Cổng tam quan là cổng ba lối ở mặt trước nhiều ngôi chùa Việt; theo nếp phổ biến, người đi lễ đi vào bằng một trong hai cửa bên, còn cửa giữa thường để đóng hoặc chỉ mở trong dịp lễ lớn. Đó là câu trả lời ngắn. Câu trả lời dài hơn nằm ở chỗ mỗi vùng, mỗi chùa giữ nếp hơi khác nhau, và có những câu truyền miệng như "nam tả nữ hữu" mà chính người nói cũng hiểu theo hai cách ngược nhau.
Bài này đi cùng bạn từ lúc đứng trước cổng cho tới khi bước vào sân chùa: tam quan nghĩa là gì, vì sao cửa giữa ít khi mở, đi cửa trái hay phải, bước qua ngưỡng cửa thế nào, và gặp cổng đóng, cổng đông người thì làm gì. Chuyện sắm lễ, trang phục hay thứ tự lễ các ban bên trong là những việc khác, bài chỉ nhắc khi cần. Nếu chùa bạn đến có nếp riêng, nếp của chùa đứng trước mọi lời khuyên chung.
Tam quan là gì và vì sao cổng chùa có ba lối
Chữ "quan" trong tam quan có nghĩa là cửa, cửa ải. Ba lối của cổng thường gồm một cửa giữa lớn hơn và hai cửa bên nhỏ hơn, có khi xây liền một khối dưới cùng một mái, có khi tách thành ba ô cửa riêng. Ở nhiều chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ, tầng trên của tam quan còn là gác chuông; ở những chùa xây sau này, tam quan có thể chỉ là một cổng bê tông có mái cong và ba lối đi.
Về ý nghĩa, sách Phật học phổ thông thường giải thích ba cửa là "tam giải thoát môn": cửa Không, cửa Vô tướng và cửa Vô tác. Đi qua tam quan, theo cách hiểu này, là một lời nhắc người vào chùa tạm gác lại chuyện bên ngoài. Dân gian còn có những cách giải khác, chẳng hạn ba cửa ứng với ba điều nên giữ trong lòng khi bước vào nơi thờ Phật. Không cần chọn cách giải nào là "đúng nhất"; muốn hiểu sâu hơn phần giáo lý, bạn có thể hỏi chư tăng ở chính ngôi chùa đó.
Cũng nên phân biệt tam quan với nghi môn. Nghi môn là cổng trước đình, đền, phủ, thường là các trụ biểu đứng thành hàng, có khi không có cánh cửa. Người đi lễ hay gọi lẫn hai thứ này, nhưng khi hỏi đường trong một khu di tích có cả đình lẫn chùa, gọi đúng tên giúp người chỉ đường hiểu ngay bạn muốn đến đâu.
Cửa giữa để làm gì, người đi lễ thường đi cửa nào
Cửa giữa thường đóng. Ở nhiều chùa, cửa giữa chỉ mở trong ngày lễ lớn, khi rước kiệu, khi đón đoàn chư tăng hay có nghi lễ trang trọng. Có người giải thích cửa giữa là lối của bậc tôn quý, có người nói là lối dành cho chư tăng. Cách giải khác nhau nhưng thói quen chung giống nhau: ngày thường người đi lễ không đi cửa giữa.
Người đi lễ đi cửa bên. Hai cửa bên là lối đi hằng ngày. Bạn đi cửa nào trong hai cửa ấy tuỳ chỗ cửa đang mở, chỗ ít người và hướng bạn định đi tiếp trong sân chùa. Ở không ít chùa, chỉ một cửa bên mở vào ngày thường, cửa còn lại đóng để tiện trông coi.
Khi cả ba cửa cùng mở. Ngày rằm, mùng một hay ngày hội, chùa có thể mở cả ba cửa cho đỡ ùn. Lúc đó nhiều người vẫn giữ thói quen đi cửa bên, nhưng nếu người trông coi hướng dẫn đi cửa giữa cho thông dòng người thì cứ đi theo hướng dẫn. Giữ trật tự lúc đông người là điều nhà chùa cần hơn.
