Khi một người trong nhà gặp chuyện lớn — ốm nặng, sắp mổ, gặp nạn, sắp đi xa — nhiều gia đình Việt muốn cùng nhau cầu cho người ấy. Một buổi cầu chung ở nhà không cần lễ to: cả nhà đứng hoặc ngồi quanh bàn thờ hay một góc yên tĩnh, người lớn tuổi nhất thắp hương và nói vài câu, mỗi người thêm một lời mong của mình, rồi cùng lặng một lúc. Mười lăm phút là đủ.
Buổi cầu chung có hai cái được: người được cầu biết cả nhà đang nghĩ đến mình, và những người trong nhà có dịp đứng cạnh nhau giữa lúc rối ren. Cái khó là nhà đông người, mỗi người một nếp — có người theo Phật, có người theo Công giáo, có người không theo đạo nào, có trẻ nhỏ chưa hiểu chuyện, có người ở xa. Bài này gợi ý cách làm để ai cũng có chỗ, không ai thấy bị ép hay bị gạt ra ngoài.
Vì sao một buổi cầu chung lại có ích
Khi trong nhà có chuyện lớn, mỗi người thường lo theo cách riêng và một mình: người thức trắng, người lao vào việc, người im lặng, người cáu gắt. Một buổi cầu chung kéo mọi người về một chỗ trong ít phút, nói ra cùng một mong muốn. Nhiều gia đình kể rằng sau buổi ấy, không khí trong nhà dịu đi, người ta bắt đầu bàn việc với nhau thay vì đổ lỗi cho nhau.
Với người được cầu, nếu họ có mặt hoặc nghe kể lại, biết rằng cả nhà đã cùng nhau dành thời gian cho mình là một sự nâng đỡ lớn. Nhiều người bệnh nặng kể rằng điều họ nhớ không phải mâm lễ hay lời khấn, mà là hình ảnh con cháu đứng quanh mình.
Cũng nên nói thẳng: buổi cầu chung không chữa được bệnh, không đổi được kết quả một kỳ thi hay một ca mổ. Cái nó làm được là giúp những người đang lo đứng lại với nhau, để rồi cùng làm những việc thật mà người được cầu cần. Hiểu như vậy thì buổi cầu không biến thành một sự đặt cược, và không ai phải tự trách khi mọi chuyện không như mong.
Buổi cầu chung cũng là dịp để những người trong nhà vốn ít nói chuyện với nhau đứng cạnh nhau. Anh em giận nhau, dâu rể chưa thân, cháu chắt ít về — một buổi cầu cho người mình cùng thương có khi là lúc dễ nối lại nhất.
Các bước một buổi cầu ngắn ở nhà
Không có nghi thức bắt buộc. Dưới đây là một trình tự mà nhiều gia đình thấy dễ làm, chừng mười lăm, hai mươi phút:
- Hẹn giờ cả nhà rảnh, thường là buổi tối sau bữa cơm; báo trước cho người ở xa nếu họ muốn tham dự qua điện thoại.
- Dọn một chỗ yên tĩnh: bàn thờ gia tiên, hoặc một góc phòng khách nếu nhà không có bàn thờ hoặc có người khác đạo.
- Người lớn tuổi nhất hoặc người được cả nhà chọn thắp hương (nếu nhà có nếp ấy) và nói vài câu mở đầu: hôm nay cả nhà cùng cầu cho ai, vì chuyện gì.
- Lần lượt mỗi người nói một câu mong của mình, ngắn, thầm hay thành tiếng tuỳ người. Ai không muốn nói thì đứng lặng, không ai ép.
- Cả nhà cùng lặng một hai phút. Có nhà niệm Phật, có nhà đọc một kinh ngắn quen thuộc, có nhà chỉ im lặng.
- Người mở đầu nói lời cảm ơn và kết thúc. Sau đó cả nhà ngồi lại bàn những việc thật: ai trực viện, ai lo giấy tờ, ai lo bữa ăn.
Phần bàn việc sau buổi cầu nhiều khi còn quan trọng hơn chính buổi cầu. Lời cầu giúp mọi người bình tâm; việc chia việc giúp người được cầu có người chăm thật.
Khi trong nhà có người khác đạo hoặc không theo đạo nào
Gia đình Việt ngày nay thường có nhiều tôn giáo: con dâu theo Công giáo, con rể theo Tin Lành, cháu không theo đạo nào, ông bà giữ nếp thờ cúng tổ tiên và đi chùa. Khi cả nhà cùng cầu, những khác biệt ấy dễ thành chỗ khó xử: người theo đạo khác có nên thắp hương không, có phải chắp tay vái không.
