"Mẹ tròn con vuông" là điều mọi gia đình Việt mong khi có người sắp sinh. Nhiều nhà thắp hương báo với gia tiên khi thai phụ chuyển dạ, mẹ đẻ hay mẹ chồng ra chùa gần nhà xin cho con cháu sinh nở bình an, có nơi khấn các Bà Mụ theo tín ngưỡng dân gian. Lời cầu thường giản dị: mẹ khoẻ, con khoẻ, ca sinh thuận lợi, gia đình đủ bình tĩnh mà đợi.
Sinh nở là việc y khoa thật sự, và lời cầu dù thành tâm đến đâu cũng không thay được những lần khám thai, túi đồ đi sinh đã soạn sẵn, hay quyết định đến viện đúng lúc. Bài này nói về lời cầu của từng người trong nhà — người chồng, mẹ đẻ, mẹ chồng, ông bà — và đặt bên cạnh từng việc thật mà người đó làm được. Phần cúng đầy cữ, đầy tháng sau sinh có ở chuyên mục lễ cúng, chỉ nhắc ở đây.
Vì sao lời cầu cho người sắp sinh có chỗ đứng riêng
Trong ký ức của nhiều gia đình, sinh nở từng là "vượt cạn" — một câu nói dân gian cho thấy người xưa coi việc sinh con là chặng nguy hiểm. Ngày nay chăm sóc sản khoa đã khác xa, nhưng nỗi lo của người nhà thì vẫn còn: không biết ca sinh kéo dài bao lâu, có phải mổ không, em bé có khoẻ không.
Ở nhiều vùng, tín ngưỡng dân gian thờ các Bà Mụ, được hiểu là những vị nặn hình hài, dạy trẻ nhỏ cười, lẫy, bò. Lễ cúng Mụ thường làm sau khi bé chào đời, vào các mốc đầy cữ, đầy tháng. Trước khi sinh, có nhà khấn nôm xin các Bà cho mẹ con bình an; có nhà chỉ thắp hương báo gia tiên. Gia đình Công giáo cầu với Đức Mẹ; gia đình theo Phật giáo có người niệm Phật, có người tụng kinh theo hướng dẫn của chùa quen.
Mỗi nếp mỗi khác, và không nếp nào là "đúng hơn". Điều nên giữ chung là lời cầu đi kèm việc thật, và không biến thành nỗi sợ đè lên chính người sắp sinh.
Mỗi người trong nhà cầu gì, làm gì
Khi có người sắp sinh, cả nhà thường có việc. Bảng dưới gợi ý lời cầu và phần việc thật đi kèm theo từng người:
| Người trong nhà | Lời cầu thường gặp | Việc thật làm được |
|---|---|---|
| Người chồng | Xin cho vợ con bình an, cho mình đủ bình tĩnh | Ở bên vợ, giữ giấy tờ, nghe bác sĩ, ký các giấy cần thiết |
| Mẹ đẻ | Xin cho con gái vượt cạn nhẹ nhàng | Chuẩn bị đồ cho mẹ và bé, nấu ăn, chia ca trực |
| Mẹ chồng, bố chồng | Xin cho con dâu, cháu khoẻ mạnh | Lo việc nhà, trông con lớn (nếu có), không gây áp lực về giới tính em bé |
| Ông bà | Thắp hương báo gia tiên, xin cho cháu chắt bình an | Giữ nhà, giữ liên lạc, không đến viện quá đông |
| Người đi xa | Cầu từ xa, nhờ người nhà thắp hương thay | Gọi hỏi thăm đúng lúc, góp phần chi phí nếu cần |
Một điều rất nên tránh: cầu "xin cho được con trai" hay than phiền về giới tính em bé trước mặt sản phụ. Ở nhiều gia đình, những câu ấy làm người mẹ lo âu suốt thai kỳ. Lời cầu về sức khoẻ của mẹ và con là đủ trọn vẹn.
Lời cầu ngắn khi người thân chuyển dạ
Khi nhận tin chuyển dạ, nhiều người muốn thắp ngay nén hương. Một lời cầu tự nói bằng tiếng Việt thường ngày có các ý:
- Xưng tên mình, quan hệ với người sắp sinh, nơi ở.
- Báo tin: con gái, con dâu, vợ đang chuyển dạ ở bệnh viện nào.
- Xin cho ca sinh thuận lợi, mẹ đủ sức, em bé khoẻ mạnh.
- Xin cho các bác sĩ, nữ hộ sinh sáng suốt, làm việc thuận tay.
- Xin cho người nhà ở bên bình tĩnh, biết việc mà làm.
- Cảm ơn ông bà, các vị đã chứng giám.
