Khi được mời ăn cơm chùa, bạn chờ chư tăng ni dùng bữa trước hoặc chờ người hướng dẫn mời, ngồi đúng chỗ dành cho khách, lấy vừa đủ ăn, ăn hết phần mình, giữ trật tự, và ăn xong thì phụ dọn hoặc tự rửa bát nếu thấy mọi người làm vậy. Đó là toàn bộ nếp chính. Phần còn lại chỉ là những chi tiết khác nhau theo từng chùa.
Bữa cơm chùa thường đến bất ngờ: bạn đi lễ ngày rằm, ở lại phụ việc một buổi, hay đi khoá tu một ngày, rồi đến trưa có người bảo "ở lại ăn cơm với chùa". Bài này giúp bạn biết mình đang bước vào đâu, nên làm gì và vì sao. Bài không bàn chuyện ăn chay về mặt giáo lý hay dinh dưỡng; chỉ nói chuyện người khách ngồi vào mâm cơm của chùa.
Khi nào người đi lễ được mời ăn cơm chùa
Ngày rằm, mùng một và các ngày lễ lớn, nhiều chùa nấu cơm chay cho người đi lễ, người công quả, người dự khoá lễ. Có chùa nấu cho vài chục người, có chùa đông đến hàng trăm suất. Đó là bữa ăn chung, thường do Phật tử góp công nấu và góp phần thực phẩm. Người được mời không cần trả tiền, nhưng cũng nên hiểu đây là công sức của nhiều người.
Ngày thường, bữa cơm chùa chủ yếu dành cho người trong chùa và những người đến giúp việc. Nếu bạn đến công quả, quét sân, nhặt rau, lau điện từ sáng, nhiều khả năng bạn sẽ được mời ở lại. Nếu chỉ ghé lễ rồi đi, thường không có bữa ăn, và bạn cũng không nên chờ để được mời.
Khoá tu một ngày, khoá tu mùa hè, các buổi sinh hoạt thanh thiếu niên thường có bữa trưa chung ở chùa. Ở những dịp này, bữa ăn có khi là một phần của chương trình, có nghi thức riêng và có người hướng dẫn. Người dự cứ làm theo hướng dẫn, không cần chuẩn bị gì trước.
Cũng có những quán cơm chay bên cạnh chùa, hay suất cơm chay phát miễn phí ở cổng một số chùa vào ngày rằm. Quán bên cạnh là quán bình thường, bạn trả tiền như ăn ở ngoài. Suất phát ở cổng thường dành cho người lao động, người khó khăn; người đi lễ có điều kiện nên nhường.
Trai đường và chỗ ngồi: ai ăn trước, khách ngồi đâu
Trai đường là nhà ăn của chùa. Ở nhiều chùa Bắc tông, nơi dùng bữa của chư tăng ni và Phật tử gọi là trai đường hoặc nhà trai. Có chùa có một trai đường cho chư tăng và một nhà ăn riêng cho Phật tử; chùa nhỏ có khi chỉ trải chiếu ở hiên.
Chư tăng ni thường dùng bữa trước hoặc riêng. Ở nhiều chùa, chư tăng ni dùng bữa ở khu riêng, có nghi thức trước bữa ăn. Phật tử và khách dùng bữa sau hoặc ở nơi khác. Nếu được xếp ngồi chung, khách chờ chư tăng ni bắt đầu rồi mới ăn.
Người cao tuổi ngồi trước. Khi bày mâm ngồi chiếu, các cụ thường được mời ngồi trước, ngồi chỗ thoáng. Người trẻ ngồi sau hoặc đứng phụ bưng bê. Đây là nếp chung, ở chùa càng được giữ.
Chờ người hướng dẫn chỉ chỗ. Đừng tự chọn bàn, nhất là bàn gần nơi chư tăng ngồi. Người công quả hoặc người lo bếp thường biết bàn nào cho khách, bàn nào cho người làm bếp ăn sau.
Ăn theo mâm hay tự lấy. Có chùa dọn sẵn mâm cho bốn đến sáu người; có chùa để thức ăn ở bàn dài cho mọi người tự lấy vào bát. Nếu ăn theo mâm, chờ đủ người mới bắt đầu, mời nhau như bữa cơm gia đình.
Trước khi ăn: lời quán niệm và khoảnh khắc im lặng
Trong các khoá tu hay ở những chùa giữ nghi thức chặt, trước bữa ăn có một lúc mọi người cùng chắp tay, người dẫn đọc một đoạn ngắn nhắc nhở về bữa ăn, như nhớ ơn người làm ra thức ăn, ăn vừa đủ để nuôi thân. Đoạn đọc này có nhiều bản khác nhau giữa các truyền thống. Người mới chỉ cần chắp tay ngồi yên cùng mọi người, không cần đọc theo nếu chưa thuộc.
