Xin xăm hay gieo keo khi đang phân vân có thể giúp bạn dừng lại, gọi tên điều mình đang lo và nhận ra mình thật lòng mong kết quả nào; nhưng nó không biết thông tin về hoàn cảnh của bạn, không chịu trách nhiệm cho quyết định và không thay được lời khuyên của người có chuyên môn. Dùng nó như một khoảnh khắc lắng lại trong một quy trình quyết định có đủ thông tin thì ổn; dùng nó thay cho quy trình ấy thì dễ hỏng việc.
Bài này viết cho người đang đứng giữa hai lựa chọn, đổi việc hay ở lại, đi xa hay ở gần, nhận lời hay từ chối, và đang nghĩ tới chuyện lên đền chùa xin một quẻ. Bài không khuyên bạn đi hay đừng đi. Nó đặt tục hỏi ý cạnh những điều tâm lý học về ra quyết định đã nói, để bạn dùng nó đúng chỗ.
Vì sao người ta muốn hỏi ý khi phân vân
Phân vân là trạng thái rất mệt. Hai lựa chọn đều có lý, cái nào cũng có thứ phải đánh đổi, nghĩ mãi vẫn cân bằng. Càng kéo dài, người ta càng muốn có một tác động từ bên ngoài để phá thế cân bằng ấy. Hỏi bạn bè, hỏi bố mẹ, đọc thêm, và với nhiều người Việt, lên đền chùa xin một quẻ.
Tục hỏi ý thần linh trả lời đúng cái mong ấy: một câu trả lời không đến từ chính mình, nên không phải tự gánh trọn trách nhiệm. Nếu thẻ nói đi và việc thành, mình được an ủi; nếu thẻ nói đi và việc hỏng, mình có chỗ để đặt nỗi tiếc. Đó là chuyện rất người, và hiểu được nó giúp bạn nhìn tục xin xăm bình tĩnh hơn.
Có một lý do khác ít được nói đến: đi lễ, thắp hương, khấn câu hỏi là một lần buộc mình phải nói rõ ra mình đang hỏi gì. Nhiều người phân vân lâu chỉ vì chưa bao giờ viết ra câu hỏi một cách rõ ràng. Lúc đứng trước ban thờ, họ phải chọn chữ, và chính lúc ấy câu hỏi gọn lại.
Cũng có những người đi lễ không phải vì thiếu thông tin, mà vì đã biết quá nhiều: biết cái lợi cái hại của từng đường, biết người nhà mong gì, và chính sự đầy đủ ấy làm họ tê liệt. Với họ, một buổi đi lễ thường là dịp tách ra khỏi đống thông tin để nghe lại lòng mình.
Hiểu những lý do đó, bạn có thể giữ lại phần có ích của tục cũ và bỏ phần dễ hại: để một que tre quyết thay mình.
Điều xin xăm có thể giúp
Một khoảnh khắc dừng lại. Đường lên đền, hương khói, không khí yên tĩnh kéo người ta ra khỏi vòng nghĩ quẩn hằng ngày. Một số nghiên cứu tâm lý học xã hội về nghi thức cho thấy làm một chuỗi động tác có trật tự trước việc khó có thể giúp người ta bớt căng; mức độ và cách giải thích vẫn còn được bàn, nhưng cảm giác nhẹ lòng sau khi đi lễ là điều nhiều người tự thấy.
Buộc mình nói rõ câu hỏi. Khấn trước ban thờ cần một câu gọn. Viết được câu hỏi rõ ràng đã là một nửa của việc ra quyết định.
Lộ ra điều mình thật lòng mong. Lúc lắc ống xăm, nhiều người nhận ra mình đang thầm mong một thẻ nói "đi". Khi thẻ rơi ra nói "chờ", họ thấy hụt hẫng. Cảm giác hụt hẫng ấy là một thông tin quý: nó cho biết mình nghiêng về bên nào.
Một góc nhìn bằng thơ. Lời xăm nói bằng hình ảnh, khiến người đọc nhìn việc của mình từ xa hơn: thuyền đợi gió, cây đợi mùa. Góc nhìn ấy đôi khi mở ra một câu hỏi mình chưa nghĩ tới.
Một nghi thức chung với gia đình. Cả nhà cùng đi lễ, cùng đọc lời xăm, cùng bàn. Việc lớn của một người được cả nhà biết và cùng nghĩ, điều đó có giá trị hơn bất kỳ lời thơ nào.
