Thiền viện là nơi chư tăng ni lấy việc tu thiền làm trọng tâm; người mới đến nên chọn buổi ngồi thiền dành cho người tại gia, giữ im lặng từ cổng, vào thiền đường theo hướng dẫn, ngồi theo tư thế mình giữ được và làm theo tiếng chuông. Bạn không cần biết thiền trước. Điều cần là sẵn lòng ngồi yên cùng mọi người, kể cả khi thấy khó.
Nhiều người đến thiền viện với hình dung giống một ngôi chùa làng: thắp hương, lễ các ban, xin lộc. Thực tế không khí ở thiền viện khác hẳn, và chính sự khác ấy làm người mới lúng túng. Bài này nói về cách làm khách ở thiền viện: chọn buổi, vào thiền đường, ngồi thiền chung, đi kinh hành. Phương pháp thiền cụ thể của từng truyền thống, bạn nên học từ chính vị thầy hướng dẫn ở đó.
Thiền viện khác chùa làng ở những điểm nào
Chùa làng là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cả cộng đồng: người dân đến lễ ngày rằm, mùng một, cầu an, cầu siêu, có khi có điện thờ Mẫu, ban Đức Ông, ban Thánh. Thiền viện thì xoay quanh việc tu tập của chư tăng ni; thời khoá trong ngày dành nhiều giờ cho ngồi thiền, nghe giảng, lao động. Kiến trúc thường giản dị hơn, ít lớp tượng, không gian rộng và tĩnh.
Vì thế, nhiều thiền viện hạn chế những sinh hoạt quen thuộc ở chùa làng: không có quầy bán hương, không có chỗ đốt vàng mã, không nhận lễ mặn, ít tổ chức dâng sao hay các nghi lễ cầu xin. Có nơi khuyến khích khách chỉ thắp một nén hương hoặc không thắp, chỉ chắp tay. Đó là nếp riêng của nơi tu thiền, không phải sự chê trách những cách đi lễ khác.
Thiền viện cũng thường có quy định rõ hơn về giờ khách được vào, khu được đi lại, trang phục. Nhiều nơi có khu dành riêng cho chư tăng hoặc chư ni tu học, khách không được qua. Người lần đầu đến nên đọc kỹ bảng nội quy ở cổng hoặc hỏi người trực ở nhà khách trước khi đi sâu vào trong.
Ở Việt Nam có thiền viện thuộc nhiều truyền thống khác nhau, cả Bắc tông lẫn Nam tông, mỗi nơi có phương pháp và nếp sinh hoạt riêng. Bài này không so sánh nơi nào hơn nơi nào; chỉ nêu những điều người khách thường gặp.
Trước khi đến: chọn buổi và chuẩn bị
Không phải lúc nào thiền viện cũng mở cho khách ngồi thiền. Chuẩn bị trước giúp buổi đầu nhẹ nhàng.
- Tìm buổi thiền dành cho người tại gia. Nhiều thiền viện có buổi ngồi thiền chung vào cuối tuần, hoặc khoá thiền một ngày, vài ngày. Thông tin thường đăng trên kênh của thiền viện.
- Hỏi xem có cần đăng ký trước không. Khoá thiền thường cần ghi danh, có giới hạn số người. Buổi ngồi chung thì có nơi chỉ cần đến đúng giờ.
- Mặc đồ rộng, màu tối hoặc màu nhã. Quần rộng để ngồi xếp chân, áo kín vai; tránh đồ bó, váy ngắn, quần jean dày.
- Ăn nhẹ trước khi đi. Ngồi thiền khi quá no dễ buồn ngủ, khi quá đói dễ bồn chồn.
- Đi vệ sinh trước buổi ngồi. Đứng dậy giữa buổi làm động cả thiền đường.
- Để điện thoại lại hoặc tắt hẳn. Một tiếng rung trong thiền đường im lặng nghe rõ như tiếng chuông.
- Mang khăn mỏng hoặc áo khoác. Thiền đường trên núi, buổi sáng sớm thường lạnh; ngồi yên lâu càng thấy lạnh.
Nếu có bệnh về cột sống, khớp gối, tim mạch, hoặc đang mang thai, hãy nói với người hướng dẫn ngay từ đầu. Hầu hết thiền viện cho người như vậy ngồi ghế, ngồi gần cửa, hoặc rút ngắn thời gian ngồi.
Từ cổng vào thiền đường
Đoạn đường từ cổng đến chỗ ngồi là lúc người mới hay vô tình làm ồn. Trình tự dưới đây giúp bạn vào chỗ nhẹ nhàng.
- Giữ im lặng từ khi qua cổng; nếu phải hỏi, nói khẽ với người trực nhà khách.
