Lễ tạ cuối năm là lần người đi lễ quay lại những nơi đầu năm hay trong năm đã đến cầu, thường vào tháng Chạp âm lịch, để cảm ơn chung cho một năm đã qua. Nhiều gia đình Bắc Bộ đi tạ trước ngày 23 tháng Chạp, cũng có người đi muộn hơn; ở nhà, lời tạ thường được nói trước bàn thờ gia tiên trong những ngày giáp Tết.
Khác với lần tạ khi một việc cụ thể đã thành, lễ tạ cuối năm không gắn với một điều cầu riêng nào. Nó giống một buổi tổng kết bằng lòng: nhìn lại một năm có việc vui, việc buồn, nói lời cảm ơn vì cả nhà vẫn còn đủ đầy để chuẩn bị Tết. Bài này đi qua cách chọn thời điểm, lời tạ nên nói những ý gì, cách tạ ở nhà mà không phải bày biện thêm, và vài điều an toàn khi đi lễ những ngày cuối năm đông đúc.
Vì sao lễ tạ dồn vào tháng Chạp
Tháng Chạp là tháng cuối của năm âm lịch, cũng là tháng người Việt dọn dẹp, trả nợ, thăm hỏi, khép lại mọi việc cho gọn trước khi sang năm mới. Trong nếp nghĩ ấy, những lời cầu đã nói ra từ đầu năm cũng cần được khép lại. Người lớn tuổi hay nói gọn: "đầu năm đi cầu, cuối năm đi tạ", coi đó như hai đầu của một vòng.
Ở nhiều vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, lệ tạ cuối năm được giữ khá đều. Các bà, các mẹ thường đi lại đúng những nơi mình đã đến hồi tháng Giêng, mang lễ gọn, nói lời cảm ơn cho cả nhà. Ở miền Trung và miền Nam, nếp tạ cuối năm ở đền chùa có nhưng không phổ biến bằng; nhiều gia đình tạ chủ yếu ở nhà, gắn với những lễ cúng cuối năm của gia đình mình.
Lễ tạ cuối năm cũng khác hẳn những lễ cầu an, cầu siêu hay dâng sao đầu năm mà các chùa tổ chức. Những lễ đó có nghi thức riêng do nhà chùa đảm nhận. Lễ tạ cuối năm là việc của từng người, từng nhà, không cần đăng ký hay ghi tên, cũng không cần ai làm thay.
Lễ cầu đầu năm và lễ tạ cuối năm khác nhau ở đâu
Đặt cạnh nhau sẽ thấy hai lần đi lễ có tâm thế khá khác, dù có thể cùng đến một nơi, cùng thắp một nén hương.
| Khía cạnh | Đi lễ cầu đầu năm | Đi lễ tạ cuối năm |
|---|---|---|
| Thời điểm thường gặp | Tháng Giêng, nhất là những ngày đầu xuân | Tháng Chạp, nhiều người đi trước ngày 23 |
| Lời nói ra | Nói điều mình mong cho năm mới | Nói lời cảm ơn và kể lại năm đã qua |
| Không khí | Đông, náo nhiệt, nhiều người đi theo đoàn | Thường thưa hơn, nhiều người đi lặng lẽ |
| Tâm thế | Hướng về phía trước, nhiều mong đợi | Nhìn lại phía sau, nhiều chiêm nghiệm |
| Lễ vật | Thường bày nhiều hơn vì tâm lý đầu năm | Nhiều người bày gọn, chỉ hương hoa và ít quả |
| Người đi cùng | Bạn bè, đồng nghiệp, cả đoàn | Phần lớn là người trong nhà |
Nhờ không khí thưa hơn, lễ tạ cuối năm là dịp tốt để người trẻ đi cùng ông bà, cha mẹ, nghe họ kể vì sao nhà mình gắn với nơi này. Đó là những câu chuyện gia đình mà ngày đông người đầu năm khó có thời gian ngồi nghe.
Chọn thời điểm đi tạ cuối năm
Từ đầu đến giữa tháng Chạp. Đền chùa còn vắng, đường sá chưa đông, người đi lễ có thời gian đứng lặng lâu. Đây là khoảng nhiều người lớn tuổi ưa chọn, nhất là khi phải đi xa về quê.
Trước ngày 23 tháng Chạp. Theo quan niệm của nhiều gia đình Bắc Bộ, nên tạ xong trước lễ tiễn ông Công ông Táo. Đây là nếp của một số nơi, không phải quy định chung; nhiều đền chùa vẫn đón khách tạ lễ sau ngày này.
