơi có người tra giúp lời xăm |
| Xin âm dương, xin keo | Hỏi một câu có hoặc không: hạ lễ, xác nhận thẻ | Đền, phủ, miếu; chùa miếu người Hoa; quanh năm | Một kết quả thuận hoặc chưa thuận | Không cần |
| Xin chữ | Nhận một chữ làm lời tự nhắc cho năm mới | Quanh di tích, phố ông đồ dịp Tết | Một chữ thư pháp trên giấy đỏ | Có: người viết chữ |
| Xin lộc | Mang về phần lễ đã dâng để chia cho người thân | Sau khi lễ xong ở đền chùa, sau ngày rằm ở nhà | Bánh kẹo, hoa quả, đồ lễ đã hạ | Không; nhiều nơi có nếp hạ lễ riêng |
Nhìn vào cột cuối, bạn sẽ thấy chỉ có xin chữ thật sự cần một người khác làm cho mình. Ba tục còn lại người đi lễ tự làm được. Bất kỳ ai tự đứng ra làm trung gian cho xin xăm, xin keo hay xin lộc rồi đòi tiền đều đang thêm vào một bước mà tập quán không có.
Xin xăm và xin âm dương: hai cách hỏi ý
Xin xăm và xin âm dương đều là cách hỏi ý, nhưng khác nhau về dạng câu trả lời. Xin xăm cho một bài thơ, người đọc phải tự cảm nhận, nên hợp với những câu hỏi mở như "việc này nên làm thế nào". Xin âm dương hay xin keo chỉ cho câu trả lời thuận hoặc chưa thuận, nên hợp với câu hỏi đóng như "con xin phép hạ lễ".
Ở nhiều chùa miếu người Hoa và miếu Nam Bộ, hai tục đi liền nhau: rút thẻ xăm xong, gieo keo hỏi thẻ ấy có đúng cho mình không. Ở đền phủ miền Bắc, xin âm dương bằng đồng xu thường dùng độc lập, nhiều nhất lúc xin hạ lễ. Người đi lễ lần đầu dễ thấy đĩa đồng xu cạnh ban thờ mà không biết để làm gì; thực ra đó là đồ dùng của tục xin âm dương, không phải đĩa để bỏ tiền công đức.
Cả hai tục đều thuộc tín ngưỡng dân gian, không thuộc giáo lý của một tôn giáo cụ thể, và không phải nơi thờ tự nào cũng có. Nếu bạn không thấy ống xăm hay đĩa âm dương, đó là nếp riêng của nơi ấy, không cần đi hỏi xin bằng được.
Xin chữ và xin lộc: nhận về một vật mang lời chúc
Khác với hai tục hỏi ý, xin chữ và xin lộc không đặt câu hỏi nào. Người xin chữ chọn một chữ mình muốn làm lời tự nhắc cho năm mới, như Nhẫn, Tâm, An, Phúc, rồi nhờ người viết thư pháp viết lên giấy đỏ. Đó là một tục gắn với tinh thần hiếu học và với không khí Tết, chứ không phải một phép hỏi về tương lai. Chữ ấy treo trong nhà như một lời mình tự dặn mình.
Xin lộc là mang về một phần lễ vật đã dâng sau khi lễ xong, như bánh kẹo, hoa quả, để chia cho người trong nhà. Theo quan niệm phổ biến, đó là phần lộc được ban lại sau khi đã dâng lên. Nếp hạ lễ, khi nào được thu, nên mang những gì về, mỗi nơi mỗi khác; ở nơi đông người, nhiều ban quản lý có quy định riêng.
Hai tục này hay bị lẫn với xin xăm vì cùng diễn ra dịp đầu năm, cùng có chữ "xin". Nhưng chúng không có kết quả tốt hay xấu: không có chữ nào "xấu" để xin, không có gói lộc nào "kém". Nếu có ai bảo bạn xin chữ này là phạm, xin lộc kia là không hợp tuổi, đó là lời thêm vào chứ không phải tập quán.
Chi tiết từng tục như nên xin chữ gì, xin lộc ra sao có bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ chúng thuộc nhóm "nhận lời chúc", không thuộc nhóm "hỏi ý".
Bốn tục đến từ những dòng chảy khác nhau
Dù cùng mang chữ "xin" và hay gặp cùng một buổi lễ, bốn tục này có gốc gác khác nhau. Biết gốc giúp bạn hiểu vì sao mỗi tục có nếp riêng:
- Xin xăm có gốc từ các đền miếu Trung Hoa, đi vào Việt Nam qua giao lưu lâu đời và qua cộng đồng người Hoa; lời xăm vì thế mang dáng thơ cổ và tích cũ phương Bắc, nhiều nơi dịch sang lục bát.
- Xin keo cũng gắn với chùa miếu người Hoa, phổ biến ở Nam Bộ; còn xin âm dương bằng đồng xu là nếp quen của đền phủ miền Bắc. Hai tục cùng dựa trên ý niệm âm dương nhưng đồ dùng và cách gọi khác nhau theo vùng.
- Xin chữ gắn với truyền thống trọng chữ, trọng người có học của làng xã Việt, với hình ảnh ông đồ ngày Tết; nó là chuyện văn hoá hiếu học nhiều hơn là chuyện thờ tự.