- Gửi đồ ở chỗ được chỉ, chỉ mang vào thiền đường khăn mỏng hoặc áo khoác nếu cần.
- Cởi giày dép trước cửa thiền đường, xếp gọn, mũi giày quay ra ngoài cho dễ mang khi về.
- Đứng ở cửa, chắp tay cúi đầu về phía bàn thờ hoặc tượng Phật trong thiền đường trước khi bước vào.
- Đi nhẹ, men theo lối đi, không bước ngang qua bồ đoàn của người khác.
- Ngồi vào chỗ người hướng dẫn chỉ; người mới thường ngồi ở các hàng phía sau.
- Chỉnh tư thế, đặt khăn lên chân nếu lạnh, rồi ngồi yên chờ tiếng chuông bắt đầu.
Đến muộn khi buổi ngồi đã bắt đầu, nhiều thiền viện yêu cầu chờ ngoài cửa đến hết thời ngồi đó mới vào. Đừng mở cửa bước vào giữa lúc cả thiền đường đang tĩnh lặng.
Một buổi ngồi thiền chung thường diễn ra thế nào
Mỗi thiền viện có cách tổ chức riêng. Bảng dưới là trình tự hay gặp trong những buổi thiền chung cho người tại gia, để bạn biết mà theo.
| Thời điểm | Điều thường diễn ra | Người mới nên làm gì |
|---|---|---|
| Đầu buổi | Người hướng dẫn chào, nhắc vài điều, có khi hướng dẫn tư thế | Nghe kỹ, hỏi nếu chưa rõ chỗ ngồi hay tư thế |
| Chuông bắt đầu | Một hoặc vài tiếng chuông, mọi người ngồi yên | Ngồi theo tư thế mình giữ được, mắt khép hờ hoặc nhìn xuống |
| Thời ngồi | Im lặng hoàn toàn, thường từ hai mươi phút đến hơn một giờ | Ngồi yên; mỏi thì đổi tư thế thật nhẹ |
| Chuông kết thúc | Tiếng chuông báo hết thời ngồi | Xoa nhẹ chân, đứng dậy chậm để tránh choáng |
| Kinh hành | Mọi người đi chậm thành hàng quanh thiền đường hoặc ngoài sân | Theo người phía trước, giữ khoảng cách, không nói chuyện |
| Cuối buổi | Có thể có lời giảng ngắn, giờ hỏi đáp hoặc chia sẻ | Nghe; hỏi ngắn gọn nếu có giờ hỏi đáp |
Về tư thế, người mới có thể ngồi xếp bằng đơn giản, ngồi bán già (một chân gác lên đùi chân kia), hoặc ngồi quỳ có gối kê. Tư thế kiết già hai chân gác chéo lên đùi khó với người chưa quen, không nên cố. Ngồi ghế, lưng thẳng, hai bàn chân đặt trên sàn cũng là một cách ngồi được chấp nhận ở hầu hết các nơi.
Im lặng ở thiền viện: không chỉ là không nói
Ở thiền viện, im lặng được coi là một phần của việc tu tập, không chỉ là phép lịch sự. Nhiều nơi giữ im lặng trong thiền đường, trong bữa ăn, trên lối đi; khoá thiền vài ngày có khi giữ im lặng suốt khoá, chỉ được nói khi gặp người hướng dẫn. Người mới đến nên chuẩn bị tinh thần cho điều này, vì không nói chuyện trong nhiều giờ khó hơn ta tưởng.
Im lặng cũng gồm cả những tiếng động nhỏ: tiếng sột soạt túi ni lông, tiếng giày dép kéo lê, tiếng đóng cửa mạnh, tiếng chai nước bóp lại. Đi chân trần hoặc đi nhẹ, mở đóng cửa bằng hai tay, đựng đồ trong túi vải. Ho, hắt hơi là chuyện không tránh được; che miệng, lấy khăn, không cần xin lỗi thành tiếng.
Im lặng không có nghĩa là lạnh lùng. Khi gặp người khác trên lối đi, chắp tay cúi đầu là đủ. Nếu cần giúp đỡ, ra hiệu nhẹ hoặc viết vài chữ vào giấy cho người trực. Nhiều người kể rằng sau vài giờ im lặng, họ nghe rõ tiếng chim, tiếng gió và cả những suy nghĩ của chính mình hơn bao giờ hết. Đó là trải nghiệm mà thiền viện mời bạn thử, không ép bạn phải có.
Khi thấy đau chân, buồn ngủ hay bồn chồn
Đau chân, tê chân. Chuyện gần như ai cũng gặp khi mới ngồi. Đổi tư thế thật chậm, không đứng bật dậy khi chân đang tê vì dễ ngã. Lần sau chọn tư thế dễ hơn hoặc kê gối cao hơn.
