Trước một ca mổ, nhiều gia đình Việt thắp hương báo với ông bà, khấn nôm xin cho người nhà "mổ được suôn sẻ, tỉnh lại khoẻ mạnh", có người ra chùa, ra đền gần nhà vào hôm trước. Lời cầu nên ngắn, đúng mong muốn thật: ca mổ thuận lợi, kíp mổ sáng suốt, người bệnh qua được những ngày đầu, gia đình bình tĩnh mà đợi.
Cầu giúp người nhà có chỗ đặt nỗi lo, nhưng không làm thay phần việc của người nhà trước và sau ca mổ: hỏi rõ bác sĩ, ký giấy tờ, giữ người bệnh nhịn ăn đúng giờ, trực sẵn khi có tin. Bài này đi theo đúng trình tự ấy: đêm trước, sáng hôm mổ, mấy giờ ngồi chờ, và những ngày hồi sức. Ở mỗi chặng, có phần cầu và có phần việc.
Đêm trước: thưa chuyện với gia tiên và với chính người sắp mổ
Nhiều nhà có nếp tối hôm trước thắp nén hương ở bàn thờ gia tiên, thưa với ông bà rằng ngày mai người nhà vào mổ. Không cần mâm lễ, không cần chọn giờ. Một chén nước sạch, nén hương và vài câu thưa chuyện chậm rãi là đủ: ai mổ, mổ gì, ở đâu, gia đình mong điều gì.
Nếu người sắp mổ đang ở nhà, có thể mời họ cùng thắp hương nếu họ muốn. Với nhiều cụ già, được tự tay thắp nén hương trước khi đi viện là một cách bình tâm. Với người trẻ, có khi họ chỉ muốn được nghỉ sớm. Đừng bắt người sắp mổ làm lễ dài, quỳ lâu hay thức khuya để đi chùa: giấc ngủ đêm trước có ích cho họ hơn.
Đêm trước cũng là lúc người nhà nên ngồi lại với người sắp mổ, hỏi họ lo điều gì, dặn gì. Có người muốn dặn chuyện con cái, chuyện giấy tờ. Nghe họ nói hết, không gạt đi bằng câu "đừng nói gở", nhiều khi giúp họ nhẹ lòng hơn mọi lời cầu.
Người nhà ở xa không về kịp có thể gọi điện, nhắn một lời ngắn. Một câu "con đã thắp hương cho bố ở bên này rồi" từ đứa con ở nước ngoài, nói bằng giọng bình thường, nhiều khi làm người sắp mổ ấm lòng hơn một cuộc gọi dài toàn dặn dò. Tránh gọi muộn quá giờ ngủ của người bệnh, và tránh hỏi đi hỏi lại về rủi ro của ca mổ ngay đêm trước.
Sáng hôm mổ: việc của người nhà theo thứ tự
Buổi sáng ca mổ thường vội. Dưới đây là thứ tự việc mà nhiều gia đình thấy hữu ích; lời cầu nằm xen giữa, không chen ngang việc chính:
- Kiểm lại lời dặn nhịn ăn, nhịn uống của bệnh viện; nhắc người bệnh và cả người nhà đang thương đừng lén đưa đồ ăn.
- Mang đủ giấy tờ: căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, kết quả xét nghiệm, đơn thuốc đang dùng.
- Tháo trang sức, kẹp tóc, răng giả theo hướng dẫn; nhiều người đeo chuỗi hạt, vòng hộ mệnh thì đưa người nhà giữ, không tự ý đeo vào phòng mổ.
- Trước khi người bệnh được đưa vào, nắm tay họ, nói một câu ngắn: "Cả nhà ở ngoài này đợi." Nhiều người cầu thầm đúng lúc ấy.
- Để lại số điện thoại của một người làm đầu mối cho khoa; người đó giữ máy suốt thời gian mổ.
- Báo cho họ hàng một lần: đã vào mổ, khi nào có tin sẽ nhắn. Tránh để cả chục người gọi dồn vào máy đầu mối.
Nếu gia đình muốn ai đó ra chùa, ra đền trong lúc mổ, nên phân người khác đi, không để người đầu mối rời bệnh viện. Kíp mổ có thể cần người nhà ký thêm giấy hoặc báo tin bất cứ lúc nào.
Mấy giờ ngồi chờ ngoài phòng mổ
Thời gian chờ thường dài hơn người nhà nghĩ, vì còn khâu gây mê, chuẩn bị và hồi tỉnh. Nhiều người ngồi chờ cứ nhìn đồng hồ rồi tưởng có chuyện. Hỏi trước điều dưỡng về thời gian dự kiến giúp bạn bớt sốt ruột; mổ lâu hơn dự kiến chưa chắc là tin xấu.
Lúc ngồi chờ, có người lần chuỗi hạt, có người niệm thầm, có người đọc kinh trong đầu, có người chỉ nhắm mắt thở chậm. Tất cả đều được, miễn giữ yên tĩnh cho khu chờ chung, vì quanh bạn là những gia đình khác cũng đang lo. Không thắp hương, không đốt gì, không khấn to ở hành lang bệnh viện.
