Bạn không theo tôn giáo nào, không tin lắm vào chuyện cầu cúng, nhưng người thân của bạn — mẹ, vợ, bà — đang đi lễ, thắp hương, khấn vái mỗi ngày cho một người trong nhà đang ốm hoặc gặp chuyện. Cách an ủi tốt nhất thường không phải là thuyết phục họ thôi cầu, mà là ở bên họ: đưa đi lễ, ngồi chờ, nghe họ kể, và gánh bớt những việc thật để họ có sức.
Lời cầu với người đang lo là chỗ dựa tinh thần. Bạn không cần tin như họ để tôn trọng điều đó. Bài này gợi ý cách ngồi cùng, những câu nên nói và nên tránh, cách giúp mà không phải giả vờ tin, và khi nào cần lên tiếng — chẳng hạn khi người thân bắt đầu chi những khoản lớn cho người hứa "cầu cho khỏi". Bài viết trung lập giữa người tin và người không tin; mục đích chỉ là giữ hoà khí trong nhà lúc khó.
Vì sao người đang lo lại cần lời cầu
Khi người thân ốm nặng, sắp mổ, đi xa mà mất liên lạc, người ở nhà rơi vào một cảm giác rất khó chịu: không làm gì được. Bác sĩ chữa, người bệnh chịu đựng, còn người nhà chỉ biết chờ. Lời cầu, đi lễ, thắp hương là một cách để làm một việc gì đó, để thấy mình đang góp phần.
Các nghiên cứu tâm lý học về nghi thức và lo âu, nói chung, cho thấy nhiều người cảm thấy bớt căng thẳng sau khi thực hiện một nghi thức quen thuộc, dù họ có tin vào tác dụng siêu nhiên của nó hay không. Đây không phải là lý lẽ để chứng minh lời cầu "có linh" hay "không linh"; chỉ để thấy rằng việc người thân bạn đi lễ có một chức năng tâm lý rất thật.
Ngoài ra, đi lễ còn là một dịp để người đang lo được ra khỏi nhà, gặp người quen ở chùa, ở đền, nghe một lời hỏi han. Với người mẹ đã trực viện nhiều tuần, buổi sáng ra chùa có khi là buổi duy nhất họ được ngồi yên mà không ai cần đến mình.
Hiểu như vậy, bạn sẽ thấy việc bảo người thân "cầu cũng chẳng được gì" là lấy đi của họ một chỗ dựa mà không đưa lại thứ gì thay thế. Với người đang lo, nghe câu ấy giống như bị nói rằng tình thương của họ là vô ích.
Những cách ở bên mà không cần giả vờ tin
Đưa đi lễ. Chở mẹ ra chùa, đưa bà lên đền, ngồi chờ ở sân. Bạn không cần thắp hương hay khấn; chỉ cần có mặt. Với người lớn tuổi, có người đưa đi là bớt một nỗi lo về đường sá, về sức khoẻ.
Đứng cùng trong lúc họ cầu. Ở nhà, khi mẹ thắp hương cầu cho bố, bạn có thể đứng lặng phía sau. Đứng lặng không phải là giả vờ; đó là cách bạn tôn trọng một khoảnh khắc quan trọng với mẹ.
Hỏi họ đã cầu gì. Câu hỏi "Mẹ cầu gì cho bố?" mở ra một cuộc trò chuyện về nỗi lo thật của mẹ: sợ bố đau, sợ không đủ tiền chữa, sợ bố không về nữa. Đó là những điều bạn có thể cùng mẹ lo.
Gánh bớt việc thật. Trực viện thay, lo giấy tờ, nấu ăn, đưa đón. Người thân của bạn có thêm sức để vừa cầu, vừa chăm.
Nói theo cách của mình. Nếu bạn muốn góp một lời, hãy nói theo cách bạn thấy thật: "Con cũng mong bố đỡ", "Con nghĩ về bố suốt." Không cần dùng câu chữ của người theo đạo.
