Phần lớn những ngôi "chùa" người Hoa mà người Việt hay đến, như chùa Bà, chùa Ông ở Chợ Lớn hay các hội quán ở Hội An, thực chất là hội quán và miếu thờ các vị thần trong tín ngưỡng người Hoa; người khách lễ theo thứ tự từ ngoài vào trong, thắp nhang ở các lư theo chỉ dẫn, đốt vàng đúng lò hoá vàng và giữ yên lặng giữa dòng khách tham quan. Ngoài ra còn có những ngôi chùa Phật giáo của cộng đồng người Hoa, nếp lễ gần với chùa Bắc tông người Việt.
Bài này giúp bạn đọc được không gian của một hội quán, hiểu những thứ lạ mắt như nhang vòng treo trần, và lễ theo cách của người khách tôn trọng. Bài không giải nghĩa các quẻ xăm, không bàn về sự linh ứng của nơi nào, cũng không xếp hội quán theo điều cầu. Mỗi hội quán có ban quản trị riêng; nếp chi tiết, bạn hỏi người trông coi ở đó.
"Chùa" người Hoa là những nơi nào
Người Hoa ở Việt Nam đến từ nhiều vùng khác nhau và lập thành các bang theo quê gốc, thường nhắc đến là Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Hẹ. Mỗi bang dựng hội quán làm nơi sinh hoạt đồng hương, giúp đỡ nhau, và thờ các vị thần mà cộng đồng mình tôn kính. Theo thời gian, người Việt quen gọi những hội quán, miếu này là "chùa": chùa Bà là nơi thờ Thiên Hậu, chùa Ông là nơi thờ Quan Thánh Đế Quân.
Những vị thường được thờ trong hội quán gồm Thiên Hậu, vị nữ thần được những người đi biển tôn kính; Quan Thánh Đế Quân; Phúc Đức Chính Thần; và nhiều vị thần khác tuỳ bang. Nhiều hội quán còn có ban thờ Quan Âm, ban thờ các vị tiền hiền có công lập hội quán. Đây là tín ngưỡng dân gian người Hoa, đan xen yếu tố Phật giáo và Đạo giáo, không phải chùa Phật giáo theo nghĩa hẹp.
Bên cạnh đó, cộng đồng người Hoa cũng có những ngôi chùa Phật giáo thật sự, có chư tăng ni trụ trì, tụng kinh theo nghi thức Hoa ngữ hoặc Việt ngữ. Ở những chùa này, nếp lễ gần với chùa Bắc tông người Việt. Muốn biết mình đang đứng ở hội quán hay chùa Phật giáo, nhìn xem có chư tăng ni sinh hoạt không và vị được thờ ở chính điện là ai.
Hai nơi người Việt hay đến nhất là khu Chợ Lớn của Thành phố Hồ Chí Minh và phố cổ Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Nhiều tỉnh, thành khác ở Nam Bộ và miền Trung cũng có hội quán, miếu người Hoa lâu đời.
Đọc khuôn viên một hội quán
Hội quán thường xây theo kiểu nhà nhiều lớp nối nhau qua sân trời. Bảng dưới là bố cục hay gặp; từng nơi có thể thêm bớt.
| Phần | Thường có gì | Người đi lễ nên làm gì |
|---|---|---|
| Cổng và tiền đình | Cổng gỗ hoặc đá, mái ngói ống men xanh, tượng sư tử đá hai bên | Bước qua bậu cửa, không giẫm; xem có quầy hướng dẫn, bán nhang không |
| Sân trời | Khoảng sân giữa nhà, có lư đồng lớn, bể cạn, chậu cây | Thắp nhang ở lư lớn nếu thấy mọi người làm; đứng nép để khách khác đi |
| Chính điện | Ban thờ vị thần chính của hội quán, hai bên là các ban phụ | Lễ chính điện trước hoặc theo thứ tự chỉ dẫn |
| Điện phụ, hậu điện | Ban thờ các vị khác, ban tiền hiền, có nơi có ban Quan Âm | Lễ nếu muốn, không bắt buộc lễ hết |
| Lò hoá vàng | Lò gạch hoặc lò sắt ở góc sân | Đốt vàng mã ở đúng lò này, không đốt ở chỗ khác |
| Phòng ban quản trị | Nơi tiếp khách, ghi công đức, đăng ký nhang vòng | Đến đây khi cần hỏi việc |
Nhiều hội quán có biển nhỏ chỉ thứ tự các lư nhang, đánh số hoặc bằng mũi tên. Nếu thấy, cứ theo đó; nếu không, đi từ lư lớn ngoài sân vào chính điện rồi sang các ban hai bên là cách nhiều người làm.
