Người trẻ ngại khấn thường vì chưa từng được dạy, sợ nói sai trước mặt người lớn, hoặc thấy câu chữ văn khấn quá xa lạ với cách mình nói hằng ngày. Ngượng không có nghĩa là thiếu lòng. Cách bắt đầu dễ nhất là tập ở nhà một mình, nói vài câu ngắn bằng lời của mình, rồi dần dần mới khấn trước người khác hay ở nơi đông người.
Bài này viết cho những ai đã từng đứng trước bàn thờ cầm nén hương mà không biết nói gì, người ở thành phố xa nhà lần đầu tự thắp hương ngày rằm, người lớn lên ở nước ngoài nói tiếng Việt chưa thạo, và cả người còn hoài nghi nhưng muốn giữ nếp cho cha mẹ vui. Bài không bắt ai phải tin, chỉ gợi ý cách làm cho tự nhiên và tôn trọng.
Vì sao nhiều người trẻ ngại khấn
Nghe chuyện từ nhiều gia đình, có mấy lý do lặp đi lặp lại. Nhận ra lý do của mình giúp biết nên bắt đầu từ đâu.
- Chưa ai dạy. Nhiều gia đình chỉ có ông bà hoặc bố mẹ khấn, con cháu đứng sau, lớn lên mà chưa từng tự nói một câu.
- Sợ sai. Trên mạng nhiều bài văn khấn khác nhau, nhiều lời đồn khấn sai là "không linh" hoặc "bị phạt", khiến người trẻ càng ngại mở miệng.
- Câu chữ xa lạ. Văn khấn in sẵn nhiều từ Hán Việt, đọc lên thấy như diễn kịch, không giống giọng mình.
- Ngại người lớn nghe. Khấn trước mặt cả nhà, sợ bố mẹ chê, sợ họ hàng cười.
- Chưa chắc mình tin. Được học khoa học, sống ở thành phố, nhiều người không biết mình có tin vào việc cầu xin hay không, nên thấy khấn là "giả".
- Không có không gian. Ở phòng trọ, chung cư nhỏ, không có bàn thờ, hoặc ở chung với người khác.
Mỗi lý do có một cách tháo. Không ai bắt buộc người trẻ phải khấn; nhưng nếu bạn muốn giữ nếp, hoặc muốn có một khoảng lặng để nghĩ về gia đình, thì những trở ngại này đều vượt qua được.
Ngượng không có nghĩa là thiếu lòng
Cảm giác ngượng khi khấn rất phổ biến, kể cả ở người đã trung niên. Nhiều người kể lại rằng lần đầu được bố giao thắp hương khấn thay ngày giỗ, họ đỏ mặt, nói lắp, quên tên làng. Không ai trong nhà coi đó là chuyện lớn. Người lớn thường vui vì con cháu chịu đứng ra, hơn là để ý câu chữ.
Ngượng thường đến từ việc nghĩ khấn là một màn trình diễn, phải đúng từng chữ. Khấn nôm thì khác: đó là lời thưa chuyện, như khi bạn gọi điện về hỏi thăm ông bà. Ít ai thấy ngượng khi nói "con chào bà, con vẫn khoẻ" qua điện thoại. Trước ban thờ, những câu ấy cũng dùng được.
Cũng không cần ép mình hết ngượng ngay. Nhiều người giữ thói quen khấn thầm suốt nhiều năm, chỉ thỉnh thoảng mới khấn thành tiếng. Lời thầm không kém lời to. Điều đáng giữ là sự đều đặn và sự thật lòng, chứ không phải độ tự tin trong giọng nói.
Ba lần tập đầu tiên
Gợi ý dưới đây là một lộ trình nhẹ nhàng, ai cũng làm được. Bạn có thể đổi thứ tự hoặc dừng ở bước nào thấy vừa với mình.
- Lần một, ở nhà, một mình. Một ngày rằm hoặc mùng một, thắp một nén hương trên bàn thờ gia tiên hoặc chỉ đứng trước ảnh ông bà. Thưa thầm ba câu: con là ai, hôm nay là ngày gì, con mong điều gì. Xong vái ba vái hoặc chỉ cúi đầu.
- Lần hai, cùng người lớn. Khi bố mẹ khấn xong, xin được lên thắp hương và khấn nhỏ đủ mình nghe. Sau đó hỏi bố mẹ xem nhà mình thường xưng hô với ông bà thế nào, có câu nào hay dùng.
- Lần ba, ở nơi thờ tự vắng người. Chọn một ngày thường, đến ngôi chùa hay ngôi đình gần nhà vào buổi sáng ít người. Đứng trước ban chính, chắp tay, khấn nôm năm ý ngắn: thưa gửi, xưng danh, trình việc, cầu xin, cảm tạ.