Ví dụ giả định: "Con là Hằng, mẹ của cháu Thu. Cháu đang chuyển dạ ở bệnh viện tỉnh. Con xin ông bà cho cháu sinh nở thuận lợi, mẹ tròn con vuông, cho các cô bác sĩ sáng suốt. Con xin cảm ơn." Lời cầu ngắn, không hứa lễ, không đặt điều kiện. Thắp xong, người ở nhà quay lại việc của mình: chuẩn bị đồ, nấu cháo, giữ máy.
Những việc thật không được bỏ vì đã cầu
Khám thai đủ lần theo hướng dẫn. Những lần khám thai giúp phát hiện sớm các vấn đề cần theo dõi. Lời cầu "mẹ tròn con vuông" có chỗ dựa thật nhất khi thai kỳ được theo dõi đầy đủ.
Biết dấu hiệu phải đến viện ngay. Ra máu, ra nước ối, đau bụng dữ dội, thai máy ít hẳn, đau đầu nhiều, nhìn mờ — đây là những dấu hiệu bác sĩ thường dặn phải đi viện ngay, không chờ hết lễ, không chờ "giờ tốt".
Không tự ý dùng thuốc, lá, nước cúng. Có gia đình mang nước cúng, tro hương, thuốc lá cho sản phụ uống để "dễ sinh". Mọi thứ đưa vào miệng sản phụ cần hỏi bác sĩ, vì có thể ảnh hưởng mẹ và bé.
Soạn túi đồ đi sinh từ sớm. Giấy tờ, sổ khám thai, đồ cho mẹ, đồ cho bé để trong một túi, đặt chỗ ai cũng biết. Lúc chuyển dạ không ai phải chạy đi tìm.
Tôn trọng quyết định y khoa. Sinh thường hay sinh mổ, mổ lúc nào là quyết định của bác sĩ dựa trên tình trạng mẹ và bé. Chọn giờ sinh mổ theo ngày tốt chỉ nên bàn khi bác sĩ xác nhận điều đó an toàn.
Những gia đình chờ con lâu: lời cầu cho một lần mang thai quý
Có những gia đình đã chờ con nhiều năm, đã trải qua những lần mất con, hoặc mang thai nhờ hỗ trợ sinh sản. Với họ, mỗi tuần thai là một tuần nín thở, và lời cầu thường dày hơn: thắp hương mỗi tối, đi lễ nhiều nơi, giữ kiêng rất kỹ. Người ngoài nhìn vào đôi khi cho là quá mức, nhưng đó là cách họ chống chọi với nỗi sợ mất mát lần nữa.
Người thân có thể giúp bằng cách không phán xét, không kể chuyện người này người kia "kiêng không kỹ nên hỏng thai", không gửi thêm những lời khuyên kiêng cữ chưa ai kiểm chứng. Nếu người mẹ muốn đi lễ, giúp họ đi an toàn: nơi gần, giờ vắng, có người đi kèm, không đứng lâu, không chen đông.
Song song, gia đình nên giữ đúng lịch theo dõi của bác sĩ, vì những thai kỳ như vậy thường cần theo dõi sát hơn. Khi người mẹ lo âu đến mất ngủ, bỏ ăn, hoặc buồn kéo dài, hãy nói với bác sĩ sản khoa; nhiều nơi có hỗ trợ tâm lý cho thai phụ. Lời cầu và sự theo dõi y khoa không loại trừ nhau; chúng giúp người mẹ đứng vững theo hai cách khác nhau.
Chờ ngoài phòng sinh: giữ yên và giữ máy
Phòng chờ khoa sản thường đông, nhiều gia đình cùng chờ, ai cũng sốt ruột. Người nhà nên cử một hai người ở lại, người còn lại về nhà nghỉ, chờ tin. Đông người đứng chật hành lang không giúp sản phụ sinh nhanh hơn mà còn gây khó cho nhân viên y tế đi lại.
Lúc chờ, ai muốn cầu thì cầu thầm, lần chuỗi hạt, đọc kinh trong lòng. Không thắp hương, không đốt gì trong bệnh viện. Người chồng nếu được vào phòng sinh cùng vợ thì việc quan trọng nhất là nắm tay, nói với vợ những câu ngắn, làm theo hướng dẫn của nữ hộ sinh; lời cầu lúc ấy nằm trong cái nắm tay.
Cuộc chuyển dạ đầu lòng thường kéo dài, có khi hơn nửa ngày. Người nhà nên ăn uống, thay phiên ngủ, đừng thức trắng rồi kiệt sức đúng lúc mẹ và bé cần người chăm nhất. Khi điều dưỡng gọi tên, người được gọi cần có mặt ngay; vì thế người giữ giấy tờ và điện thoại không nên rời khu chờ để đi lễ.
Khi ca sinh không thuận như mong đợi
Có những ca phải chuyển mổ cấp cứu, em bé phải nằm lồng ấp, sinh non, hoặc mẹ phải theo dõi thêm. Người nhà dễ hoảng, có người tìm ngay đến "thầy" hỏi vì sao, có người đổ lỗi cho nhau: tại không kiêng, tại không đi lễ, tại cầu chưa đủ.
