Khi có người thân đi xa — đi làm ở nước ngoài, đi học ở thành phố lớn, đi biển dài ngày, đi công tác vùng xa — nhiều gia đình Việt thắp hương báo với gia tiên trước ngày đi, khấn nôm xin cho người đi "chân cứng đá mềm, đi đến nơi về đến chốn", có nhà ra chùa, ra miếu gần nhà xin bình an. Lời cầu thường xoay quanh ba điều: chuyến đi an toàn, nơi ở mới gặp người tốt, và người ở nhà đủ sức đợi.
Song song với lời cầu, có những việc thật mà gia đình làm được để người đi được an toàn hơn: kiểm tra kỹ nơi tuyển dụng, giữ giấy tờ, giữ đường liên lạc, biết nơi cần gọi khi gặp chuyện. Bài này đi theo trình tự: trước ngày đi, lúc tiễn, những tháng đầu, những năm xa, và khi người đi trở về.
Trước ngày đi: thưa với gia tiên và ngồi lại với người sắp đi
Ở nhiều vùng quê, người sắp đi xa thường tự tay thắp hương ở bàn thờ gia tiên, thưa với ông bà rằng mình đi đâu, làm gì, bao giờ về. Đây là một nếp nhỏ nhưng nhiều người mang theo suốt những năm xa nhà: họ nhớ mình đã chào ông bà trước khi đi. Nếu người sắp đi không theo nếp ấy, không cần ép; cha mẹ có thể tự thắp hương thưa thay.
Có gia đình làm thêm mâm cơm nhỏ để cả nhà ăn với nhau bữa cuối trước khi người đi lên đường. Mâm cơm ấy không cần cầu kỳ; điều người đi nhớ là ai ngồi cùng mâm, ai dặn gì, chứ không phải có bao nhiêu món.
Người đi học xa lần đầu, nhất là các em mười tám tuổi rời quê lên thành phố, thường ngại nghi lễ trước mặt bạn bè nhưng lại rất nhớ những gì bố mẹ làm cho mình hôm đi. Một nén hương bố mẹ thắp, một câu dặn ngắn trước bàn thờ, đủ để các em mang theo.
Đêm trước ngày đi là lúc nên nói những chuyện thật: tiền nong gửi về thế nào, ai lo cho cha mẹ ở nhà, gặp khó khăn thì báo cho ai. Nhiều gia đình vì kiêng "nói gở" mà không bàn những chuyện ấy, để rồi khi có sự cố thì lúng túng. Nói rõ trước không phải là trù ẻo; đó là chuẩn bị.
Lời cầu lúc tiễn: nói gì cho vừa
Lời cầu khi tiễn người đi xa nên giản dị, không dài, không kèm lời hứa lễ lớn. Các ý thường gặp:
- Xưng mình là ai, người đi là ai, đi đâu, đi làm việc gì.
- Xin cho đường đi an toàn, giấy tờ suôn sẻ, đến nơi khoẻ mạnh.
- Xin cho người đi gặp chủ tốt, bạn tốt, nơi ở yên ổn.
- Xin cho người đi giữ được sức khoẻ, giữ được mình, không sa vào những chuyện có hại.
- Xin cho người ở nhà đủ sức khoẻ để đợi, và giữ được liên lạc với nhau.
- Cảm ơn ông bà, các vị đã chứng giám.
Có gia đình muốn người đi tự khấn một câu trước bàn thờ, có gia đình để cha mẹ khấn thay, người đi chỉ đứng cạnh chắp tay. Cách nào cũng được, miễn người đi không bị bắt quỳ lâu, đọc dài khi đang mệt vì sắp xếp hành lý.
Câu "đi đến nơi, về đến chốn" và "chân cứng đá mềm" là lời chúc quen thuộc của người Việt, dùng trong lời cầu hay lời dặn đều tự nhiên. Không cần thêm những câu như "xin cho con kiếm thật nhiều tiền" — nhiều người lớn tuổi khuyên cầu bình an trước, chuyện làm ăn để người đi tự lo bằng sức mình.
Việc thật trước khi đi: phần lời cầu không làm thay
Kiểm tra nơi tuyển dụng. Với người đi làm nước ngoài, hãy kiểm tra doanh nghiệp đưa đi có giấy phép hoạt động hợp pháp hay không qua cơ quan quản lý lao động ở địa phương. Lời hứa lương cao, đi nhanh, không cần hợp đồng là dấu hiệu cần dừng lại.
Đọc kỹ hợp đồng. Người đi và gia đình nên biết mình làm việc gì, ở đâu, lương tính thế nào, ai giữ hộ chiếu. Có điều gì không rõ thì hỏi cho rõ trước khi ký.