Sau ba lần, phần lớn người trẻ thấy khấn không còn là chuyện đáng sợ. Từ đó, đi lễ dịp đông người hay khấn thay cả nhà ngày giỗ cũng dễ hơn nhiều.
Hỏi người lớn trong nhà và giữ lại cách khấn của gia đình
Người lớn trong nhà là nguồn học tốt nhất, vì mỗi gia đình có nếp riêng: xưng hô với các cụ thế nào, ngày giỗ ai thì thưa ai trước, có câu nào ông bà hay dùng. Những điều này không có trong sách văn khấn nào. Khi ông bà, cha mẹ còn khoẻ, hỏi họ là cách vừa học vừa giữ được ký ức gia đình.
Vài câu hỏi gợi ý: Nhà mình khấn ông bà thì gọi là gì? Ngày giỗ cụ thì người chủ lễ nói những gì? Hồi trước bà nội khấn thế nào? Có câu nào bố mẹ hay nói khi thắp hương ngày rằm? Nhiều người trẻ ghi lại những câu trả lời vào sổ tay hoặc điện thoại, coi như một phần của gia phả sống.
Nên hỏi vào lúc thong thả, không hỏi ngay trước ban thờ khi người lớn đang lễ. Người lớn tuổi thường rất vui khi được con cháu hỏi về nếp nhà, và đôi khi những câu chuyện kể ra từ một câu hỏi về cách khấn lại là những câu chuyện quý nhất về ông bà, về quê.
Khi bạn chưa chắc mình tin
Không ít người trẻ đứng trước ban thờ mà trong lòng hoài nghi: cầu xin có tác dụng gì không, tổ tiên có nghe không. Đó là câu hỏi chính đáng và không ai buộc bạn phải trả lời nó ngay. Nhiều người trong hoàn cảnh này vẫn chọn thắp hương, vì họ coi đó là cách bày tỏ lòng biết ơn với những người đã sinh ra cha mẹ mình.
Nếu bạn thấy nói "con cầu xin" là không thật lòng, bạn hãy dùng lời cảm ơn và lời hứa thay cho lời cầu: cảm ơn ông bà, con sẽ chăm chỉ, con sẽ chăm sóc bố mẹ. Đó vẫn là một lời khấn trọn vẹn theo nghĩa rộng nhất, vì nó thật với chính bạn. Đứng lặng một phút nghĩ về gia đình cũng là một cách.
Điều nên tránh là tỏ thái độ coi thường trước mặt người lớn hay ở nơi thờ tự. Bạn có thể không tin, nhưng nơi đó là nơi người khác gửi gắm niềm tin và nỗi lo. Đứng nghiêm trang, nói nhỏ, không chụp ảnh lung tung là sự tôn trọng tối thiểu mà ai cũng làm được.
Người lớn lên ở nước ngoài, nói tiếng Việt chưa thạo
Nhiều bạn trẻ Việt kiều về quê dịp Tết được ông bà dẫn đi lễ, được đưa nén hương và bảo "khấn đi con". Tiếng Việt chưa thạo, văn khấn càng không đọc nổi. Cách đơn giản là dùng những câu thật ngắn, từ thật quen: "Con chào ông bà. Con là… con của… Con về thăm nhà. Con cảm ơn ông bà." Bốn câu đó đã đủ bố cục một lời khấn.
Nếu bí từ, có thể khấn thầm bằng ngôn ngữ mình quen. Nhiều gia đình không coi đó là thất lễ, vì điều họ mong là con cháu nhớ về cội nguồn. Bạn có thể nhờ ông bà, cha mẹ dạy trước một hai câu, tập vài lần trước ngày đi lễ.
Một gợi ý nữa là nhờ người lớn khấn trước, mình đứng bên cạnh, khi người lớn nói xong thì cúi đầu nói một câu "con cảm ơn ông bà" bằng tiếng Việt. Câu ngắn thôi, nhưng với ông bà, nghe cháu nói tiếng Việt trước bàn thờ thường là niềm vui lớn của một cái Tết.
Khi người lớn bảo "khấn đi con" trước cả nhà
Tình huống hay gặp nhất là ngày giỗ hay ngày Tết, cả họ đông đủ, người lớn đưa nén hương rồi bảo người trẻ khấn. Không có thời gian chuẩn bị, lại đông người nhìn. Cách xử trí gọn là nói đúng ba ý: "Con là…, con của…. Hôm nay ngày giỗ ông, con về thắp hương. Con kính mong ông phù hộ cho cả nhà bình an." Rồi vái ba vái. Không ai trong nhà chờ một bài dài.