Những câu đổ lỗi ấy không có căn cứ và làm người mẹ đang yếu thêm tủi thân. Điều có ích lúc này là nghe bác sĩ giải thích tình trạng, hỏi rõ việc người nhà cần làm, chia việc chăm mẹ và chăm bé. Lời cầu có thể đổi sang: xin cho bé đủ sức, cho mẹ hồi phục, cho cả nhà vững vàng.
Nếu em bé phải nằm hồi sức sơ sinh nhiều ngày, gia đình nên hỏi bác sĩ về giờ thăm, việc cho bé bú sữa mẹ, và cách người mẹ giữ sức khoẻ. Với những mất mát không mong muốn, gia đình cần ở bên người mẹ thật nhiều, không vội bàn chuyện kiêng kỵ, và tìm đến hỗ trợ tâm lý nếu nỗi buồn kéo dài.
Sau khi bé chào đời: lời cảm ơn và các lễ về sau
Nhận tin mẹ tròn con vuông, việc đầu tiên nhiều nhà làm là thắp nén hương báo với ông bà rằng nhà có thêm người, cảm ơn vì mẹ con bình an. Đó là lời tạ đơn giản nhất và cũng trọn vẹn nhất.
Những lễ sau sinh như cúng đầy cữ, cúng đầy tháng, cúng Mụ, đặt tên, đưa bé đi chùa lần đầu đều có nếp riêng theo vùng và theo nhà, đã có bài riêng ở các chuyên mục khác. Ở đây chỉ nhắc một điều: những ngày đầu, người mẹ cần nghỉ ngơi, bé cần yên tĩnh. Lễ nghi nên làm gọn, khách đến thăm nên hẹn, và không ai nên bắt người mẹ ra lạy tạ khi cơ thể còn đau.
Nếu gia đình đã hứa đi tạ lễ ở chùa, ở đền khi mẹ con bình an, có thể đợi người mẹ hồi sức, bé cứng cáp rồi cả nhà cùng đi, hoặc để ông bà đi thay. Chuyên mục lễ tạ trên trang có nói kỹ hơn về chuyện tạ vừa sức.
Câu hỏi thường gặp
Có cần làm lễ cầu cho bà bầu trước khi sinh không?
Không có nghi lễ bắt buộc nào. Nhiều gia đình chỉ thắp hương báo gia tiên khi gần ngày sinh hoặc khi chuyển dạ. Việc quan trọng hơn là khám thai đủ, chuẩn bị túi đồ đi sinh, biết dấu hiệu cần đến viện ngay. Nếu gia đình muốn đi lễ, nên để người khác đi, không bắt bà bầu đi xa, đứng lâu.
Cúng Bà Mụ trước khi sinh có được không?
Theo nếp phổ biến, lễ cúng Mụ thường làm sau khi bé chào đời, vào các mốc đầy cữ, đầy tháng. Trước khi sinh, có nhà khấn nôm xin các Bà cho mẹ con bình an. Mỗi vùng mỗi nếp; bạn có thể hỏi người lớn trong nhà hoặc tham khảo chuyên mục lễ cúng.
Có nên chọn giờ sinh mổ theo ngày tốt không?
Đây là chuyện nhiều gia đình quan tâm. Giờ mổ phải do bác sĩ quyết định dựa trên tình trạng mẹ và bé. Nếu ca mổ có kế hoạch và gia đình muốn bàn về ngày giờ, hãy hỏi bác sĩ xem có an toàn không. Không nên trì hoãn khi bác sĩ khuyên mổ sớm.
Mẹ chồng muốn đi lễ cầu cháu trai, con dâu thấy áp lực thì sao?
Người chồng nên là người nói chuyện nhẹ nhàng với mẹ mình. Có thể đề nghị mẹ đổi lời cầu sang xin cho mẹ con bình an, khoẻ mạnh. Giới tính em bé đã được định từ lâu, lời cầu không đổi được, nhưng câu nói thì có thể làm người mẹ mang thai buồn rất lâu.
Chuyển dạ vào đêm khuya, có cần thắp hương trước khi đi viện không?
Không cần. Việc đầu tiên là đưa sản phụ đến viện an toàn. Người ở nhà có thể thắp hương sau, hoặc cầu thầm trên đường đi. Không ai nên trì hoãn việc đi viện để làm lễ, nhất là khi có dấu hiệu ra máu, vỡ ối, đau dữ dội.
Gia đình khác đạo cùng cầu cho người sắp sinh thì nên thế nào?
Mỗi bên có thể cầu theo nếp của mình: bên nội thắp hương, bên ngoại đọc kinh, hay ngược lại. Không ai cần chứng minh cách của mình đúng hơn. Điều nên tránh là tranh luận về chuyện ấy trước mặt sản phụ, nhất là trong những ngày cuối thai kỳ.