Giữ bản sao giấy tờ. Chụp hộ chiếu, thị thực, hợp đồng, gửi cho một người ở nhà giữ. Nếu mất giấy tờ ở nơi xa, có bản sao sẽ dễ xin cấp lại hơn.
Biết cơ quan đại diện của Việt Nam. Ghi lại cách liên hệ đại sứ quán, lãnh sự quán Việt Nam ở nước đến. Người đi biển, đi vùng xa thì biết cách liên lạc với đồn biên phòng, trạm cứu hộ.
Hẹn giờ liên lạc. Hẹn một khung giờ gọi về mỗi tuần, phù hợp lệch múi giờ. Khi đã quen một nhịp, gia đình biết lúc nào là bình thường, lúc nào nên lo.
Những tháng đầu xa nhà: người ở nhà cầu thế nào cho lòng yên
Những tháng đầu là lúc người ở nhà lo nhiều nhất: không biết con ăn có quen không, ngủ có được không, chủ có tốt không. Nhiều bà mẹ thắp hương mỗi tối, có người ra chùa mỗi rằm, mùng một. Nếu việc ấy giúp lòng yên, cứ giữ như một nếp.
Nhưng cũng nên để ý khi lời cầu trở thành nỗi bồn chồn không dứt: thắp hương xong vẫn mất ngủ, mỗi lần con không nghe máy là nghĩ đến chuyện xấu. Lúc ấy, điều giúp nhiều hơn là giữ đúng nhịp liên lạc đã hẹn, hỏi con những chuyện cụ thể (hôm nay ăn gì, ở mấy người, chỗ làm xa không), và chia sẻ nỗi lo với người khác trong nhà thay vì giữ một mình.
Nếu đã quá giờ hẹn mà không liên lạc được trong nhiều ngày, đừng chỉ cầu và chờ. Hãy liên hệ người cùng đi, doanh nghiệp đưa đi, nhà trường, hoặc cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước sở tại. Phần lớn các lần mất liên lạc có lý do đơn giản như điện thoại hỏng, đổi ca làm; nhưng hỏi sớm vẫn tốt hơn đợi lâu.
Với gia đình có người đi biển dài ngày, nếp cầu ở lăng Ông, miếu Bà ven biển có từ lâu đời. Bên cạnh nếp ấy, người ở nhà nên biết lịch tàu, cách liên lạc qua đài bờ, và theo dõi tin thời tiết, tin bão chính thức để biết khi nào tàu cần về tránh trú.
Cầu cho người đi mà không làm họ thấy nặng
Người ở nhà thương, nên hay kể với người đi rằng mình đã đi lễ chỗ này, thắp hương chỗ kia, xin cho con được thế này thế kia. Với nhiều người đi xa, nghe vậy thấy ấm lòng. Nhưng cũng có người thấy thêm áp lực: như thể họ phải thành công để không phụ những lời khấn, những chuyến đi lễ của cha mẹ già.
Một vài điều nhỏ giúp lời cầu nhẹ đi: kể chuyện đi lễ như kể một việc nhà ("hôm qua mẹ ra chùa, thắp nén hương cho con"), không kèm điều kiện; không gửi sang những vật "giữ bình an" mà người đi phải đeo, phải giữ kiêng, nếu họ không muốn; không bắt người đi làm lễ ở nơi họ đang sống theo nếp ở nhà, nhất là khi nơi ở không cho đốt hương.
Và đừng giấu chuyện nhà để người đi "yên tâm làm ăn". Nhiều người đi xa kể rằng điều làm họ đau nhất là về đến nơi mới biết cha mẹ đã ốm từ lâu mà không ai báo. Báo tin trung thực, kèm theo cách cả nhà đang lo liệu, giúp người đi chủ động hơn mọi lời cầu cho họ được yên lòng.
Giữ nếp hương khói khi người đi vắng nhiều năm
Người đi xa lâu năm thường có hai nỗi day dứt: không về được những ngày giỗ, Tết; và cha mẹ ở nhà già đi. Một số cách nhiều gia đình đã làm:
| Tình huống | Người ở nhà làm gì | Người đi xa làm gì |
|---|---|---|
| Ngày giỗ ông bà | Thắp hương, báo rằng cháu đang ở xa, vẫn nhớ | Gọi về đúng hôm, nhờ người nhà thắp hương thay, có thể góp phần chi phí |
| Tết Nguyên đán | Khấn nôm nhắc tên người đi, xin cho người ấy bình an năm mới | Gọi video lúc cả nhà quây quần; nếu ở nơi có chùa Việt, có thể ghé thắp hương |
| Cha mẹ ốm | Cầu ở nhà, báo tin trung thực cho người đi | Lo những việc làm được từ xa; tính chuyện về thăm khi có thể |
| Người đi gặp khó khăn | Cầu cho người đi vững lòng; tìm hiểu kênh hỗ trợ chính thức | Báo cho gia đình, liên hệ cơ quan đại diện, không giấu một mình |
Nhiều người ở nước ngoài kể rằng có một chỗ thờ nhỏ trong phòng trọ — một tấm ảnh ông bà, một chén nước — giúp họ thấy gần nhà hơn. Nếu nơi ở không cho đốt hương, chỉ cần giữ chỗ ấy sạch và dừng lại vài phút mỗi tối là đủ.