Ở những bữa cơm đông người ngày rằm, thường không có nghi thức đó; người lo bếp chỉ mời mọi người ăn. Tuy vậy, nhiều người vẫn quen ngồi im một chút, chắp tay trước khi cầm đũa. Bạn có thể làm vậy, hoặc chỉ đơn giản mời người lớn tuổi trong mâm trước khi ăn.
Một số chùa có nếp không nói chuyện trong bữa ăn, gọi là ăn trong im lặng. Đây là nếp của nhiều thiền viện và khoá tu, giúp người ăn để ý đến từng miếng ăn. Nếu thấy mọi người im lặng, bạn cũng giữ im lặng, cần gì thì ra hiệu nhẹ. Ở những chùa không có nếp đó, nói chuyện nhỏ nhẹ với người cùng mâm là bình thường, chỉ nên tránh cười đùa to tiếng hay bàn chuyện làm ăn ồn ào.
Ăn thế nào cho đúng nếp
Những điều sau là nếp chung ở hầu hết các chùa, không cầu kỳ, phần lớn là phép lịch sự của một người khách.
- Lấy vừa đủ, ăn hết. Bỏ thừa thức ăn ở chùa bị coi là phí công người nấu và phí của người góp. Thà lấy ít rồi lấy thêm, đừng lấy đầy bát rồi bỏ dở.
- Không chọn món, không gắp lựa. Ăn theo mâm thì gắp phần gần mình, không bới tìm miếng ngon.
- Không mang đồ ăn mặn, đồ uống có cồn vào chùa. Kể cả hộp sữa có thành phần từ thịt, gói mì có gói gia vị mặn. Ở chùa Bắc tông, bữa ăn là cơm chay.
- Ăn chậm, nhai nhỏ, không phát ra tiếng ồn. Ở bàn dài nhiều người, tiếng đũa gõ bát, tiếng xì xụp nghe rõ hơn ở nhà.
- Không dùng điện thoại khi ăn. Chụp ảnh mâm cơm đẹp để đăng mạng là thói quen nhiều người, nhưng ở chùa nên hỏi trước, và không chụp người khác đang ăn.
- Không mang thức ăn về. Trừ khi người lo bếp chủ động gói cho, thường là phần thừa nhiều sau ngày lễ.
- Nhường người làm bếp. Người nấu thường ăn sau cùng. Nếu món nào sắp hết, lấy ít đi để còn phần cho họ.
Không ai kiểm tra bạn có làm đúng từng điều hay không. Nhưng những người làm bếp ở chùa nhìn mâm sau bữa ăn là biết khách ăn thế nào, và một mâm sạch sẽ là lời cảm ơn rõ nhất.
Sau bữa ăn: dọn mâm và rửa bát
Ở nhiều chùa, mỗi người tự rửa bát của mình hoặc cùng nhau dọn. Đây là phần nhiều người mới hay bỏ quên.
- Ăn xong, xếp bát đũa gọn trong mâm, gom thức ăn thừa (nếu có) vào một bát.
- Nhìn xem mọi người làm gì: tự mang bát ra chỗ rửa, hay để lại cho người dọn.
- Nếu mọi người tự rửa, mang bát đũa của mình ra khu rửa, xếp hàng chờ, rửa sạch, úp đúng chỗ.
- Nếu có người lo rửa chung, hỏi một câu "con phụ được không ạ" trước khi tự ý xắn tay vào.
- Lau bàn, xếp lại ghế hoặc cuộn chiếu nếu ngồi chiếu.
- Trước khi về, tìm người lo bếp hoặc người công quả để cảm ơn; không cần trả tiền, nếu muốn góp thì bỏ hòm công đức của chùa.
Phụ dọn không phải nghĩa vụ ghi trên giấy, nhưng ở chùa, bữa ăn là việc chung từ lúc nấu đến lúc rửa. Người khách góp tay một chút là hoà vào nhịp chung đó, và cũng là cách tự nhiên nhất để quen người trong chùa.
