Khi ông bà, cha mẹ đã yếu, con cháu thường cầu cho các cụ "sống lâu, mạnh khoẻ, ăn ngon ngủ yên". Ở chùa, nhiều người ghi tên cha mẹ cầu an; ở nhà, thắp nén hương mỗi rằm, mùng một xin gia tiên phù hộ. Khi cụ đã rất yếu, nhiều gia đình đổi lời cầu từ "xin cho sống lâu" sang "xin cho cụ bớt đau, đi lại nhẹ nhàng, tỉnh táo bên con cháu" — một sự thay đổi phản ánh việc con cháu đang chấp nhận tuổi già của cha mẹ.
Bài này đi qua cách cầu cho người già trong từng giai đoạn: khi cụ còn khoẻ, khi cụ bắt đầu yếu, khi cụ bệnh nặng. Song song là những việc chăm thật — khám định kỳ, phòng ngã, quản lý thuốc, giữ cho cụ có người trò chuyện — mà không lời cầu nào thay được. Phần cuối nói về chuyện đưa cụ đi lễ an toàn và khi cụ muốn tự cầu cho mình.
Cầu sống lâu hay cầu bớt đau: lời cầu thay đổi theo tuổi già
Khi cha mẹ mới ngoài sáu mươi, còn đi lại được, lời cầu của con cháu thường là "sống lâu trăm tuổi". Đó là lời chúc phổ biến trong văn hoá Việt, cũng là mong muốn rất tự nhiên.
Khi cụ đã ngoài tám mươi, nhiều bệnh nền, nằm nhiều hơn đi, nhiều gia đình thấy lời cầu "sống lâu" không còn đủ. Một cụ bà sống thêm vài năm trong đau đớn, không ăn được, không nhận ra con cháu, thì "sống lâu" không phải điều cụ mong. Con cháu bắt đầu cầu cho cụ bớt đau, ngủ được, ăn được miếng ngon, còn nhận ra người thân.
Có người cảm thấy có lỗi khi đổi lời cầu như vậy, như thể mình không còn muốn cha mẹ sống. Thật ra, đó là lời cầu xuất phát từ việc nhìn thẳng vào tình trạng của cha mẹ và đặt mong muốn của các cụ lên trước. Nhiều nhà sư, linh mục khi được hỏi cũng khuyên con cháu cầu cho người già được an, hơn là được kéo dài bằng mọi giá.
Cách dễ nhất để biết nên cầu gì là hỏi chính cụ, khi cụ còn minh mẫn: bây giờ bố mẹ mong điều gì nhất? Câu trả lời nhiều khi rất giản dị — được ngủ một giấc không đau, được ăn bát canh cua quê, được thấy đứa cháu út lấy vợ. Đặt đúng những điều ấy vào lời cầu, rồi tìm cách làm được phần nào trong khả năng, là lời cầu gần với cụ nhất.
Lời cầu và việc chăm theo từng giai đoạn
Tuổi già không đi theo một đường thẳng, nhưng có thể chia thành vài giai đoạn để con cháu biết mình nên cầu gì, làm gì:
| Giai đoạn | Lời cầu thường gặp | Việc chăm thật |
|---|---|---|
| Còn khoẻ, đi lại được | Xin cho cụ mạnh khoẻ, vui vẻ, sống lâu với con cháu | Khám sức khoẻ định kỳ, vận động nhẹ, giữ cho cụ có bạn bè, có việc yêu thích |
| Bắt đầu yếu, nhiều bệnh nền | Xin cho cụ đỡ mệt, ăn ngủ được, uống thuốc đều | Quản lý thuốc, phòng ngã trong nhà, đưa đi tái khám đúng hẹn |
| Nằm nhiều, cần người chăm | Xin cho cụ bớt đau, không lở loét, tỉnh táo | Chia ca chăm, xoay trở người, giữ vệ sinh, hỏi bác sĩ về giảm đau |
| Bệnh nặng, cuối đời | Xin cho cụ đi nhẹ nhàng, có con cháu bên cạnh | Bàn với bác sĩ về chăm sóc giảm nhẹ, tôn trọng mong muốn của cụ |
Bảng chỉ là gợi ý. Có cụ ngoài chín mươi vẫn minh mẫn, có cụ mới sáu mươi đã nằm một chỗ. Lời cầu tốt nhất là lời cầu đúng với tình trạng thật của người mình thương.
Những việc chăm thật mà lời cầu không thay được
Khám định kỳ, không đợi đau mới đi. Huyết áp, đường huyết, mắt, tai, răng, xương khớp — người già nhiều khi không kêu ca vì sợ con cháu lo. Đưa cụ đi khám theo hẹn là cách cầu sức khoẻ thực tế nhất.