Ngày rằm tháng Chạp. Nhiều người gộp lễ tạ vào ngày rằm cuối cùng của năm vì vốn đã có thói quen đi lễ rằm. Cách này tiện, nhưng hôm đó thường đông, cần đi sớm.
Những ngày sát Tết. Vẫn có người tạ vào hai mươi lăm, hai mươi sáu tháng Chạp khi công việc mới xong. Không có gì sai, chỉ nên hỏi trước giờ mở cửa vì một số nơi bận dọn dẹp chuẩn bị đón Tết.
Khi không về được. Người ở xa, đi làm đến sát Tết, có thể tạ trước bàn thờ ở nơi mình sống và hướng về quê, hoặc nhờ người nhà ở quê đi thay. Nhiều gia đình coi như vậy là đã tròn lệ.
Lời tạ cuối năm nên gồm những ý gì
Lời tạ cuối năm thường dài hơn lời tạ cho một việc cụ thể, vì nó nói về cả một năm. Bạn không cần thuộc bài văn khấn nào; những ý dưới đây là bố cục phổ biến để tự nói bằng lời của mình. Văn khấn đầy đủ theo sách, nếu gia đình bạn quen dùng, nên theo bản của gia đình hoặc địa phương.
- Xưng tên, tuổi, nơi ở, và nói rằng mình thay mặt cả nhà đến tạ.
- Nhắc lại rằng đầu năm hay trong năm mình đã đến đây cầu những điều gì.
- Kể ngắn gọn một năm đã qua: điều đã thành, điều chưa thành, người thân khoẻ yếu ra sao.
- Nói lời cảm ơn vì cả nhà vẫn đủ đầy để đón năm mới, kể cả khi năm qua có chuyện buồn.
- Xin khép lại những lời cầu của năm cũ, để sang năm mới bắt đầu nhẹ nhàng.
- Nếu muốn, nói một điều mình tự hứa sẽ làm trong năm tới, như chăm lo cha mẹ hơn, giữ sức khoẻ, làm việc tử tế.
Ý cuối cùng là chỗ nhiều người lớn tuổi coi trọng: lời tạ không chỉ là cảm ơn mà còn là một lần tự nhắc mình. Câu tự hứa nên là việc mình làm được, không phải một điều mong người khác hay thần linh làm thay.
Tạ cuối năm ở nhà trước bàn thờ gia tiên
Với nhiều gia đình, nhất là ở miền Nam và ở thành phố, lễ tạ cuối năm diễn ra ngay tại nhà. Không cần bày thêm mâm riêng; nhiều nhà nói lời tạ trong một lần thắp hương vào những ngày cuối tháng Chạp, hoặc gộp vào lễ cúng cuối năm mà gia đình vẫn làm. Việc bày mâm lễ cuối năm, tiễn Táo quân hay tất niên có nếp riêng theo từng vùng, bạn theo cách của nhà mình.
Điều làm lễ tạ ở nhà có ý nghĩa là cả nhà cùng có mặt. Người lớn nhất nhà thắp hương và nói lời tạ chính; con cháu đứng phía sau, có thể lần lượt thắp hương và tự nói một lời cảm ơn ngắn. Với trẻ nhỏ, đây là dịp tốt để giải thích vì sao nhà mình làm vậy: không phải vì sợ, mà vì biết ơn những người đi trước và một năm bình yên.
Một cách nhiều gia đình trẻ áp dụng: trước khi thắp hương, cả nhà ngồi lại mười, mười lăm phút, mỗi người kể một điều mình thấy biết ơn trong năm. Có khi là việc lớn như bố khỏi bệnh, có khi là việc nhỏ như con tự đạp xe được đến trường. Rồi người lớn gói những điều ấy vào lời tạ trước bàn thờ. Lời tạ khi đó thành tiếng nói chung của cả nhà chứ không chỉ của một người.
Tạ cuối năm khi sống xa quê
Rất nhiều người hôm nay sống xa nơi mình từng đi lễ: người Bắc vào Nam lập nghiệp, người từ tỉnh lên thành phố, người Việt ở nước ngoài. Đầu năm về quê ăn Tết, theo mẹ đi lễ đền làng, cầu một điều; cuối năm lại đang ở cách xa hàng trăm, hàng nghìn cây số. Lệ "cầu đâu tạ đấy" với họ là chuyện khó giữ trọn.
Cách nhiều gia đình đang làm khá linh hoạt. Người ở xa thắp hương trước bàn thờ nơi mình ở, nói lời tạ và hướng về nơi đã cầu; người ở quê, thường là bố mẹ hay anh chị em, đi tạ trực tiếp và nhắc tên người vắng mặt. Có nhà còn gọi điện video để người ở xa thấy cảnh nhà mình ở quê đang làm lễ, dù nên tắt tiếng và không quay cận ban thờ nếu nơi đó không cho phép quay phim.