Cơm chùa, quán chay cạnh chùa và suất phát miễn phí khác nhau ra sao
Ba kiểu bữa ăn này hay bị lẫn, trong khi nếp ứng xử của chúng khá khác nhau.
| Cơm chùa | Quán chay cạnh chùa | Suất chay phát miễn phí | |
|---|---|---|---|
| Ai nấu | Người trong chùa, Phật tử công quả | Người kinh doanh | Nhóm thiện nguyện, có khi do chùa tổ chức |
| Ai được ăn | Người được mời: người công quả, người dự lễ, khách của chùa | Bất kỳ ai | Ưu tiên người lao động, người khó khăn |
| Trả tiền | Không; muốn góp thì bỏ hòm công đức | Có, như quán ăn bình thường | Không |
| Nếp ứng xử | Theo nếp chùa: ăn hết, giữ trật tự, phụ dọn | Như ăn ở quán | Xếp hàng, nhường người cần hơn |
| Người đi lễ có điều kiện nên | Ăn khi được mời, cảm ơn người nấu | Ăn bình thường | Nhường, hoặc góp sức cho nhóm phát |
Nếu không chắc mình đang ngồi ở kiểu bữa ăn nào, hỏi một câu là rõ. Cảnh khó xử nhất là người đi lễ ăn suất phát miễn phí dành cho người nghèo, hoặc khách ngồi vào mâm cơm chùa rồi hỏi tính tiền.
Người dị ứng, ăn kiêng và trẻ nhỏ khi ăn cơm chùa
Cơm chay ở chùa thường dùng đậu phụ, nấm, rau củ, mì căn làm từ bột mì, các loại "giả thịt" từ đậu nành, và nhiều món có đậu phộng, mè. Người dị ứng đậu phộng, gluten hay đậu nành cần hỏi người lo bếp trước khi ăn. Không có gì ngại khi hỏi; người nấu thường biết rõ món nào có gì và sẽ chỉ cho bạn món an toàn.
Người đang ăn kiêng theo chỉ định của bác sĩ, như người tiểu đường, người phải ăn nhạt, có thể lấy ít cơm, nhiều rau, ít món kho mặn. Nếu thấy khó, mang theo phần ăn riêng (miễn là đồ chay) và nói với người lo bếp; phần lớn chùa thông cảm. Đừng cố ăn món không hợp sức khoẻ chỉ vì ngại.
Trẻ nhỏ đi ăn cơm chùa cần được dặn trước: ngồi yên, không chạy quanh bàn, không chê món, ăn hết phần của mình. Lấy cho trẻ ít một. Nếu trẻ không ăn được món nào, người lớn ăn hộ phần đó thay vì bỏ lại. Với trẻ còn rất nhỏ, mang theo đồ ăn quen của trẻ là cách tốt, chỉ cần là đồ không có thịt cá.
Người không ăn chay thường ngày đôi khi lo một bữa chay không đủ no. Thực tế cơm chùa thường nhiều cơm, nhiều rau, ăn đủ no. Điều nên tránh là ăn xong ra cổng mua ngay đồ mặn ăn tại sân chùa; nếu còn đói, đi xa khỏi khuôn viên chùa rồi hẵng ăn thêm.
Câu hỏi thường gặp
Ăn cơm chùa có phải trả tiền không?
Không. Cơm chùa là bữa ăn chung nấu bằng công sức và đóng góp của nhiều người. Nếu muốn góp lại, bạn có thể bỏ hòm công đức của chùa hoặc đến phụ việc ở dịp sau, không đưa tiền tay cho người nấu.
Người không theo đạo Phật có được ăn cơm chùa không?
Được, nếu được mời. Chùa không hỏi người ăn theo đạo nào. Người khác đạo chỉ cần giữ nếp chung: ăn hết phần mình, giữ trật tự, cảm ơn người nấu. Nếu đạo của bạn có quy định riêng về ăn uống, cứ lấy những món phù hợp.
Ăn cơm chùa có được nói chuyện không?
Tuỳ chùa. Ở thiền viện và trong khoá tu thường ăn trong im lặng. Bữa ăn đông người ngày rằm ở chùa làng thì nói chuyện nhỏ nhẹ là bình thường. Nhìn mọi người xung quanh để biết nếp nơi đó.
Có nên mang đồ ăn đến chùa góp vào bữa cơm không?
Nên hỏi trước. Nhiều chùa nhận gạo, rau, đồ khô để nấu chung, nhưng đồ nấu sẵn từ nhà có thể không hợp với bếp chùa. Tuyệt đối không mang đồ mặn. Gửi qua người lo bếp hoặc văn phòng chùa.
Ăn cơm chùa xong có phải rửa bát không?
Không bắt buộc, nhưng ở nhiều chùa mỗi người tự rửa bát của mình hoặc cùng nhau dọn. Nhìn mọi người làm gì rồi làm theo; nếu có người lo rửa chung, hỏi xem có cần phụ không trước khi xắn tay.
Mang trẻ nhỏ đi ăn cơm chùa cần lưu ý gì?
Dặn trẻ ngồi yên, không chê món, không chạy quanh bàn. Lấy cho trẻ ít một để ăn hết. Trẻ còn nhỏ có thể mang theo đồ ăn quen, miễn là đồ chay, và trông trẻ khi gần khu bếp, nồi nước nóng.