Nhang vòng, nhang cây và lò hoá vàng
Nhang vòng là gì. Nhang vòng là những cuộn nhang xoắn hình nón treo từ trần nhà xuống, cháy chậm trong nhiều ngày. Đây là nét đặc trưng ở hội quán người Hoa. Người muốn dâng nhang vòng thường đăng ký với ban quản trị, ban quản trị treo giúp vì nhang treo cao, cần sào móc và người có kinh nghiệm.
Không tự treo, không chạm vào nhang vòng. Nhang vòng nặng, cháy liên tục, tàn rơi xuống dưới. Đứng dưới nhang vòng thì để ý tóc, khăn, quần áo mỏng; với trẻ nhỏ, bế hoặc nắm tay, không cho với lên.
Nhang cây. Ở lư nhang ngoài sân và trong điện, người đi lễ thắp nhang cây như ở chùa người Việt. Nhiều hội quán có bán nhang tại chỗ hoặc để sẵn; dùng nhang của hội quán giúp tránh mang loại nhang quá to, nhiều khói.
Lò hoá vàng. Giấy tiền vàng bạc, nếu mang theo, chỉ đốt ở lò hoá vàng của hội quán. Không đốt ở lư nhang, không đốt dưới đất. Nhiều nơi khuyến khích giảm vàng mã; bạn có thể không đốt mà vẫn lễ trọn vẹn.
Nến, dầu đèn. Một số hội quán nhận dâng dầu đèn, nến lớn. Cũng như nhang vòng, việc này thường qua ban quản trị, không tự đặt nến cháy ở chỗ dễ đổ.
Lễ ở chùa người Hoa từng bước
Trình tự dưới đây là cách nhiều người đi lễ hội quán vẫn làm. Không có thứ tự nào bắt buộc cho người khách; theo chỉ dẫn tại chỗ là trên hết.
- Vào cổng, dừng lại một chút, nhìn xem có biển chỉ dẫn thứ tự lễ, quầy nhang, nơi đặt lễ.
- Nếu mang lễ, đặt lên bàn lễ ở chính điện hoặc nơi được chỉ; lễ vật đơn giản như hoa, trái cây, nến là đủ.
- Thắp nhang, vái ở lư lớn ngoài sân trời, hướng vào chính điện.
- Vào chính điện, đứng trước ban thờ chính, vái và cắm nhang vào lư của ban đó.
- Sang các ban hai bên và hậu điện nếu muốn, mỗi nơi vái một lần.
- Nếu đốt vàng, mang đến lò hoá vàng, đốt cẩn thận, chờ cháy hết mới đi.
- Muốn góp công đức, đến phòng ban quản trị hoặc bỏ hòm; muốn dâng nhang vòng, đăng ký tại đây.
Nhiều người đến hội quán còn xin xăm hoặc xin keo. Đó là tục khác, có cách làm riêng; bài này chỉ nhắc rằng việc xin xăm không bắt buộc, và lời trên thẻ xăm nên đọc như một câu thơ để suy ngẫm hơn là lời quyết định chuyện lớn.
Mùa lễ đông người ở hội quán
Hội quán người Hoa đông nhất vào dịp Tết Nguyên Đán, đặc biệt là đêm giao thừa và mấy ngày đầu năm, rồi đến rằm tháng Giêng, khi cộng đồng người Hoa tổ chức nhiều hoạt động lễ hội. Ngày vía Bà Thiên Hậu vào ngày 23 tháng 3 âm lịch cũng là dịp các hội quán thờ Bà tổ chức lễ lớn, có rước kiệu, múa lân ở một số nơi.
Ngày đông, lư nhang có thể đầy kín, khói dày, lối đi chật. Người già, người mang thai, người có bệnh hô hấp nên đi vào ngày thường hoặc buổi sáng sớm. Nếu đi ngày lễ, giữ khẩu trang trong túi, đứng gần cửa thông gió, và chỉ thắp ít nhang. Nhiều hội quán vào ngày đông có người trông coi thu bớt nhang ra khỏi lư cho an toàn; đó không phải là "bỏ lễ" của ai, mà là cách giữ lửa khỏi bén.
Người ngoài cộng đồng đến dự lễ hội ở hội quán được đón tiếp, nhưng nên nhớ đây là sinh hoạt của một cộng đồng có nề nếp riêng. Đứng ngoài khi đoàn rước đi qua, không chen vào đội lân, hỏi trước khi chụp ảnh người lớn tuổi đang lễ. Nếu không hiểu một nghi thức, quan sát và hỏi sau, đừng hỏi to giữa lúc người ta đang làm lễ.
Khách tham quan và người đi lễ trong cùng một không gian
Nhiều hội quán là di tích được đông du khách ghé thăm. Người đi lễ và khách tham quan đứng chung một chỗ, nên vài nếp nhỏ giúp không gian giữ được sự trang nghiêm.