Nếu thật sự chưa sẵn sàng, bạn có thể nhận nén hương, thắp, chắp tay và khấn thầm, rồi vái. Người lớn đứng sau phần nhiều sẽ không hỏi lại. Sau buổi lễ, nói với bố mẹ rằng lần sau mình muốn được dặn trước để chuẩn bị. Đa số phụ huynh thấy đó là dấu hiệu tốt, vì con đã quan tâm.
Một điều nên tránh là từ chối thẳng thừng trước mặt cả họ, nhất là khi người lớn tuổi đang vui vì con cháu về. Nếu có lý do riêng, như theo một tôn giáo khác, bạn nên nói riêng với bố mẹ từ trước để họ khéo léo sắp xếp, tránh tình huống khó xử cho cả hai bên.
Giữ nếp khi sống xa nhà
Nhiều người trẻ đi học, đi làm xa, chỉ về quê vài lần một năm. Ở thành phố, ngày rằm hay mùng một trôi qua lúc nào không hay. Một số người giữ thói quen nhỏ: tối rằm gọi điện về nhà, hỏi mẹ đã thắp hương chưa, nhờ mẹ thưa với ông bà giúp một câu. Cách này giữ được sợi dây với gia đình mà không đòi hỏi bàn thờ hay đồ lễ.
Có người ở trọ đặt một tấm ảnh ông bà trên kệ sách, ngày rằm đứng trước ảnh vài phút, thưa thầm chuyện học hành, công việc. Không cần hương, không cần mâm. Việc lập bàn thờ ở nơi thuê, đặt ở đâu, thờ những gì là chuyện nên bàn với gia đình và người cho thuê nhà; bài này chỉ nói về lời thưa.
Khi về quê, người trẻ sống xa thường được ông bà, bố mẹ dẫn lên thắp hương báo việc mình đã về. Đó là dịp tốt để thực hành khấn nôm trước người lớn, vì không khí thân mật, ai cũng vui. Lời khấn lúc ấy chỉ cần báo tin: con đã về, công việc thế nào, con cảm ơn ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Không có bàn thờ ở phòng trọ thì có khấn được không?
Nhiều người xa nhà vẫn khấn thầm vào ngày rằm, mùng một mà không cần bàn thờ, ví dụ đứng trước ảnh ông bà hoặc chỉ hướng lòng về quê nhà. Việc lập bàn thờ ở nơi thuê là chuyện riêng của từng người và nên bàn với gia đình, chủ nhà.
Khấn sai chữ có bị gì không?
Không có cơ sở nào cho thấy khấn sai chữ thì gặp chuyện xấu. Nhiều người lớn tuổi nói lỡ lời thì nói lại cho đúng là được. Nên cẩn trọng với những lời đồn doạ dẫm về chuyện khấn sai, vì chúng chỉ khiến người ta lo lắng thêm.
Có nên học thuộc một bài văn khấn không?
Tuỳ bạn. Nếu gia đình có bài khấn quen dùng và mong con cháu học, học thuộc là cách tôn trọng nếp nhà. Nếu không, nắm năm ý của lời khấn nôm là đủ để tự nói trong hầu hết dịp. Hai cách có thể dùng song song.
Bố mẹ bắt khấn trước cả họ mà con ngại thì nói sao?
Bạn nên nói thật với bố mẹ từ trước rằng mình chưa quen, xin được khấn ngắn hoặc khấn thầm. Nhiều phụ huynh sẽ thông cảm. Hoặc nhờ bố mẹ khấn chính, mình đứng cạnh nói một câu ngắn. Tập ở nhà trước một vài lần cũng giúp bớt ngượng.
Dạy con nhỏ khấn thế nào cho tự nhiên?
Với trẻ nhỏ, nhiều gia đình chỉ dạy một hai câu như "con chào ông bà, con ngoan ạ" và cách chắp tay cúi đầu. Không nên bắt trẻ thuộc bài dài hay doạ trẻ chuyện bị phạt. Để trẻ đứng cạnh khi người lớn khấn là cách học tự nhiên nhất.
Người không theo tôn giáo nào có cần khấn khi về nhà người yêu không?
Không bắt buộc. Nếu được mời thắp hương, bạn có thể thắp, chắp tay cúi đầu và thưa thầm lời chào. Nếu không muốn, hãy từ chối nhẹ nhàng và đứng nghiêm trang. Nói trước với người yêu về điều mình thấy thoải mái sẽ tránh được những tình huống khó xử.