Không thuộc kinh vẫn dự khoá lễ được: bạn đứng ở hàng phía sau, mượn hoặc chia chung một cuốn kinh có phiên âm nếu có, nhìn vị chủ lễ và người đứng hàng trên để làm theo, còn khi chưa theo kịp thì chắp tay im lặng. Không ai trong chùa trông đợi người mới đến đọc trơn tru ngay buổi đầu. Thứ cần nhất là giữ đúng nhịp đứng, ngồi, lạy cùng mọi người và không làm ồn.
Bài này dành cho người lỡ đến chùa đúng giờ tụng kinh, người được bạn bè rủ đi dự buổi sám hối tối, hay con dâu, con rể theo mẹ chồng, mẹ vợ đi lễ ngày rằm. Bài nói về những gì diễn ra trong một khoá lễ ở chùa Bắc tông phổ biến và cách người khách tham dự cho đúng nếp. Phần giáo lý của các bản kinh nằm ngoài phạm vi bài; muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng ni.
Khoá lễ ở chùa diễn ra vào những lúc nào
Mỗi chùa có thời khoá riêng, nhưng nhiều chùa Bắc tông có những thời tụng kinh khá giống nhau. Buổi sáng rất sớm là thời công phu, thường chỉ có chư tăng ni và một số ít Phật tử ở gần. Buổi chiều hoặc tối có thời tụng kinh khác, giờ giấc tuỳ chùa. Đây là những khoá lễ hằng ngày, người ngoài muốn dự thì nên hỏi trước, vì có chùa giữ thời công phu khuya cho người trong chùa.
Những khoá lễ mà Phật tử và người đi lễ dự đông nhất thường rơi vào ngày rằm, mùng một và các ngày lễ lớn trong năm. Nhiều chùa còn có buổi tụng kinh sám hối vào tối cuối mỗi nửa tháng âm lịch, buổi tụng kinh dành cho Phật tử vào tối thứ bảy hoặc chủ nhật. Mỗi buổi kéo dài từ khoảng ba mươi phút đến hơn một giờ.
Người lần đầu đi dự nên chọn một buổi tụng kinh định kỳ ngày thường hơn là khoá lễ lớn. Ngày lễ lớn đông người, nghi thức dài và nhiều phần, người mới dễ bị lạc nhịp. Một buổi tối thường, vài chục người, là dịp tốt để quen với tiếng chuông, tiếng mõ và cách mọi người cùng đứng lên, ngồi xuống.
Trước khi dự, có thể hỏi văn phòng chùa vài câu đơn giản: khoá lễ bắt đầu lúc nào, có kinh sách cho người mới mượn không, người chưa quy y có dự được không. Câu trả lời gần như luôn là "được", nhưng hỏi trước giúp bạn đến đúng giờ và không bỡ ngỡ.
Những người dẫn lễ và người dự nên nhìn theo ai
Vị chủ lễ. Thường là một vị tăng hoặc ni đứng ở chính giữa, phía trước, gần bàn thờ nhất. Vị chủ lễ dẫn nhịp cho cả buổi: khi vị ấy lạy, mọi người lạy; khi vị ấy ngồi xuống, mọi người ngồi. Người mới chỉ cần nhìn về phía này là theo được phần lớn khoá lễ.
Người giữ chuông và người giữ mõ. Trong nhiều chùa Bắc tông, có người giữ chuông (hoặc khánh) và người giữ mõ, ngồi hai bên phía trước. Tiếng chuông báo chuyển đoạn, báo lạy, báo đứng lên; tiếng mõ giữ nhịp cho lời tụng. Tên gọi các vai này có thể khác nhau giữa các chùa, người dự không cần nhớ, chỉ cần nghe.