- Xin lộc gắn với quan niệm "dâng rồi nhận lại" rất phổ biến trong tín ngưỡng người Việt: lễ vật sau khi dâng được coi là đã mang lời chúc, chia nhau dùng là chia nhau lời chúc ấy.
Vì gốc khác nhau, mỗi tục có người giữ nếp khác nhau: người trông đền giữ ống xăm và đĩa âm dương, người viết thư pháp giữ tục xin chữ, ban quản lý di tích và nhà chùa giữ nếp hạ lễ, chia lộc. Hỏi đúng người sẽ có câu trả lời đúng nếp của nơi đó.
Những chỗ người đi lễ hay nhầm
Nghĩ xin chữ cũng như xin quẻ. Có người xin chữ rồi hỏi người viết chữ ấy "tốt hay xấu" cho năm của mình. Người viết thư pháp không làm việc phán quẻ; chữ là do bạn chọn, mang ý bạn muốn gửi vào.
Bỏ tiền vào đĩa âm dương. Đĩa có hai đồng xu là đồ của tục gieo âm dương. Bỏ tiền lẻ vào đó làm người sau khó dùng, lại dễ khiến người ta lấy nhầm đồng xu. Tiền công đức có hòm riêng.
Lấy lời xăm khi chưa xin. Có người thấy tủ lời xăm thì rút vài tờ mang về đọc cho vui. Lời xăm chỉ có ý nghĩa khi gắn với một lần xin, và lấy dư làm nơi đó hết tờ cho người sau.
Coi xin lộc là lấy đồ trên ban. Xin lộc là mang về phần lễ của chính mình sau khi hạ lễ, hoặc phần nhà đền chia ra. Tự ý lấy đồ lễ người khác đang đặt trên ban là việc nhiều nơi rất phiền lòng.
Nghĩ phải làm đủ bốn tục mới trọn buổi lễ. Không có quy định nào như vậy. Làm một tục, nhiều tục hay không tục nào đều là lựa chọn của người đi lễ.
Bốn tục "xin" và chuyện tiền bạc
Theo tập quán, xin xăm, xin âm dương, xin keo và xin lộc đều không mất tiền. Ống xăm, đĩa âm dương, đôi keo là đồ của nơi thờ tự, ai đến lễ cũng dùng được. Lời xăm ở nhiều nơi được in sẵn, người xin tự lấy. Có nơi đặt hòm công đức gần đó, ai muốn góp thì góp, không ai đứng thu.
Xin chữ là trường hợp khác: người viết chữ bỏ công, giấy, mực, nên phần lớn người xin gửi lại một khoản tuỳ tâm hoặc theo mức người viết đề nghị. Đó là trả công cho người viết, không phải tiền mua lộc hay mua may.
Biến tướng thường xuất hiện ở chỗ đông người: có người đứng cạnh ống xăm giải lời xăm rồi bảo cần làm lễ, cần viết sớ; có người bày đĩa âm dương riêng ngoài sân rồi thu tiền gieo; có người bán gói "lộc" làm sẵn ở cổng nói là đã được làm lễ. Những việc này không thuộc tập quán của tục nào trong bốn tục trên. Gặp những trường hợp đó, bạn có quyền từ chối, và nếu thấy phiền nhiễu, báo cho ban quản lý di tích hay nhà chùa.
Giữ được chữ "xin" theo nghĩa khiêm nhường và không đổi chác cũng là cách giữ cho các tục cũ khỏi bị người trục lợi lợi dụng.
Câu hỏi thường gặp
Trong một buổi đi lễ có nên làm cả bốn tục không?
Không cần. Bốn tục đều tuỳ ý. Nhiều người chỉ thắp hương và chắp tay, có người xin một quẻ, có người xin chữ cho con. Làm hay không là lựa chọn riêng, không ai coi là thiếu lễ.
Xin chữ có phải là một cách xem bói không?
Không. Xin chữ là nhận một chữ thư pháp mình tự chọn để làm lời tự nhắc, gắn với tinh thần hiếu học ngày Tết. Người viết chữ không phán chữ đó tốt hay xấu cho năm của bạn.
Xin âm dương có cần làm ở chùa không?
Không nhất thiết. Tục này gặp nhiều ở đền, phủ, miếu hơn ở chùa, và một số gia đình còn làm ở bàn thờ trong nhà. Nơi nào không có đĩa âm dương thì không nên tự bày ra gieo.
Lộc xin ở đền chùa về có cần làm gì đặc biệt không?
Phần lớn gia đình chỉ chia cho người trong nhà dùng, coi như lời chúc lành. Không có tập quán chung nào đòi phải làm lễ thêm hay kiêng gì đặc biệt với lộc xin về.
Có ai thu tiền khi xin xăm thì có đúng không?
Theo tập quán, xin xăm không mất tiền; hòm công đức nếu có là tuỳ tâm. Nếu có người đòi tiền mới cho lấy lời xăm hoặc bảo phải làm lễ giải, đó không phải nếp của tục này, bạn có quyền từ chối và báo ban quản lý.
Trẻ em có thể làm những tục này không?
Trẻ có thể cùng người lớn xin chữ, xin lộc, lắc ống xăm cho vui. Người lớn nên giải thích ý nghĩa và giữ cho trẻ không nghĩ lời xăm quyết định việc học của mình. Với gieo âm dương, giữ trẻ khỏi ném đồng xu mạnh.