- Nếu chỉ tham quan, đứng ở rìa khi có người đang lễ trước ban thờ, không đứng chắn giữa để chụp ảnh.
- Không dùng đèn flash chụp vào ban thờ, tượng thần; nhiều nơi có biển cấm chụp ở chính điện.
- Ăn mặc kín đáo, không mặc đồ quá ngắn vào chính điện dù trời nóng.
- Không ngồi lên bậu cửa, bệ đá, chân tượng sư tử để nghỉ.
- Không sờ vào các bức chạm gỗ, hoành phi, đồ thờ cổ; dầu tay làm hỏng lớp sơn son thếp vàng.
- Giữ giọng nói nhỏ, nhất là khi đi theo đoàn có hướng dẫn viên.
- Nếu hội quán có vé tham quan cho khách, mua vé đúng quy định; người vào lễ có thể được hướng dẫn lối riêng.
Người hướng dẫn viên đưa đoàn đến hội quán có thể nhắc khách những điều này ngay trước cổng. Đó là cách tốt để du khách và người đi lễ cùng ở một nơi mà không làm phiền nhau.
Hỏi người trông coi và cộng đồng hội quán
Người trông coi hội quán thường là người trong cộng đồng, có khi lớn tuổi, nói tiếng Việt xen tiếng Quảng Đông, tiếng Triều Châu hay tiếng Phúc Kiến. Họ là người hiểu nếp của hội quán nhất. Khi hỏi, nói chậm, câu ngắn, chắp tay hoặc cúi đầu chào trước. Câu hỏi hay nhất của người khách thường là: lễ ở đâu trước, nhang thắp ở lư nào, có được chụp ảnh không.
Nếu bạn quan tâm đến lịch sử hội quán, kiến trúc, các bức chạm khắc, ban quản trị một số nơi có tài liệu giới thiệu hoặc người có thể kể chuyện. Hãy hỏi vào ngày thường, khi họ không bận việc lễ. Đừng tự diễn giải những gì mình đọc được trên mạng về sự tích các vị thần rồi tranh luận với người trong cộng đồng; mỗi nơi có cách kể riêng đã lưu truyền nhiều đời.
Với người Việt có bạn bè, người yêu là người Hoa, đi lễ hội quán cùng gia đình họ là dịp tốt để học nếp. Cứ đi sau, làm theo người lớn trong nhà, hỏi khẽ khi không rõ. Bạn không cần biết tiếng Hoa hay thuộc tên các vị thần để được đón tiếp; sự tôn trọng thể hiện qua cử chỉ là điều người lớn tuổi nhìn thấy trước tiên.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Bà, chùa Ông của người Hoa có phải chùa Phật giáo không?
Phần lớn là hội quán, miếu thờ các vị thần trong tín ngưỡng người Hoa như Thiên Hậu, Quan Thánh Đế Quân. Người Việt quen gọi là chùa. Cộng đồng người Hoa cũng có những chùa Phật giáo thật sự có chư tăng ni trụ trì.
Dâng nhang vòng ở hội quán thế nào?
Thường đăng ký với ban quản trị hội quán, họ sẽ treo giúp vì nhang vòng treo cao và cháy nhiều ngày. Không tự treo, không chạm vào nhang vòng đang cháy. Không bắt buộc phải dâng nhang vòng khi đi lễ.
Người Việt đi lễ hội quán có cần lễ theo thứ tự không?
Nhiều hội quán có biển chỉ thứ tự các lư nhang, có thì theo. Nếu không, đi từ lư lớn ngoài sân trời vào chính điện rồi sang các ban hai bên là cách phổ biến. Không có chuyện phạm nếu lễ khác thứ tự.
Có nên đốt vàng mã khi lễ ở hội quán không?
Không bắt buộc. Nếu đốt, chỉ đốt ở lò hoá vàng của hội quán, chờ cháy hết rồi mới đi. Nhiều nơi đang khuyến khích giảm vàng mã để giữ không khí và an toàn cháy nổ.
Ngày nào hội quán thờ Bà Thiên Hậu đông nhất?
Thường là dịp Tết Nguyên Đán, rằm tháng Giêng và ngày vía Bà vào 23 tháng 3 âm lịch. Người già, trẻ nhỏ, người mang thai nên đi ngày thường hoặc sáng sớm để tránh đông và khói nhang.
Chụp ảnh trong hội quán có được không?
Tuỳ nơi. Nhiều hội quán cho chụp ở sân và khu kiến trúc nhưng hạn chế ở chính điện. Không dùng đèn flash vào ban thờ, không chụp cận mặt người đang lễ khi chưa hỏi, và đứng sang một bên khi có người lễ.