Cách nhẹ nhàng là không bắt ai làm theo nghi thức của người khác. Người giữ nếp thờ cúng thắp hương; người theo Công giáo có thể làm dấu thánh giá và cầu thầm theo đạo mình; người theo Tin Lành cầu nguyện theo cách của họ; người không theo đạo đứng lặng, nghĩ về người được cầu. Tất cả cùng đứng trong một căn phòng, cùng một ý mong cho một người. Đó đã là một buổi cầu chung trọn vẹn.
Nếu buổi cầu được tổ chức trước bàn thờ gia tiên mà có người không tiện đứng ở đó vì đạo của họ, có thể chuyển sang một góc phòng khác, hoặc để họ đứng phía sau. Hỏi trước thay vì đoán là cách tôn trọng nhất. Chuyên mục về nơi thờ tự của tôn giáo khác trên trang có thêm gợi ý về cách ứng xử khi gia đình nhiều đạo.
Trẻ nhỏ cùng cầu: cho trẻ một vai vừa sức
Trẻ con trong nhà thường cảm nhận được không khí lo lắng mà không hiểu chuyện gì. Cho trẻ tham gia buổi cầu theo cách phù hợp giúp trẻ bớt sợ:
- Giải thích ngắn, thật: "Ông đang ốm nằm viện, cả nhà cùng mong ông mau đỡ."
- Cho trẻ đứng cạnh người lớn trẻ thân, cầm tay trẻ.
- Để trẻ nói một câu của mình: "Con mong ông về nhà chơi với con." Câu nói của trẻ thường làm cả nhà nhẹ lòng.
- Trẻ không muốn nói thì để trẻ vẽ một bức tranh, làm một tấm thiệp để mang vào viện cho người bệnh.
- Không để trẻ thắp hương, cầm nến nếu trẻ còn nhỏ; người lớn làm thay.
- Không nói những câu làm trẻ sợ: "Con không ngoan thì ông không khỏi đâu."
Nếu buổi cầu dành cho người bệnh rất nặng hoặc người vừa mất, hãy cân nhắc tuổi và tính cách của trẻ. Có trẻ muốn có mặt, có trẻ sợ. Hỏi trẻ trước và tôn trọng câu trả lời.
Sau buổi cầu, trẻ hay hỏi thêm: ông có đau không, bao giờ ông về, cầu rồi thì ông có khỏi không. Trả lời ngắn, thật, phù hợp tuổi, và nhắc trẻ rằng bác sĩ đang chữa cho ông, cả nhà đang chăm ông. Nếu trẻ muốn làm gì đó cho người bệnh, một bức tranh, một đoạn ghi âm lời chúc là món quà trẻ tự làm được và người bệnh thường rất quý.
Người ở xa cùng cầu qua điện thoại
Ngày nay rất nhiều gia đình có người ở xa. Một cuộc gọi video trong buổi cầu chung giúp người ở xa thấy mình vẫn là một phần của gia đình trong lúc khó khăn. Người ở nhà đặt điện thoại ở chỗ người ở xa nhìn thấy bàn thờ hoặc cả nhà, mời họ nói một câu mong của mình như mọi người.
Nếu lệch múi giờ, có thể chọn giờ hợp cả hai bên, hoặc người ở xa tự cầu vào giờ của mình rồi nhắn tin cho cả nhà. Một tin nhắn "con đã thắp hương cầu cho bố ở bên này" gửi vào nhóm gia đình cũng là một cách tham dự.
Có gia đình lập nhóm nhắn tin chung cho cả nhà khi có người nằm viện, vừa để báo tin, vừa để mỗi người gửi lời cầu, lời động viên. Nên giữ nhóm ấy gọn: báo tin chính xác, không đăng tin đồn về bệnh, không đăng những lời mời mua thuốc, mời làm lễ của người lạ.
Người ở xa cũng nên nhớ rằng người trực ở viện thường không có thời gian trả lời tin nhắn liên tục. Một người ở nhà nhận làm đầu mối cập nhật tin mỗi ngày một lần giúp cả nhóm đỡ hỏi dồn, và người trực được tập trung vào người bệnh.
Sau buổi cầu: chia việc để lời cầu có chỗ dựa
Buổi cầu chung kết thúc, mọi người thường ngồi lại. Đây là lúc tốt nhất để bàn chuyện thật, vì ai cũng đang bình tâm và đang ở cùng một chỗ. Người lớn tuổi hoặc người đang lo chính cho người được cầu nên nói rõ tình hình: bác sĩ nói gì, cần làm gì trong tuần tới, chi phí ước chừng ra sao.