Người đứng hàng trên mặc áo tràng. Phật tử lâu năm thường đứng các hàng đầu, mặc áo tràng lam hoặc nâu. Khi không nhìn rõ vị chủ lễ, bạn nhìn họ. Họ thuộc nhịp, thuộc lúc lạy, lúc xá, và phần lớn sẵn lòng chỉ cho người mới sau buổi lễ.
Người bên cạnh. Nếu có cuốn kinh mở sẵn, người bên cạnh thường lật trang theo lời tụng. Bạn có thể nhìn sang trang họ đang mở. Một số người tốt bụng sẽ chủ động chỉ ngón tay vào dòng đang đọc; một cái cúi đầu cảm ơn là đủ.
Người không cần nhìn theo. Đừng bắt chước người đứng ngoài hàng, người đang đi lại thắp hương hay quay phim. Họ không ở trong nhịp của khoá lễ.
Đứng đâu khi mới đến và khi đến muộn
Chỗ đứng là việc đầu tiên người mới bối rối. Những gợi ý dưới đây theo nếp phổ biến; nhiều chùa có người hướng dẫn xếp hàng, có thì làm theo họ.
- Đến sớm năm, mười phút. Vào sớm có thời gian cởi giày, tìm chỗ, mượn kinh và quan sát mọi người xếp hàng.
- Đứng ở các hàng phía sau. Hàng đầu thường dành cho chư tăng ni, Phật tử lâu năm, người mặc áo tràng. Người mới đứng phía sau vừa tiện nhìn theo, vừa không bị lúng túng khi phải lạy trước mặt mọi người.
- Xem nam, nữ đứng thế nào. Nhiều chùa xếp nam một bên, nữ một bên. Bên nào cho nam, bên nào cho nữ tuỳ chùa; nhìn mọi người đang đứng rồi vào phía có người cùng giới.
- Đứng thẳng hàng, giữ khoảng cách đủ để lạy. Khi lạy, cần chỗ phía trước để cúi xuống chạm đầu; đứng quá sát người phía trước sẽ khó lạy.
- Đến muộn thì vào hàng cuối. Không đi xuyên qua giữa điện để lên trên. Nếu khoá lễ đang ở đoạn mọi người quỳ lạy, đứng chờ ở cửa đến khi mọi người đứng lên hoặc ngồi xuống rồi mới vào.
- Người già, người đau chân. Có thể ngồi ghế đặt ở cuối điện hoặc sát tường nếu chùa có; nhiều chùa chuẩn bị sẵn ghế cho người không quỳ được.
Chỗ đứng không phải chuyện thứ bậc để phân biệt người. Nó chỉ giúp khoá lễ trôi chảy: người thuộc nhịp đứng trên để người mới nhìn theo, người đến sớm đứng trong để người đến muộn không phải chen.
Không thuộc kinh thì làm gì trong lúc mọi người tụng
Nhiều chùa có sẵn kinh sách cho người dự, thường là những cuốn in chữ quốc ngữ, có bản ghi cả âm Hán Việt. Nếu thấy kệ để kinh ở cửa điện hay hai bên tường, bạn có thể lấy một cuốn, hoặc hỏi người công quả. Khi tụng xong, đặt kinh lại đúng chỗ, gấp gọn, không để dưới đất hay ngồi đè lên.
Có kinh rồi vẫn khó theo kịp nhịp tụng, vì người tụng lâu năm đọc nhanh và đều. Người mới có thể đọc nhẩm, đọc khẽ, hoặc chỉ dõi mắt theo dòng chữ mà nghe. Đọc lệch nhịp một chút không sao, nhưng nên giữ giọng nhỏ để không làm lạc nhịp chung. Đến những đoạn mọi người niệm một danh hiệu lặp đi lặp lại, bạn sẽ thấy dễ theo hơn.
Không có kinh, hoặc không muốn đọc, thì chắp tay đứng hoặc ngồi im lặng. Trong nhiều chùa, việc nghe trọn một khoá lễ với lòng thành cũng được coi là dự lễ. Bạn không cần giả vờ mấp máy môi. Người đi cùng bạn bè, người khác đạo hoặc người không theo đạo nào cũng có thể dự theo cách này mà không ai thấy lạ.