Khi người đi trở về
Ngày người đi xa trở về, nhiều nhà thắp hương báo với gia tiên rằng người đi đã về nhà bình an, cảm ơn vì những năm xa được che chở. Có nhà làm mâm cơm mừng, có nhà đi chùa, đi đền tạ lễ. Lễ tạ nên vừa sức: sau những năm làm ăn vất vả, đồng tiền người đi mang về đáng được dùng vào cuộc sống mới của họ hơn là vào một mâm lễ lớn.
Cũng có những chuyến đi không trọn vẹn: người đi về sớm vì bị lừa, vì ốm, vì không chịu được công việc. Lúc ấy, đừng trách họ bằng câu "cầu cho bao nhiêu mà vẫn thế". Họ cần được đón như một người thân trở về, không phải một khoản đầu tư thất bại. Lời cầu của gia đình lúc ấy đổi thành xin cho người ấy lành lặn, đứng dậy và bắt đầu lại.
Nếu người trở về có những dấu hiệu sang chấn tâm lý sau thời gian làm việc khắc nghiệt hay bị đối xử tệ, gia đình nên tìm đến cơ sở y tế, chuyên gia tâm lý và các tổ chức hỗ trợ người lao động trở về.
Câu hỏi thường gặp
Có cần chọn ngày tốt để người thân xuất hành đi xa không?
Nhiều gia đình có nếp xem ngày xuất hành, nhưng lịch bay, lịch tàu, lịch nhập học thường đã cố định. Nếu muốn giữ nếp, có thể chọn giờ ra khỏi nhà trong ngày đã định thay vì đổi ngày. Việc kiểm tra giấy tờ, hợp đồng, sức khoẻ trước khi đi quan trọng hơn chuyện ngày giờ.
Người đi xa có nên mang theo bát hương, đồ thờ không?
Một số người mang theo tấm ảnh ông bà hoặc một vật nhỏ làm kỷ niệm. Mang bát hương, tro hương qua cửa khẩu có thể gặp quy định kiểm dịch, an ninh của nước đến. Hỏi kỹ quy định trước khi mang, hoặc giữ nếp thờ giản dị bằng ảnh và chén nước ở nơi ở mới.
Ở nước ngoài không có chùa, đền Việt thì cầu thế nào?
Lời cầu không cần đúng nơi chốn. Nhiều người dành vài phút mỗi tối nghĩ về gia đình, nói thầm điều mình mong. Ở nhiều thành phố có cộng đồng người Việt, có chùa Việt hoặc nhà thờ có thánh lễ tiếng Việt; có thể tìm hỏi cộng đồng nếu muốn đến.
Người ở nhà lo quá, ngày nào cũng đi lễ cho con đi xa thì có sao không?
Nếu việc đi lễ giúp lòng yên và không ảnh hưởng sức khoẻ, tiền bạc, thì không sao. Nhưng nếu lo đến mất ngủ, bỏ ăn, hoặc chi tiền cho những người hứa "giữ bình an" cho người đi, cả nhà nên ngồi lại nói chuyện và tìm cách giữ liên lạc đều đặn hơn với người đi.
Có nên làm lễ "giải hạn" cho người đi xa không?
Trang này không khuyên làm lễ giải hạn hay chi tiền cho thầy. Nếu gia đình lo cho người đi, điều có ích là kiểm tra nơi làm việc, hợp đồng, giữ giấy tờ và đường liên lạc, biết cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước đến. Một nén hương ở nhà là đủ cho phần lời cầu.
Người đi xa về mà không muốn đi tạ lễ thì gia đình nên làm gì?
Có người về mệt, không muốn đi đâu; có người không theo nếp ấy. Cha mẹ có thể tự thắp hương báo với gia tiên rằng con đã về. Lễ tạ là lòng biết ơn, không phải việc bắt buộc người đi phải làm; ép họ dễ làm ngày đoàn tụ thêm nặng nề.