Chùa không có tam quan. Chùa nhỏ trong ngõ, chùa trong khu dân cư đô thị hay tịnh xá thường chỉ có một cổng sắt. Không có ba lối thì không có chuyện chọn cửa; bạn đi vào bình thường, bước chậm và nhường người lớn tuổi.
Đi ra. Phần lớn chùa không có quy định đi ra bằng cửa nào. Nhiều người có thói quen ra bằng cửa bên đối diện với lúc vào, cũng có người ra đúng cửa đã vào. Cả hai đều là thói quen cá nhân, không có lý do để lo đi "sai".
"Nam tả nữ hữu": câu truyền miệng và những cách hiểu khác nhau
Câu "nam tả nữ hữu" (nam bên trái, nữ bên phải) được nhiều người nhắc khi nói chuyện vào chùa, vào đình. Điều rắc rối là trái và phải có thể tính theo hai hướng. Có người tính theo hướng mình đang đứng nhìn vào cổng; có người lại tính theo hướng từ trong điện nhìn ra, tức là đứng ở vị trí của tượng thờ. Hai cách tính cho ra hai cửa ngược nhau, nên cùng một câu mà hai người làm theo có thể đi hai cửa khác nhau.
Câu này vốn gắn với nếp xếp chỗ nam, nữ trong nghi lễ và trong sinh hoạt làng xã ngày trước, không phải một quy định riêng của nhà Phật về cổng chùa. Ngày nay rất ít chùa đòi hỏi người đi lễ chọn cửa theo giới tính. Nếu một chùa có bảng hướng dẫn hay người trông coi nhắc, bạn cứ làm theo; nếu không, đi cửa bên nào cũng là bình thường.
Điều đáng giữ hơn cả là thái độ: đi chậm, không chen, không đứng chắn giữa lối để chụp ảnh, không kéo cả nhóm đứng dàn ngang cổng. Một người đi đúng "cửa trái" mà vừa đi vừa nói to vào điện thoại vẫn kém nếp hơn người đi cửa phải mà lặng lẽ nhường lối cho cụ già. Khi có người lớn tuổi trong nhà dặn đi cửa nào, đi theo lời dặn ấy cũng là một cách giữ hoà khí.
Bước qua ngưỡng cửa: những nếp nhỏ ở cổng chùa
Nhiều tam quan và cửa điện cổ có bậu cửa gỗ hoặc đá nhô cao. Những thói quen dưới đây được người đi lễ giữ phổ biến, phần vì lễ, phần vì an toàn.
- Bước qua, không giẫm lên bậu cửa. Đây là nếp chung ở đình chùa và cả nhà cổ. Bậu gỗ lâu năm có thể mục, đá có thể trơn; giẫm lên vừa dễ trượt vừa làm mòn di tích.
- Nhìn xuống chân khi qua cửa. Bậu cao lẫn trong bóng tối của mái cổng là chỗ người già và trẻ nhỏ hay vấp. Nếu đi cùng ông bà, bạn đi trước một bước rồi đưa tay đỡ.
- Dừng lại một chút sau cổng. Nhiều người có thói quen chắp tay, cúi đầu nhẹ về phía chánh điện ngay khi vừa qua cổng. Không bắt buộc, nhưng đây là cách tự nhiên để chuyển từ đường phố vào khuôn viên chùa.
- Không dựa, không ngồi lên bậu cửa và chân cột. Đông người thì tìm ghế đá trong sân, đừng ngồi chắn lối ở cổng.
- Xe để ngoài hoặc chỗ gửi riêng. Phần lớn chùa không cho dắt xe qua tam quan; khi bắt buộc dắt qua cửa bên, tắt máy từ ngoài cổng.
- Hút thuốc, ăn uống dừng lại trước cổng. Tàn thuốc trong tay khi bước qua tam quan là hình ảnh mà người trong chùa nhớ lâu hơn mọi thứ khác.