Điều cần tránh là ngồi bấm điện thoại trong lúc tụng, dù để đọc kinh trên ứng dụng. Ánh màn hình trong điện tối rất dễ thấy và làm người xung quanh mất tập trung. Nếu muốn học kinh trên điện thoại, hãy học ở nhà; ở trong điện, dùng sách giấy hoặc chỉ nghe.
Nghe chuông, nhìn người dẫn: những tín hiệu thường gặp
Mỗi chùa, mỗi bản nghi có trình tự riêng nên không thể có một bảng đúng cho mọi nơi. Bảng dưới gom những tín hiệu người mới hay gặp ở chùa Bắc tông, để bạn biết mà nhìn theo chứ không phải để học thuộc.
| Bạn thấy hoặc nghe gì | Thường có nghĩa là | Người mới nên làm gì |
|---|---|---|
| Chư tăng ni bước vào, mọi người đứng dậy | Khoá lễ sắp bắt đầu | Đứng dậy, chắp tay, ngừng nói chuyện |
| Vị chủ lễ cúi lạy, chuông ngân từng tiếng | Mọi người cùng lạy | Lạy theo, hoặc cúi đầu chắp tay nếu không lạy được |
| Mọi người ngồi xuống, mở kinh | Bắt đầu phần tụng chính | Ngồi xếp bằng hoặc quỳ, mở kinh nếu có, giữ im lặng |
| Tiếng mõ đều, giọng tụng nhanh | Đang tụng kinh | Đọc nhẩm theo hoặc nghe, không đứng dậy đi lại |
| Mõ ngừng, chuông ngân dài | Chuyển đoạn, có thể đứng lên hoặc lạy | Nhìn vị chủ lễ và hàng trên, làm theo |
| Mọi người đứng, chắp tay, đọc chậm đoạn cuối | Phần hồi hướng cuối khoá lễ | Đứng chắp tay đến khi mọi người lạy kết thúc |
| Chư tăng ni rời điện | Khoá lễ đã xong | Đứng yên chắp tay chờ chư tăng ra hết rồi mới đi |
Buổi đầu bạn sẽ chậm hơn mọi người nửa nhịp, chuyện đó ai cũng trải qua. Sau hai, ba buổi, tai sẽ quen với tiếng chuông và bạn không cần nhìn quanh nữa.
Những điều nên tránh trong lúc khoá lễ
Khoá lễ là lúc cả điện cùng giữ một nhịp, nên một hành động nhỏ của một người cũng ảnh hưởng tới nhiều người. Mấy điều sau được nhắc nhiều nhất.
- Để điện thoại đổ chuông hay rung trên sàn gỗ; tắt hẳn hoặc để chế độ máy bay trước khi vào.
- Đi lại, thắp hương, đặt lễ trong lúc mọi người đang tụng; làm trước hoặc sau khoá lễ.
- Đi ngang qua phía trước người đang quỳ lạy, nhất là đi cắt giữa vị chủ lễ và bàn thờ.
- Chụp ảnh, quay phim, phát trực tiếp khi chưa được chùa cho phép; nhiều chùa không muốn khoá lễ thành cảnh quay.
- Dùng nước hoa nồng, ăn đồ có mùi mạnh ngay trước khi vào điện đông người.
- Bỏ về giữa chừng một cách vội vàng; nếu buộc phải về, chờ lúc mọi người ngồi yên, cúi đầu chắp tay rồi lui ra nhẹ nhàng ở phía sau.
- Cho trẻ nhỏ chạy chơi trong điện; nếu trẻ quấy, đưa trẻ ra sân một lúc rồi quay lại.