Buồn ngủ. Ngồi thẳng lưng lại, mở mắt hơi rộng hơn, nhìn xuống sàn phía trước. Ngủ gật trong buổi đầu không ai trách, nhưng nên ngủ đủ đêm trước khi đi.
Bồn chồn, suy nghĩ chạy lung tung. Người hướng dẫn ở nhiều nơi nói đây là điều bình thường khi mới tập. Bạn không cần ép tâm trí trống rỗng; chỉ cần ngồi yên đến hết thời ngồi.
Thấy xúc động, muốn khóc. Cũng có người gặp. Lấy khăn lau nhẹ, ngồi yên; nếu cần ra ngoài, ra nhẹ nhàng. Sau buổi ngồi có thể chia sẻ với người hướng dẫn.
Đang gặp khó khăn tâm lý kéo dài. Ngồi thiền có thể giúp một số người thấy dịu hơn, nhưng không thay được việc thăm khám và điều trị khi có rối loạn lo âu, trầm cảm hay sang chấn. Nếu bạn đang trong giai đoạn khó, hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trước khi dự khoá thiền dài ngày, và báo người hướng dẫn biết.
Sau buổi đầu: học tiếp thế nào cho đúng
Nếu buổi đầu làm bạn muốn quay lại, hãy hỏi thiền viện về các buổi định kỳ và các khoá dành cho người mới. Học thiền nên đi từng bước, có người hướng dẫn trực tiếp sửa tư thế và giải đáp thắc mắc. Tự xem video trên mạng rồi tự ngồi nhiều giờ một mình dễ khiến người mới đau lưng, đau gối, hoặc hiểu sai mục đích của việc ngồi thiền.
Mỗi truyền thống thiền có cách hướng dẫn riêng. Bạn có thể thử ở vài nơi khác nhau, nhưng khi đã chọn được nơi hợp với mình thì nên theo một cách đủ lâu trước khi kết luận. Câu hỏi về giáo lý, về con đường tu tập, hãy hỏi các vị thầy hướng dẫn; họ hiểu bạn đang ở đâu hơn bất kỳ bài viết nào.
Cũng có người đến thiền viện một lần chỉ để được ngồi yên trong một không gian rộng và tĩnh, rồi không quay lại. Điều đó không có gì sai. Nếu được, khi rời đi, bạn có thể góp một chút công đức vào hòm chung, hoặc đăng ký một buổi công quả, như cách cảm ơn nơi đã cho mình một khoảng lặng.
Câu hỏi thường gặp
Chưa từng ngồi thiền có đến thiền viện được không?
Được. Nhiều thiền viện có buổi ngồi chung và khoá thiền dành cho người mới, có hướng dẫn tư thế từ đầu. Báo với người hướng dẫn rằng bạn mới lần đầu để được xếp chỗ phù hợp.
Ngồi thiền phải ngồi kiết già mới đúng không?
Không. Người mới có thể ngồi xếp bằng, bán già, ngồi quỳ có gối kê, hoặc ngồi ghế lưng thẳng. Tư thế kiết già khó với người chưa quen, cố ngồi dễ đau gối. Chọn tư thế giữ được yên lâu là quan trọng hơn.
Đến thiền viện có thắp hương, lễ như chùa làng không?
Nhiều thiền viện hạn chế hương khói, không có chỗ đốt vàng mã, không nhận lễ mặn. Bạn có thể chắp tay cúi đầu trước bàn thờ, thắp một nén hương nếu nơi đó cho phép. Hỏi người trực nhà khách để biết nếp của thiền viện.
Một buổi ngồi thiền chung kéo dài bao lâu?
Tuỳ nơi, mỗi thời ngồi thường từ hai mươi phút đến hơn một giờ, xen giữa là đi kinh hành. Cả buổi kể cả hướng dẫn và chia sẻ có thể từ một đến vài giờ. Hỏi trước để sắp xếp thời gian.
Ngồi thiền có chữa được mất ngủ, lo âu không?
Một số người thấy ngủ dễ hơn, dịu hơn khi tập thiền đều, nhưng ngồi thiền không thay được thăm khám và điều trị. Nếu mất ngủ, lo âu kéo dài, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, và có thể tập thiền song song theo hướng dẫn.
Đến muộn buổi thiền thì làm gì?
Nhiều thiền viện yêu cầu chờ ngoài cửa đến khi hết thời ngồi đang diễn ra mới vào. Đứng chờ yên lặng, khi có tiếng chuông kết thúc hoặc người trực ra hiệu thì vào nhẹ nhàng, ngồi ở hàng sau.