- Không đặt đồ cúng ở chân cổng. Lễ vật mang vào đặt ở nơi chùa quy định; để ở cổng dễ đổ, dễ mất, lại làm người sau khó đi.
Những nếp này không phải luật lệ có hình phạt, càng không có chuyện "phạm" nếu lỡ làm khác. Chúng chỉ là cách người đi trước đã quen làm để cổng chùa giữ được sự yên và di tích bền lâu hơn.
Tam quan ba miền: gác chuông, cổng có mái, cổng mới xây
Hình dáng tam quan khác nhau khá rõ giữa các vùng và giữa chùa cổ với chùa mới. Bảng dưới chỉ là những kiểu thường gặp, không phải cách xếp loại chính thức.
| Kiểu cổng | Hay gặp ở đâu | Đặc điểm dễ nhận | Người đi lễ lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tam quan kiêm gác chuông | Chùa làng đồng bằng Bắc Bộ | Hai tầng, tầng trên treo chuông, mái ngói cong, bậu cửa gỗ cao | Không tự leo lên gác chuông; bậu cao, đi chậm |
| Cổng ba lối có mái | Chùa cổ miền Trung, đặc biệt quanh Huế | Cổng xây gạch vôi, ba ô cửa, mái lợp ngói hoặc đắp vữa trang trí | Lối vào thường dẫn thẳng ra hồ, sân rộng; giữ lối đi chính |
| Cổng tam quan xây mới | Chùa xây hoặc trùng tu từ vài chục năm gần đây, khắp ba miền | Bê tông giả ngói, ba lối rộng, có khi có tượng hộ pháp hai bên | Ngày hội có thể mở cả ba cửa, làm theo người trông coi |
| Cổng một lối | Chùa nhỏ trong ngõ, tịnh xá, chùa đô thị | Cổng sắt hoặc cổng xây đơn giản | Không có chuyện chọn cửa, chỉ cần đi chậm và nhường người |
| Cổng chùa Nam tông, chùa Khmer | Các tỉnh miền Tây Nam Bộ | Cổng nhiều tầng mái nhọn, trang trí rắn thần Naga, có khi không chia ba lối | Nếp đi lễ khác chùa Bắc tông, nên hỏi người trong chùa |
Khi đến một ngôi chùa lạ, nhìn xem người địa phương đi cửa nào là cách học nhanh nhất. Họ đi cửa nào ngày thường, bạn theo cửa đó; thấy chưa chắc thì hỏi người bán hàng hay người trông xe ngay trước cổng, họ thường biết rõ nếp của chùa.
Từ cổng vào sân chùa: đoạn đường đầu tiên nên đi thế nào
Đoạn từ cổng tam quan đến chánh điện chỉ vài chục bước, nhưng là lúc người đi lễ lần đầu dễ bối rối nhất vì chưa biết đâu là lối chính, đâu là chỗ đặt đồ. Có thể đi theo trình tự gọn sau.
- Dừng ngoài cổng, cất điện thoại vào túi, chỉnh lại quần áo và đồ mang theo cho gọn.
- Đi qua cửa bên đang mở, bước qua bậu cửa, không giẫm lên.
- Đứng lại ở sân một lúc để nhìn bố cục: chánh điện ở đâu, lư hương lớn đặt ở đâu, nhà khách hay văn phòng chùa ở phía nào.
- Nếu mang lễ, tìm chỗ đặt lễ hoặc hỏi người công quả trước khi vào điện.
- Đi men theo lối lát gạch, không cắt ngang thảm cỏ, bồn cây, khu tháp mộ.
- Gặp chư tăng, ni đi ngang thì đứng nép một bên, chắp tay cúi đầu chào; không cần nói gì nếu không có việc.
- Đến bậc thềm chánh điện thì cởi giày dép nếu thấy mọi người cởi, xếp gọn sang một bên.