Sau đó chia việc cụ thể, ghi lại cho khỏi quên: ai trực viện ca nào, ai lo nấu ăn, ai lo giấy tờ bảo hiểm, ai đưa đón trẻ con của người đang trực, ai liên lạc với họ hàng. Người ở xa nhận phần việc làm được từ xa. Người lớn tuổi yếu sức nhận phần nhẹ như gọi điện hỏi thăm, giữ nhà, thắp hương mỗi tối.
Nhiều gia đình nhận ra rằng chính buổi bàn việc này mới là lúc lời cầu của cả nhà trở nên cụ thể. Mong cho bố khỏi bệnh, thì phải có người ở cạnh bố đêm nay. Mong cho mẹ đủ sức chăm bố, thì phải có người thay mẹ để mẹ về ngủ. Lời cầu và việc chia ca ấy là hai nửa của cùng một tấm lòng.
Những điều nên tránh trong buổi cầu chung
Biến buổi cầu thành buổi trách móc. Không nhân lúc đông đủ mà kể tội ai không chăm, ai ít về. Những chuyện ấy cần nói, nhưng vào lúc khác, với giọng khác.
Ép mọi người theo một nghi thức. Bắt người khác đạo thắp hương, bắt người trẻ quỳ lạy lâu, bắt người mệt thức khuya — những việc ấy làm buổi cầu nặng nề và có khi gây rạn nứt.
Hứa lễ to thay cả nhà. Một người đứng ra hứa "nếu khỏi, cả nhà sẽ làm lễ lớn" khiến những người khác thấy bị ràng buộc. Lời tạ nên vừa sức và được cả nhà bàn trước.
Kéo dài buổi cầu. Buổi cầu chung tốt nhất là ngắn. Kéo dài hàng giờ, người già mỏi chân, trẻ nhỏ quấy khóc, ý nghĩa ban đầu bị mất.
Mời người ngoài đến "làm lễ" lấy tiền. Một buổi cầu của gia đình không cần người làm lễ thuê. Nếu muốn có nhà sư, linh mục đến, hãy liên hệ chùa, nhà thờ quen và hỏi rõ cách làm.
Câu hỏi thường gặp
Nhà không có bàn thờ thì có làm buổi cầu chung được không?
Được. Một góc phòng yên tĩnh, một tấm ảnh người được cầu hoặc chỉ cần cả nhà ngồi lại với nhau là đủ. Nhiều gia đình trẻ, gia đình nhiều tôn giáo làm như vậy. Điều quan trọng là mọi người cùng dành thời gian và cùng một ý mong.
Người được cầu có nên có mặt trong buổi cầu không?
Tuỳ người ấy. Có người thấy ấm lòng khi được cả nhà quây quanh; có người thấy nặng nề, như thể bệnh mình nguy lắm. Hỏi họ trước. Nếu họ không muốn có mặt, có thể kể lại nhẹ nhàng sau đó, hoặc không kể nếu họ không muốn nghe.
Có nên làm buổi cầu chung mỗi ngày không?
Có gia đình làm mỗi tối khi người thân đang nằm viện, có gia đình chỉ làm một lần vào lúc quan trọng như trước ca mổ. Không có chuẩn nào. Nếu làm thường xuyên, nên giữ ngắn và không bắt ai cũng phải có mặt mọi lần.
Người theo đạo Công giáo có thể đứng cùng trong buổi thắp hương không?
Nhiều người Công giáo vẫn đứng cùng gia đình bên kia trong các dịp như vậy, cầu thầm theo đạo của mình và không thắp hương. Cách cụ thể tuỳ người và tuỳ hướng dẫn của giáo xứ. Gia đình nên hỏi trước và tôn trọng lựa chọn của họ.
Trẻ con hỏi "cầu thì ông có khỏi không", trả lời thế nào?
Bạn trả lời thật, nhẹ nhàng: cả nhà cầu để mong ông đỡ, còn bác sĩ là người chữa bệnh cho ông. Tránh hứa chắc chắn ông sẽ khỏi; nếu điều không mong muốn xảy ra, trẻ có thể nghĩ mình cầu chưa đủ. Nói với trẻ rằng cả nhà luôn ở bên ông.
Buổi cầu chung có cần mời nhà sư hay thầy cúng không?
Không cần. Buổi cầu của gia đình do chính người trong nhà làm. Nếu gia đình muốn có nhà sư đến tụng kinh hoặc linh mục đến cầu nguyện, hãy liên hệ chùa, nhà thờ quen. Tránh những người tự đến mời làm lễ và đòi tiền.