Một cách nhiều người thấy dễ chịu là cầu thật ngắn, lặp lại theo nhịp thở: hít vào nghĩ đến tên người thân, thở ra nghĩ đến điều mình mong. Cách này không thuộc riêng tôn giáo nào; người không theo đạo cũng dùng được để lòng bớt cuộn lên.
Nếu có trẻ nhỏ đi cùng, nên để trẻ ở nhà hoặc có người dắt đi chỗ khác chơi. Không khí chờ mổ nặng nề với trẻ, và trẻ chạy nhảy cũng làm phiền các gia đình khác.
Lời cầu theo từng chặng của ca mổ
Lời cầu thay đổi theo chặng. Bảng dưới gợi ý ý chính, bạn đặt lại bằng lời của mình:
| Chặng | Ý chính của lời cầu | Việc thật đi kèm |
|---|---|---|
| Đêm trước | Báo tin với gia tiên; xin cho người sắp mổ ngủ được, bớt sợ | Ngồi nghe người bệnh dặn dò; chuẩn bị giấy tờ, đồ dùng |
| Lúc đưa vào phòng mổ | Xin cho kíp mổ sáng suốt, mọi việc thuận lợi | Giữ máy, ở gần cửa khoa, nghe điều dưỡng gọi |
| Trong lúc chờ | Xin cho người nhà vững, cho mình đủ bình tĩnh | Ăn uống chút ít, thay phiên ngồi chờ |
| Khi có tin mổ xong | Cảm ơn; xin cho người bệnh qua những ngày hồi sức | Nghe bác sĩ dặn; ghi lại thuốc và dấu hiệu cần báo |
| Những ngày sau | Xin cho vết mổ lành, người bệnh ăn ngủ được | Theo dõi vết mổ, tập vận động theo hướng dẫn |
Để ý rằng không ô nào ghi "xin cho khỏi hẳn" hay "xin cho không có biến chứng". Không phải vì những mong muốn ấy sai, mà vì một lời cầu đặt vào chỗ con người không kiểm soát được thường làm người nhà thêm hoảng khi có một trục trặc nhỏ, vốn rất hay gặp sau mổ.
Khi người sắp mổ là cha mẹ già hay con nhỏ
Mổ cho cha mẹ đã cao tuổi thường kéo theo nhiều lo hơn: bệnh nền, thuốc đang dùng hằng ngày, khả năng hồi phục chậm, và cả nỗi sợ thầm của người già rằng mình "không qua được". Nhiều cụ muốn trước khi đi viện được thắp hương, được nói chuyện với con cháu, được dặn vài điều. Gia đình nên dành thời gian cho việc ấy thay vì vội vã gạt đi. Một lời cầu cùng cha mẹ, do chính cha mẹ nói bằng giọng của mình, có khi là điều họ cần nhất trước ca mổ.
Người nhà cũng nên chuẩn bị sẵn danh sách thuốc cụ già đang dùng, các bệnh nền, các lần mổ trước, để báo cho bác sĩ gây mê. Việc này nghe khô khan nhưng là phần việc thật của lời cầu "xin cho ca mổ an toàn".
Với con nhỏ sắp mổ, cha mẹ thường hoảng hơn chính đứa trẻ. Trẻ đọc nét mặt cha mẹ rất nhanh; nếu bố mẹ khóc lóc, khấn vái liên hồi bên giường, trẻ sẽ sợ theo. Cha mẹ có thể cầu thầm, hoặc nói với con bằng giọng bình thường: "Bố mẹ đợi con ở ngoài, con ngủ một giấc rồi tỉnh dậy có bố mẹ." Ông bà ở nhà muốn đi chùa, đi đền cầu cho cháu thì cứ đi, miễn không mang tro hương, nước cúng vào cho cháu uống.
Những điều nên tránh trước và sau ca mổ
Đổi ngày mổ vì "ngày xấu" mà không hỏi bác sĩ. Có gia đình xin hoãn mổ để chọn ngày. Với ca mổ phiên, việc dời lịch cần bàn với bác sĩ xem có ảnh hưởng gì không; với ca mổ cấp cứu, không có chỗ cho việc chọn ngày.
Mang bùa, nước thánh, tro hương cho người bệnh uống hay bôi lên vết mổ. Vết mổ cần sạch, khô theo hướng dẫn. Bất cứ thứ gì bôi lên vết mổ hay cho người bệnh uống đều cần hỏi người điều trị.
Nghe lời "thầy" bảo phải làm lễ thì mới mổ được. Những lời như vậy đánh vào nỗi sợ và thường đi kèm đòi tiền. Mổ hay không là quyết định y khoa giữa người bệnh, gia đình và bác sĩ.