Câu nên tránh và câu nên nói thay
Có những câu nói ra tự nhiên với người không tin, nhưng làm người đang cầu tổn thương. Bảng dưới đặt cạnh nhau một số trường hợp hay gặp:
| Câu nên tránh | Vì sao làm tổn thương | Nói thay bằng |
|---|---|---|
| "Cầu cũng có khỏi được đâu." | Phủ nhận việc người kia đang làm vì tình thương | "Mẹ đi lễ về có thấy đỡ mệt không?" |
| "Mê tín vừa thôi." | Gắn nhãn người kia là kém hiểu biết | "Con không theo nếp ấy, nhưng con đưa mẹ đi." |
| "Tiền đi lễ để mua thuốc còn hơn." | Đặt lời cầu và việc chữa thành đối lập | "Thuốc men con lo rồi, mẹ cứ yên tâm." |
| "Mẹ đi lễ suốt mà bố có đỡ đâu." | Ngầm trách người cầu chưa đủ hoặc cầu sai | "Bác sĩ nói bố cần thêm thời gian, mình cùng đợi." |
| "Con không đi lễ đâu, mất thời gian." | Từ chối cả người lẫn việc | "Hôm nay con bận, cuối tuần con chở mẹ đi." |
Những câu thay thế không đòi bạn phải nói điều mình không tin. Chúng chỉ chuyển trọng tâm từ chuyện đúng sai của niềm tin sang con người đang đứng trước mặt bạn.
Khi người thân bắt đầu chi quá tay
Lúc lo lắng, người ta dễ bị cuốn vào những lời mời: "thầy" nói làm lễ giải hạn thì người bệnh mới qua, trang mạng nhận đặt lễ cầu an với nhiều gói lễ, người quen giới thiệu nơi "rất linh" mà phải đóng tiền trước. Đây là lúc bạn cần lên tiếng, nhưng lên tiếng về chuyện tiền và chuyện bị lợi dụng, không phải về chuyện niềm tin.
Cách nói dễ được nghe hơn: "Con không ngăn mẹ đi lễ, nhưng người này đòi nhiều tiền quá, con thấy không ổn." Hoặc: "Chùa, đền mình hay đến đâu có bắt ai đóng tiền mới cho khấn, sao người này lại đòi?" Đặt vấn đề như vậy giữ được lòng tin của người thân với nơi họ quen, đồng thời giúp họ nhận ra dấu hiệu bất thường.
Những dấu hiệu nên cảnh giác: hứa khỏi bệnh, doạ nếu không làm lễ thì gặp hoạ, đòi tiền gấp, khuyên bỏ thuốc hoặc ra viện, đòi giữ bí mật với người khác trong nhà. Chuyên mục cầu xin tỉnh táo trên trang có bài kỹ hơn về khấn thuê, lễ thuê.
Nếu người thân đã lỡ chi, đừng dồn họ vào thế phải nhận là mình sai. Họ làm vì thương. Điều có ích hơn là cùng họ dừng các khoản tiếp theo, và nếu thấy dấu hiệu lừa đảo rõ ràng, giúp họ báo cho cơ quan công an nơi cư trú.
Khi người muốn cầu là chính người bệnh
Có khi người muốn cầu không phải người nhà mà là chính người đang ốm: bố muốn gặp nhà sư, bà muốn được đưa về thắp hương ở nhà thờ họ, mẹ muốn có cuốn kinh, chuỗi hạt bên giường. Với người không theo đạo, những đề nghị ấy đôi khi gây lúng túng: không biết liên hệ ai, nói gì, có làm phiền bệnh viện không.
Cách đơn giản là coi đó như mọi mong muốn khác của người bệnh và giúp họ làm được. Hỏi người bệnh muốn gặp ai, ở chùa nào, giáo xứ nào; gọi đến hỏi xem nhà sư, linh mục có đến thăm người bệnh được không; hỏi khoa điều trị về giờ giấc và chỗ phù hợp để không ảnh hưởng người nằm cùng phòng. Bạn không cần tin như người bệnh để làm người giúp việc này; bạn chỉ cần tôn trọng.
Với người bệnh nặng, được làm điều mình mong về mặt tinh thần nhiều khi giúp họ bình tâm hơn mọi lời động viên. Nhiều người làm chăm sóc cuối đời coi nhu cầu tinh thần, tôn giáo của người bệnh là một phần của việc chăm sóc, ngang với giảm đau hay dinh dưỡng. Người thân không theo đạo đứng ra lo được việc ấy là đang chăm người bệnh một cách trọn vẹn.
Khi chính bạn được nhờ cầu thay
Có những lúc người thân nhờ bạn: "Con ra chùa thắp hương cho bố hộ mẹ", "Cháu khấn với ông bà cho bà một câu." Với người không theo đạo, lời nhờ ấy có khi khó xử: làm thì thấy không thật lòng, không làm thì sợ người thân buồn.
Nhiều người chọn cách làm theo lời nhờ như một việc giúp người thân, giống như đi mua thuốc hộ, nộp giấy tờ hộ. Bạn thắp hương, nói rõ mình đến thay mẹ, nói điều mẹ mong. Bạn không cần tin như mẹ để chuyển lời của mẹ. Về nhà, kể cho mẹ nghe là đã làm, chùa hôm nay thế nào.