Không cần quá căng thẳng. Người trong chùa hiểu rằng ai cũng có lúc bận bịu, có lúc quên tắt chuông. Một lời xin lỗi khẽ và tắt máy ngay là đủ.
Sau khoá lễ: chào ra về và chuẩn bị cho lần sau
Khi khoá lễ kết thúc, chư tăng ni thường rời điện trước. Người dự đứng yên chắp tay chờ, không chen ra cửa cùng lúc. Sau đó mọi người cất kinh, xếp lại chiếu, bồ đoàn. Bạn làm theo, xếp lại chỗ mình đã ngồi đúng như lúc đến. Nhiều chùa có người công quả lo việc dọn dẹp, nhưng tự xếp chỗ mình là cách cảm ơn đơn giản nhất.
Nếu muốn dự thường xuyên, sau buổi lễ là lúc phù hợp để hỏi Phật tử hàng trên hoặc văn phòng chùa: chùa có buổi tụng kinh định kỳ nào, có lớp học tụng kinh cho người mới không, nên mua cuốn kinh nào để đọc trước ở nhà. Một số chùa có khoá học giáo lý cơ bản, lớp sinh hoạt cho thanh thiếu niên. Những câu hỏi về ý nghĩa bản kinh hay chuyện quy y, nên hỏi chư tăng ni trực tiếp.
Có người sau vài buổi dự thì thấy thích nhịp tụng đều đặn, có người thấy mình hợp với việc ngồi yên hơn là tụng. Cả hai đều bình thường. Khoá lễ ở chùa mở cho người muốn đến, không đòi người đến phải theo trọn. Điều duy nhất nên giữ là khi đã ở trong điện, bạn là một phần của buổi lễ, nên giữ nhịp chung cho đến khi xong hoặc lui ra một cách nhẹ nhàng.
Câu hỏi thường gặp
Chưa quy y có được dự khoá lễ tụng kinh ở chùa không?
Được. Phần lớn chùa mở các buổi tụng kinh cho mọi người, kể cả người chưa quy y, người khác đạo. Nếu một buổi lễ chỉ dành cho người trong chùa hay một nhóm riêng, chùa thường thông báo trước, bạn có thể hỏi văn phòng.
Không lạy được vì đau gối thì làm thế nào?
Có thể đứng hoặc ngồi ghế ở cuối điện và chắp tay cúi đầu khi mọi người lạy. Nhiều chùa chuẩn bị ghế cho người cao tuổi, người đau khớp. Không ai đánh giá việc người không lạy được vì sức khoẻ.
Dự khoá lễ có phải mặc áo tràng không?
Không bắt buộc với người mới. Quần áo kín đáo, màu nhã là đủ. Áo tràng thường do Phật tử đã quen sinh hoạt ở chùa mặc; nếu sau này bạn dự thường xuyên, có thể hỏi chùa có cần mặc áo tràng trong các buổi lễ hay không.
Có được mang kinh sách của chùa về nhà không?
Kinh sách để ở kệ trong điện thường là để dùng tại chỗ. Nếu muốn có kinh để đọc ở nhà, hỏi văn phòng chùa; nhiều chùa có kinh để biếu hoặc chỉ chỗ thỉnh kinh. Đừng tự ý mang về.
Đến muộn khi khoá lễ đã bắt đầu thì nên làm gì?
Vào nhẹ nhàng ở cửa sau, đứng ở hàng cuối. Nếu mọi người đang quỳ lạy, chờ ở cửa đến khi mọi người đứng lên hoặc ngồi yên rồi mới vào chỗ. Không đi xuyên giữa điện để lên phía trên.
Khoá lễ tụng kinh thường kéo dài bao lâu?
Tuỳ chùa và tuỳ buổi, thường từ khoảng ba mươi phút đến hơn một giờ; khoá lễ ngày lễ lớn có thể dài hơn. Nếu có việc phải về sớm, nên đứng ở hàng cuối ngay từ đầu để lui ra không làm phiền ai.