Với Việt kiều về nước dịp cuối năm, lần tạ lễ nhiều khi trở thành sợi dây nối với quê. Người lớn tuổi trong nhà thường rất vui khi con cháu ở xa về cùng đi tạ, dù chỉ đứng lặng chắp tay. Nếu bạn không quen nghi thức, cứ làm theo người lớn, quan sát và hỏi; không ai trách người về từ xa vì chưa thuộc nếp.
Điều nên tránh là để lệ tạ thành áp lực phải về quê bằng được trong lúc công việc, sức khoẻ hay chi phí không cho phép. Theo cách nghĩ của phần đông người lớn tuổi, con cháu nhớ và nói được lời tạ là quý rồi, không nhất thiết phải đứng đúng chỗ đã cầu.
Giữ an toàn khi đi lễ những ngày cuối năm
Cuối năm đường đông, trời hanh khô ở miền Bắc, nhiều nơi thờ tự lại đốt hương, đốt vàng mã nhiều hơn ngày thường. Vài điều nên để ý:
- Hương cầm thấp và hướng xuống khi đi qua chỗ đông người, nhất là có trẻ nhỏ đứng ngang tầm tay.
- Chỉ đốt vàng mã ở lò hoá vàng của nơi thờ, không đốt tự phát ở góc sân hay gốc cây; trời hanh, gió lớn dễ bén lửa.
- Người lớn tuổi đi xa nên có người đi cùng, mang theo áo ấm, nước uống, tránh leo dốc lúc trời đã tối.
- Giữ chặt túi xách, điện thoại; những ngày giáp Tết là lúc kẻ gian hay lợi dụng chỗ đông.
- Không đặt tiền lẻ lên ban thờ, tay tượng; nếu muốn công đức, bỏ vào hòm công đức của nơi ấy.
- Đi xe máy đường dài về quê tạ lễ, nên nghỉ giữa chặng và tránh chạy vội cho kịp giờ.
Đi tạ cuối năm là để khép một năm cho yên. Một chuyến đi vội vàng, chen chúc đến mức mệt mỏi hay xảy ra sự cố thì đi ngược hẳn với ý ấy.
Câu hỏi thường gặp
Đầu năm không đi cầu thì cuối năm có cần đi tạ không?
Không bắt buộc. Lễ tạ cuối năm gắn với những nơi mình đã đến cầu; nếu năm ấy không đi đâu, nhiều gia đình chỉ nói lời tạ chung trước bàn thờ ở nhà. Một số người vẫn đến chùa quen cuối năm thắp hương cảm ơn, đó là lựa chọn tuỳ lòng.
Có phải tạ xong trước ngày 23 tháng Chạp không?
Đây là nếp của nhiều gia đình Bắc Bộ, không phải quy định chung. Nhiều đền chùa vẫn đón người đến tạ sau ngày này. Nếu gia đình bạn giữ nếp đó thì nên sắp xếp sớm; nếu không kịp, đi muộn hơn hoặc tạ ở nhà cũng là chuyện thường.
Năm qua nhà có chuyện buồn thì có nên đi tạ cuối năm?
Nhiều gia đình vẫn đi, coi lần tạ là cách khép lại một năm khó khăn và nói lời cảm ơn vì những người còn lại vẫn bình an. Nếu nhà đang có tang và băn khoăn chuyện đi lễ, bạn có thể đọc thêm bài về đi lễ khi nhà có tang trong cùng trang.
Lễ tạ cuối năm có cần mang lễ to hơn đầu năm không?
Không cần. Nhiều người còn bày lễ tạ gọn hơn đầu năm, chỉ hương, hoa và ít quả. Điều được coi trọng là lời tạ nói ra thành tâm. Lễ vật nên theo nếp của nơi thờ và vừa với sức gia đình mình.
Đi tạ nhiều nơi trong một ngày có được không?
Được, nhiều người đi một vòng những nơi đã cầu trong năm. Nên sắp xếp lộ trình hợp lý, tránh đi quá nhiều điểm khiến người lớn tuổi mệt. Nếu nơi nào quá xa, có thể tạ ở nhà và hướng về nơi ấy.
Con cháu ở xa có thể tạ cuối năm thay cho cả nhà không?
Có. Nhiều gia đình cử một người đi tạ thay mặt cả nhà, người ấy nhắc tên các thành viên trong lời tạ. Người ở xa không về được cũng có thể thắp hương nói lời tạ nơi mình sống, rồi gọi điện báo cho người nhà ở quê.