Thứ tự lễ các ban trong chùa mỗi nơi một khác và là chuyện của bước tiếp theo. Ở đoạn này, chỉ cần đi chậm, quan sát và hỏi khi chưa rõ là đã đúng tinh thần của người khách hiểu nếp.
Khi cổng đông người, cổng đóng hoặc đang tu sửa
Ngày rằm tháng Giêng hay mùng một Tết, cổng chùa có thể đông đến mức đứng không vững. Lúc ấy chuyện đi cửa nào trở nên thứ yếu; điều cần nhất là giữ người già, trẻ nhỏ khỏi bị chen, giữ ví và điện thoại trong túi kéo khoá, và đi theo dòng người thay vì cố đi ngược. Nếu thấy quá đông, bạn có thể lùi ra, chắp tay cúi đầu từ ngoài cổng rồi hẹn quay lại vào ngày vắng. Nhiều người đi lễ lâu năm vẫn chọn cách này.
Có những giờ cổng chùa đóng: buổi trưa ở một số chùa, buổi tối sau giờ tụng kinh, hoặc những ngày chùa có việc riêng. Đừng trèo, đừng gọi to qua cổng, cũng đừng đứng thắp hương cắm vào khe cổng. Thường có một cửa ngách hay chuông gọi cho người có việc thật cần; còn nếu chỉ đi lễ, quay lại vào giờ mở cửa là lịch sự với người đang tu tập bên trong.
Khi tam quan đang tu sửa, chùa sẽ mở lối tạm, có khi đi vòng qua cổng phụ hay cổng sau. Đi đúng lối tạm, không chui qua rào công trình. Nếu bạn quan tâm đến kiến trúc cổ, đây cũng là lúc nên chụp ảnh từ xa và hỏi ban quản lý về quá trình trùng tu, thay vì tự leo vào giàn giáo để xem cho kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Đi cửa giữa của tam quan có bị coi là phạm không?
Không có cơ sở để nói đi cửa giữa là phạm. Theo nếp phổ biến, cửa giữa thường đóng hoặc để dành cho dịp lễ lớn, nên người đi lễ đi cửa bên. Nếu cửa giữa đang mở và người trông coi hướng dẫn đi lối đó, bạn cứ đi theo.
Nam tả nữ hữu là nam đi cửa nào?
Câu này hiểu theo hai cách: tính trái phải theo hướng người đứng nhìn vào, hoặc theo hướng từ trong điện nhìn ra. Hai cách cho ra hai cửa ngược nhau. Phần lớn chùa ngày nay không bắt buộc, bạn có thể đi cửa bên nào đang mở.
Có cần lạy ở cổng tam quan không?
Không bắt buộc. Nhiều người chỉ chắp tay, cúi đầu nhẹ về phía chánh điện sau khi qua cổng rồi đi tiếp. Lạy ngay ở cổng dễ chắn lối người khác, nhất là ngày đông; việc lễ nên để dành khi vào trong điện.
Ra về có phải đi cửa khác với lúc vào không?
Không có quy định chung. Có người quen ra bằng cửa bên còn lại, có người ra đúng cửa đã vào. Cả hai đều là thói quen cá nhân; điều cần là đi chậm và không chen ngược dòng người đang vào.
Chùa nào cũng có cổng tam quan không?
Không. Nhiều chùa nhỏ, tịnh xá, chùa trong khu dân cư đô thị chỉ có một cổng đơn. Chùa Nam tông, chùa Khmer ở miền Tây có kiểu cổng riêng. Không có tam quan thì không cần bận tâm chuyện chọn cửa.
Mang trẻ nhỏ qua cổng chùa cổ cần chú ý gì?
Bậu cửa ở chùa cổ thường cao, nền đá có thể trơn, nên bế hoặc nắm tay trẻ khi bước qua. Dặn trẻ không trèo lên bậu, không chạy quanh chân cột và không nghịch lư hương ở sân, vì hương và tàn hương rất dễ gây bỏng.