Mẹo đồng xu của nhà thơ Piet Hein và chuyện lắc ống xăm
Nhà thơ Đan Mạch Piet Hein có một bài thơ ngắn khá nổi tiếng, ý chính là: khi không quyết được, hãy tung đồng xu; không phải để đồng xu quyết thay, mà vì trong lúc đồng xu còn trên không, bạn chợt biết mình đang mong mặt nào. Ý ấy được nhiều người nhắc lại như một mẹo tâm lý đơn giản.
Lắc ống xăm cũng có thể dùng theo cách đó. Trước khi nhìn số thẻ, để ý lòng mình: mình mong thẻ nói gì? Khi đọc lời thơ, mình thấy nhẹ nhõm hay hụt hẫng? Ghi lại cảm giác ấy. Nó không phải lời của thần linh, mà là lời của chính bạn mà lâu nay bạn chưa nghe rõ.
Cách dùng này không đòi bạn phải tin hay không tin vào tục xin xăm. Người tin có thể coi đó là cách lắng nghe lòng mình trước ban thờ; người không tin coi đó là một bài tập tự hiểu mình có thêm chút nghi thức. Cả hai đều được lợi như nhau, và đều không phải giao quyết định cho một que tre.
Có một điều cần cẩn thận: nếu bạn nhận ra mình mong một kết quả, điều đó không có nghĩa kết quả ấy đúng. Mong muốn cũng có thể đến từ nỗi sợ, từ áp lực của người khác, từ sự mệt mỏi. Biết mình mong gì là bước đầu; xem mong muốn ấy có đứng vững trước thông tin thật hay không là bước tiếp theo.
Điều xin xăm không làm được
Không biết hoàn cảnh của bạn. Lời xăm viết chung cho hàng nghìn người rút cùng số. Nó không biết hợp đồng mới ghi gì, lương bao nhiêu, sức khoẻ của bạn ra sao, gia đình cần gì. Mọi lời khuyên không dựa trên thông tin cụ thể đều chỉ là lời khuyên chung.
Không chịu trách nhiệm thay bạn. Khi việc đã quyết, người sống với hệ quả là bạn. Đổ cho tờ xăm không làm việc hỏng thành lành, chỉ làm mình khó rút kinh nghiệm cho lần sau.
Không thay được chuyên môn. Chọn cách điều trị là việc của bác sĩ và người bệnh, chọn ngành học cần thầy cô và chính học sinh, ký một khoản vay cần người hiểu tài chính. Lời thơ không thay được những người ấy.
Không cho câu trả lời ổn định. Nếu bạn xin lại ở nơi khác, khả năng cao sẽ ra một lời khác. Một câu trả lời đổi theo lần lắc không thể là căn cứ chính cho việc lớn.
Một nghiên cứu về tung đồng xu nói gì
Nhà kinh tế học Steven Levitt ở Đại học Chicago từng làm một nghiên cứu khá lạ: mời những người đang phân vân về một quyết định trong đời, như bỏ việc, chia tay, quay lại trường học, lên một trang web tung đồng xu ảo. Mặt ngửa nghĩa là nên thay đổi, mặt sấp là giữ nguyên. Vài tháng sau, nhóm nghiên cứu hỏi lại xem họ đã làm gì và thấy thế nào.
Kết quả được công bố khoảng giữa thập niên 2010 và được nhắc đến nhiều: không ít người làm theo đồng xu, và những người chọn thay đổi trong các việc quan trọng trung bình báo cáo mình thấy hạnh phúc hơn sau đó. Levitt cũng tự nhắc các giới hạn của nghiên cứu, như người tham gia là người tự tìm đến, cảm nhận hạnh phúc là tự báo cáo.
Điều nghiên cứu này gợi ý không phải là "cứ giao cho đồng xu quyết". Nó gợi ý rằng nhiều người phân vân lâu quá mức cần thiết, đặc biệt trước chuyện thay đổi, và một cú hích nhỏ có thể giúp họ bước qua sự lưỡng lự. Xin xăm có thể đóng vai cú hích ấy với người đã có đủ thông tin; nó không nên là cú hích cho người chưa tìm hiểu gì.
Đây là một nghiên cứu, không phải kết luận chung cho mọi người. Nhưng nó giúp ta hiểu vì sao các tục hỏi ý tồn tại khắp nơi: con người cần một cách để thôi giằng co.
Một cách đặt xin xăm vào quy trình quyết định
Nếu bạn muốn giữ tục đi lễ xin xăm trong một việc lớn, thứ tự dưới đây giúp nó ở đúng vị trí: sau thông tin, trước quyết định cuối cùng.
- Viết ra hai hoặc ba lựa chọn, mỗi lựa chọn một dòng.
- Với mỗi lựa chọn, ghi những gì bạn đã biết chắc và những gì còn chưa biết.
- Tìm thông tin cho phần chưa biết: hỏi người có kinh nghiệm, đọc giấy tờ, tính tiền, hỏi bác sĩ, thầy cô.