Nếu bạn thấy việc ấy đi ngược niềm tin của mình, chẳng hạn vì bạn theo một tôn giáo khác, hãy nói thật nhẹ nhàng và đề nghị một cách khác: "Con không thắp hương được, nhưng con đưa mẹ đi, con đứng ngoài đợi mẹ." Thường người thân sẽ hiểu, miễn là họ thấy bạn vẫn ở bên.
Nếu được nhờ khấn, bạn không cần thuộc văn khấn. Một câu giản dị, nói rõ mình là ai, đến thay ai, cầu cho ai, là đủ để chuyển lời. Phần bố cục một lời khấn nôm ngắn có bài riêng ở chuyên mục khấn nôm của trang.
Khi người thân hỏi thẳng: "Con có tin không?"
Đến một lúc, người thân có thể hỏi thẳng bạn có tin vào lời cầu không. Trả lời thật nhưng nhẹ: bạn không theo nếp ấy, nhưng bạn tôn trọng việc mẹ làm và bạn cũng mong cho bố đỡ như mẹ. Không cần tranh luận về chuyện thần Phật có hay không, nhất là lúc gia đình đang có người ốm.
Nếu người thân buồn vì bạn không tin, đừng vội thuyết phục ngược lại. Bạn nói rằng mỗi người thương bố theo một cách: mẹ đi lễ, con trực viện, em lo tiền. Những cách ấy không loại trừ nhau.
Về lâu dài, những gia đình nhiều niềm tin khác nhau sống hoà thuận thường có chung một điều: họ không coi niềm tin của nhau là thứ phải thắng thua. Lúc khó khăn chính là lúc dễ thử thách điều ấy nhất, và cũng là lúc giữ được nó quý nhất.
Cũng có khi chính bạn, sau một thời gian ở bên người thân đi lễ, thấy mình có cảm xúc khác với trước: một chút bình yên ở sân chùa, một chút xúc động khi nghe tiếng chuông. Điều ấy không bắt bạn phải đổi niềm tin, cũng không cần giấu đi. Nhiều người kể rằng chính những buổi ngồi chờ mẹ ở sân chùa là những lúc hai mẹ con nói chuyện với nhau nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Không tin chuyện cầu cúng, có nên đứng cùng khi người nhà thắp hương không?
Nhiều người không theo đạo vẫn đứng cùng như một cách tôn trọng người thân. Đứng lặng không bắt bạn phải tin hay khấn. Nếu việc ấy trái với tôn giáo bạn đang theo, bạn có thể đứng phía sau hoặc ngồi chờ bên ngoài, miễn là người thân thấy bạn ở đó.
Mẹ đi lễ quá nhiều đến kiệt sức thì nói thế nào?
Nói về sức khoẻ của mẹ, không nói về niềm tin: "Mẹ đi nhiều quá con lo mẹ ốm theo." Đề nghị đi gần hơn, ít hơn, hoặc để con cái đi thay. Thường người mẹ sẽ nghe khi thấy con lo cho mình chứ không chê việc mình làm.
Người thân muốn chi nhiều tiền làm lễ cầu cho người bệnh, nên làm gì?
Hỏi rõ ai đề nghị, đòi bao nhiêu, hứa gì. Nếu có dấu hiệu hứa khỏi bệnh, doạ dẫm, đòi tiền gấp, hãy nói thẳng về điều bất thường ấy. Đề nghị người thân hỏi chính nhà chùa, ban quản lý đền nơi họ quen; những nơi ấy thường không thu tiền để cho người ta cầu.
Có nên nói với người bệnh rằng mình không tin lời cầu của gia đình không?
Không cần thiết, nhất là khi người bệnh đang yếu. Người bệnh cần cảm giác cả nhà đang cùng mình. Hãy nói với người bệnh những điều bạn thật lòng: bạn thương họ, bạn mong họ đỡ, bạn sẽ ở bên. Những lời ấy thật với bạn và đủ với họ.
Người không theo đạo có thể tự cầu cho người thân không?
Nhiều người không theo đạo vẫn có lúc ngồi yên, nghĩ về người thân và điều mình mong cho họ. Gọi đó là cầu hay không là tuỳ bạn. Khoảnh khắc ấy giúp bạn sắp xếp lại nỗi lo và nhớ ra những việc mình có thể làm cho người thân.
Gia đình trách mình vô tâm vì không đi lễ, phải làm sao?
Để việc làm của bạn nói thay: trực viện, lo giấy tờ, gọi điện hỏi thăm. Nếu cần, nói rõ với gia đình rằng bạn không theo nếp đi lễ nhưng bạn đang lo cho người bệnh theo cách khác. Tránh cãi vã về niềm tin khi cả nhà đang mệt.