Kể chuyện người khác mổ hỏng trước mặt người bệnh. Đêm trước và những ngày sau, người bệnh rất nhạy cảm. Chuyện đáng sợ nghe được lúc này có thể làm họ mất ngủ, sợ vận động, chậm hồi phục.
Hứa lễ to khi người nhà qua khỏi. Nhiều người lớn tuổi khuyên lời hứa nên vừa sức. Nếu muốn tạ ơn, một nén hương, một việc tốt cho người khác cũng là cách cảm tạ trọn vẹn.
Sau ca mổ: cảm ơn và đi tiếp đoạn hồi sức
Khi nhận tin ca mổ xong, nhiều người việc đầu tiên là gọi về nhà nhờ thắp nén hương cảm ơn ông bà. Đó là một nếp đẹp. Nhưng cũng nên nhớ cảm ơn kíp mổ, điều dưỡng bằng lời nói tử tế; họ là những người vừa làm việc rất nặng.
Những ngày hồi sức thường có lên xuống: đau vết mổ, sốt nhẹ, khó ngủ, chán ăn. Người nhà hay hoảng và nghĩ "lời cầu chưa tới". Hãy hỏi bác sĩ, điều dưỡng xem dấu hiệu nào là bình thường, dấu hiệu nào cần báo ngay. Lời cầu những ngày này nên quay về những điều nhỏ: hôm nay người bệnh ăn được thêm thìa cháo, đi được thêm vài bước.
Có những ca mổ không thuận như mong đợi: phải mổ lại, phải nằm hồi sức lâu, kết quả giải phẫu bệnh không tốt. Lúc ấy người nhà dễ tự trách, nghĩ mình cầu chưa đủ, đi lễ chưa đúng nơi. Không có căn cứ nào cho ý nghĩ đó. Điều có ích là hỏi bác sĩ hướng tiếp theo, chia việc lại trong nhà, và để lời cầu đổi sang một ý khác: xin cho người bệnh đủ sức đi tiếp đoạn điều trị, cho cả nhà đủ bình tĩnh mà quyết định.
Nếu gia đình có nếp tạ lễ khi người thân qua khỏi, có thể để đến khi người bệnh đã về nhà, đi lại được, rồi cả nhà cùng làm cho nhẹ nhàng. Chuyện lễ tạ có chuyên mục riêng trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đi chùa, đi đền ngay trong lúc người nhà đang mổ không?
Nếu nhà đông người, có thể để một người ra chùa, đền gần nhà trong lúc người khác ở lại bệnh viện. Người làm đầu mối liên lạc với khoa nên ở lại, giữ máy. Cầu thầm ngay ở khu chờ cũng là lời cầu, không cần đến đúng nơi thờ tự mới được.
Người sắp mổ có nên đeo chuỗi hạt, vòng hộ mệnh vào phòng mổ không?
Thường bệnh viện yêu cầu tháo trang sức và vật kim loại trước khi mổ vì lý do an toàn và vô trùng. Gia đình nên đưa cho người nhà giữ. Nếu người bệnh rất muốn mang theo một vật nhỏ, hỏi điều dưỡng; đôi khi có thể dán vào cổ tay hoặc để ở giường hồi sức.
Có cần chọn ngày tốt để mổ không?
Ngày mổ do bác sĩ sắp xếp theo tình trạng bệnh, lịch phòng mổ và kíp mổ. Với ca mổ phiên, nếu gia đình rất muốn đổi ngày, hãy hỏi bác sĩ việc dời lịch có ảnh hưởng gì không. Với ca cấp cứu, sức khoẻ người bệnh đặt lên trước mọi cân nhắc khác.
Chờ mổ lâu quá có phải là có chuyện không?
Không nhất thiết. Thời gian trong phòng mổ còn gồm gây mê, chuẩn bị, hồi tỉnh và chuyển sang khu hồi sức. Bạn có thể hỏi điều dưỡng ở cửa khoa khi quá thời gian dự kiến. Giữ máy điện thoại bên mình và ở gần khu chờ để không lỡ khi khoa gọi.
Người không theo đạo nào thì cầu cho người nhà sắp mổ thế nào?
Bạn có thể ngồi yên, nghĩ về người thân và điều mình mong cho họ, hít thở chậm. Có người viết vài dòng cho người thân để đưa sau khi họ tỉnh. Có người nắm tay họ trước khi vào phòng mổ. Không có cách nào kém trọn vẹn hơn cách nào.
Sau mổ người bệnh lo lắng, mất ngủ, gia đình nên làm gì?
Lo lắng sau mổ khá hay gặp. Ngồi cùng, nghe họ nói, giữ phòng yên tĩnh, báo với bác sĩ về chuyện mất ngủ, đau nhiều. Nếu người bệnh có nếp cầu, cùng họ cầu ngắn trước khi ngủ có thể giúp họ dịu lại. Nếu lo âu kéo dài, có thể hỏi bác sĩ về hỗ trợ tâm lý.