- Bàn với người thân sẽ chịu ảnh hưởng của quyết định.
- Nếu muốn, đi lễ xin xăm. Trước khi nhìn số, để ý mình mong thẻ nói gì; đọc lời thơ, ghi lại cảm giác.
- Đặt lời thơ và cảm giác ấy cạnh danh sách thông tin; xem có điều gì mình chưa cân nhắc không.
- Quyết định, và ghi lý do quyết định ra giấy để sau này nhìn lại.
Thứ tự này không làm giảm ý nghĩa của tục đi lễ; nó chỉ bảo đảm rằng lúc đứng trước ban thờ, bạn đã làm xong phần việc của con người.
Những việc không nên đặt lên một quẻ
Có những quyết định mà để quẻ quyết thay là rủi ro thật, với chính bạn và với người khác. Nhiều người coi đền chùa cũng khuyên như vậy:
- Chọn cách chữa bệnh, có mổ hay không, có dừng thuốc hay không: đây là việc của bác sĩ và người bệnh.
- Ký một khoản vay lớn, góp vốn, bán nhà: cần người hiểu tài chính, pháp lý xem kỹ.
- Cho con bỏ học, đổi trường, chọn ngành: cần nghe chính đứa trẻ, thầy cô và người làm hướng nghiệp.
- Kết hôn hay chia tay dưới sức ép của người khác: cần thời gian, cần lắng nghe hai phía.
- Các việc liên quan đến pháp luật, tranh chấp: cần luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền.
Với những việc này, nếu bạn vẫn muốn đi lễ cho lòng yên, cứ đi; nhưng hãy coi lời xăm như lời chúc lành, không phải lời phán quyết.
Một cách kiểm tra đơn giản: tưởng tượng việc không thành, rồi hỏi mình có muốn nói với người thân rằng mình đã quyết vì một tờ xăm không. Nếu câu trả lời là không, thì việc ấy cần thêm thông tin, thêm người bàn, chứ chưa cần thêm quẻ. Còn nếu bạn đã tìm hiểu đủ, đã bàn với gia đình, thì lời xăm chỉ là phần cuối, giúp bạn bước đi với lòng yên hơn.
Câu hỏi thường gặp
Xin xăm ra lời trái với điều mình muốn thì nên làm gì?
Hãy coi cảm giác hụt hẫng ấy là thông tin: nó cho thấy bạn đang nghiêng về lựa chọn kia. Sau đó xem lại xem mong muốn đó có dựa trên thông tin đủ không. Quyết định cuối cùng vẫn nên dựa vào hoàn cảnh thật, không dựa vào lời thơ.
Có nên xin xăm trước khi đổi việc không?
Nếu đi lễ giúp bạn bình tâm, bạn có thể đi. Nhưng trước đó hãy tìm hiểu kỹ công việc mới, hỏi người trong nghề, tính chuyện tiền bạc. Lời xăm viết chung cho mọi người, không biết hợp đồng của bạn ghi gì.
Tung đồng xu và xin xăm có giống nhau không?
Về mặt tâm lý, cả hai đều là một tác động từ bên ngoài giúp phá thế giằng co. Khác ở chỗ xin xăm diễn ra trong không gian thờ tự, có nghi thức và có lời thơ để đọc. Dùng cách nào thì cũng nên để nó giúp mình nghe lòng mình, không quyết thay mình.
Nghiên cứu của Steven Levitt có nghĩa là nên để đồng xu quyết định không?
Không. Nghiên cứu gợi ý nhiều người phân vân quá lâu và một cú hích nhỏ có thể giúp họ bước tiếp, đặc biệt với những thay đổi họ đã cân nhắc. Nó không chứng minh đồng xu chọn đúng, và tác giả cũng nêu rõ các giới hạn.
Đi lễ xin xăm có giúp giảm lo âu không?
Nhiều người thấy nhẹ lòng sau khi đi lễ, và một số nghiên cứu về nghi thức gợi ý điều tương tự ở mức nhất định. Nhưng nếu lo âu kéo dài, ảnh hưởng tới giấc ngủ và công việc, bạn nên tìm người thân để trò chuyện hoặc gặp chuyên gia tâm lý.
Làm sao biết mình đang phụ thuộc vào việc xin xăm?
Một dấu hiệu là mỗi việc nhỏ đều muốn hỏi quẻ, xin đi xin lại tới khi vừa ý, hoặc thấy không dám làm gì nếu chưa xin. Khi đó nên giảm dần, tự quyết những việc nhỏ, và nếu thấy khó, trò chuyện với người thân hay chuyên gia tâm lý.