Phòng ngã trong nhà. Ngã là một trong những tai nạn hay gặp ở người già và có thể để lại hậu quả nặng. Sàn khô, đèn sáng lối đi tối, tay vịn nhà tắm, dép chống trơn là những việc nhỏ mà quan trọng.
Quản lý thuốc. Người già thường uống nhiều thuốc cùng lúc. Hộp chia thuốc theo ngày, danh sách thuốc dán ở chỗ dễ thấy, mang theo khi đi khám giúp tránh uống nhầm, uống thiếu.
Giữ cho cụ có người trò chuyện. Nhiều cụ cô đơn hơn là ốm. Một cuộc gọi mỗi ngày, một bữa cơm cuối tuần, nghe cụ kể chuyện cũ — đó là lòng hiếu nhìn thấy được.
Không mua thuốc, thực phẩm chức năng vì lời mời. Người già và con cháu ở xa là đối tượng của nhiều lời quảng cáo "chữa bách bệnh". Hỏi bác sĩ trước khi cho cụ dùng bất cứ thứ gì mới.
Đưa ông bà, cha mẹ già đi lễ cho an toàn
Nhiều cụ thích đi chùa, đi đền vào rằm, mùng một hay dịp đầu năm. Được đi lễ là niềm vui tinh thần lớn với các cụ. Con cháu có thể đưa cụ đi, nhưng cần tính trước sức của cụ.
Chọn ngày vắng, giờ mát; tránh lễ hội đông, tránh nơi có nhiều bậc thang dốc. Mang theo nước, thuốc cụ đang dùng, khăn, áo ấm. Nếu cụ đi lại khó, mang xe lăn hoặc gậy; hỏi trước nơi đến có lối đi thuận cho xe lăn không. Đừng để cụ quỳ lạy lâu: cụ có thể ngồi trên ghế, chắp tay vái là đủ lễ; chuyên mục chắp tay, vái lạy của trang có bài riêng về tư thế lễ cho người đau khớp.
Khói hương trong gian thờ kín không tốt cho người già có bệnh hô hấp, tim mạch. Có thể để cụ lễ ở sân, ở hiên thoáng, con cháu vào thắp hương thay. Về nhà, để cụ nghỉ, uống nước. Một chuyến đi lễ ngắn, vui vẻ quý hơn một chuyến đi dài khiến cụ mệt mấy ngày.
Nếu cụ không đi được nữa mà vẫn muốn lễ, con cháu có thể đi lễ hộ rồi về kể lại cho cụ nghe: chùa hôm nay thế nào, hoa nở ra sao, ai hỏi thăm cụ. Với nhiều cụ, được nghe kể như vậy cũng vui như được tự đi.
Khi cụ muốn tự cầu cho mình
Người già có những lời cầu riêng mà con cháu ít khi nghe: cầu cho con cháu hoà thuận, cầu cho mình không làm phiền con cháu, cầu cho mình "đi" nhẹ nhàng. Có cụ niệm Phật mỗi tối, có cụ lần tràng hạt, có cụ chỉ ngồi lặng trước bàn thờ.
Con cháu nên tôn trọng thời gian ấy của cụ, không cắt ngang, không chê là mê tín. Nếu cụ nói về cái chết, đừng gạt đi bằng câu "nói gở". Nhiều cụ muốn dặn dò chuyện hậu sự, chuyện thờ cúng, chuyện chia đồ — nghe cụ nói hết, ghi lại nếu cần, là giúp cụ nhẹ lòng.
Có những cụ theo đạo khác với con cháu, hoặc về già mới muốn quy y, muốn đi nhà thờ. Hãy giúp cụ làm điều cụ muốn trong khả năng. Việc quy y, rửa tội hay gia nhập một cộng đồng tôn giáo nên được hỏi trực tiếp với nhà chùa, nhà thờ; trang này không hướng dẫn thay.
Đôi khi con cháu có thể ngồi cùng cụ trong giờ cầu của cụ, không cần nói gì, chỉ ngồi cạnh. Với nhiều cụ, có con cháu ngồi bên lúc mình niệm Phật hay đọc kinh tối là một niềm an ủi lớn. Nếu cụ mắt kém, có thể giúp cụ thắp hương, đọc giúp cụ một đoạn kinh quen theo cuốn cụ vẫn dùng, giữ chỗ thờ của cụ sạch sẽ, gọn gàng.
Dịp mừng thọ: lời cầu của con cháu trước bàn thờ
Ở nhiều gia đình, khi cha mẹ tròn bảy mươi, tám mươi, con cháu làm lễ mừng thọ. Trước khi vào tiệc, người con trưởng hoặc chính cụ thường thắp hương báo với gia tiên rằng con cháu mừng thọ cho cụ, xin ông bà tổ tiên phù hộ cho cụ thêm tuổi, thêm khoẻ. Phần lời chúc của con cháu, câu đối mừng thọ có chuyên mục riêng ở trang lời chúc; ở đây chỉ nói phần lời cầu.
Lời cầu dịp mừng thọ nên nhẹ, vui, đúng với sức của cụ. Một cụ đang yếu thì không cần nghi lễ dài; nén hương, vài câu thưa chuyện, rồi để cụ ngồi nghỉ là đủ. Có nhà bày lễ to, mời đông, cụ phải ngồi tiếp khách cả buổi rồi mệt mấy ngày — điều ấy đi ngược lại chính mong muốn "xin cho cụ khoẻ".
Nhiều cụ kể rằng điều cụ vui nhất trong ngày mừng thọ không phải mâm cỗ mà là con cháu về đông đủ, ngồi nghe cụ kể chuyện ngày xưa. Nếu muốn dành cho cụ một món quà, một buổi chiều cả nhà ngồi bên cụ, chụp với cụ một tấm ảnh, quý hơn nhiều so với một lễ cầu thọ tốn kém.
Con cháu ở xa: cầu và chăm từ xa
Rất nhiều gia đình có cha mẹ già ở quê, con cái ở thành phố hay ở nước ngoài. Nỗi day dứt lớn nhất của người con ở xa là không ở bên khi cha mẹ yếu. Thắp hương cầu cho cha mẹ ở nơi mình sống là việc nhiều người làm, nhưng không nên dừng ở đó.
Những việc làm được từ xa: gọi điện đều đặn vào giờ cụ thường thức; hỏi chuyện cụ thể (hôm nay ăn gì, đi bộ được bao lâu, có đau chỗ nào không); giữ liên lạc với người chăm trực tiếp, với hàng xóm; lo phần chi phí, đặt lịch khám, theo dõi thuốc qua người nhà; về thăm khi có thể, nhất là những dịp không phải Tết, khi cụ ít được ai về thăm nhất.
Nếu anh chị em trong nhà phân chia việc chăm không đều, người ở gần gánh hết, người ở xa chỉ gửi tiền, hãy ngồi lại nói chuyện thẳng thắn. Việc chăm cha mẹ già là việc chung; lời cầu của người ở xa sẽ nhẹ lòng hơn khi phần việc thật cũng được chia công bằng.
Câu hỏi thường gặp
Cầu cho cha mẹ "đi nhẹ nhàng" có phải là bất hiếu không?
Nhiều gia đình lo như vậy. Khi cha mẹ đã rất yếu, bệnh nặng, đau đớn, mong cho cha mẹ bớt đau và ra đi thanh thản là mong muốn xuất phát từ lòng thương. Đó không phải là mong cha mẹ mất. Nhiều nhà tu hành cũng khuyên con cháu cầu cho người già được an.
Có nên ghi tên cha mẹ cầu an ở chùa mỗi năm không?
Đây là nếp của nhiều gia đình theo Phật giáo. Bạn có thể hỏi nhà chùa về cách ghi tên cầu an. Không có chuẩn nào bắt buộc, và việc ghi tên không thay cho những việc chăm sóc thật như đưa cha mẹ đi khám, ở bên cha mẹ.
Ông bà ngoài tám mươi có nên đi lễ đầu năm không?
Nếu cụ còn khoẻ, muốn đi, con cháu có thể đưa đi nhưng chọn ngày vắng, nơi gần, ít bậc, mang theo thuốc và nước. Nếu cụ yếu, có bệnh tim mạch, hô hấp, nên để cụ lễ ở nhà hoặc con cháu đi lễ hộ rồi về kể lại.
Cha mẹ già tin lời mời mua thuốc "trường thọ", con cái nên làm gì?
Nói chuyện nhẹ nhàng, không chê cha mẹ cả tin. Đưa cha mẹ đi khám để bác sĩ tư vấn về thuốc và thực phẩm bổ sung. Giữ liên lạc thường xuyên để cha mẹ không cô đơn, vì người già cô đơn thường dễ tin những người bán hàng hay đến hỏi han.
Cha mẹ không theo đạo nào, con cháu có nên cầu theo nếp của mình không?
Bạn có thể cầu theo cách của bạn ở nhà, ở nơi thờ tự bạn quen. Nhưng đừng ép cha mẹ làm lễ theo nếp ấy nếu họ không muốn. Ở bên, trò chuyện và chăm sóc là lời cầu mà người nào cũng nhận được, dù có theo đạo hay không.
Khi cha mẹ đã lẫn, không nhận ra con, cầu thế nào cho phải?
Nhiều gia đình cầu cho cha mẹ được yên, không hoảng sợ, ăn ngủ được. Song song, hỏi bác sĩ về chăm sóc người sa sút trí tuệ, giữ môi trường quen thuộc, nói chuyện chậm, nhẹ. Người chăm cũng cần được nghỉ; chia ca với anh chị em để không ai kiệt sức.