Khi đến viếng đám tang của một gia đình theo tôn giáo khác, bạn không cần làm đúng nghi thức của họ; chỉ cần đứng nghiêm, cúi đầu trước linh cữu, chia buồn với tang quyến và làm theo những gì gia đình đã sắp đặt sẵn. Có bát hương thì thắp, không có bát hương thì đừng tự mang hương, vàng mã đến. Vòng hoa và phong bì chia buồn là cách thăm hỏi được đón nhận ở hầu hết các đám tang.
Bài này giúp bạn biết trước những khác biệt thường gặp ở đám tang của gia đình theo Công giáo, Tin Lành, Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo và Hồi giáo, ở vai người đi viếng: đồng nghiệp, hàng xóm, bạn của con cái, thông gia. Phần tổ chức tang lễ của từng đạo là chuyện của gia đình và người có trách nhiệm trong đạo; bài không bàn giáo lý, cũng không so sánh đạo nào hơn.
Nguyên tắc chung: theo nhà có tang, không theo thói quen của mình
Người Việt quen một kịch bản viếng tang: thắp ba nén hương, vái hoặc lạy trước linh cữu, đặt phong bì, chia buồn rồi ngồi uống chén trà. Kịch bản đó đúng với rất nhiều đám tang, nhưng không phải tất cả. Khi đến một gia đình theo đạo khác, điều quan trọng nhất là nhìn xem họ đã chuẩn bị gì cho khách: có bát hương không, có bàn để vòng hoa không, có sổ ghi tên không, có ai đứng đón khách và hướng dẫn không.
Nếu không chắc, cách tốt nhất là hỏi khẽ người đón khách hoặc người quen trong gia đình: "con viếng thế nào cho phải ạ". Không ai trách một người khách hỏi han; người ta chỉ khó chịu khi khách tự làm theo thói quen, chẳng hạn đem vàng mã đến một đám tang Tin Lành, hay lạy sụp xuống trong lúc cả nhà đang hát thánh ca.
Bạn cũng không cần làm những cử chỉ thuộc đức tin của người khác nếu bạn không theo đạo đó. Không cần làm dấu thánh giá, không cần bắt ấn, không cần đọc kinh theo. Đứng nghiêm, cúi đầu, giữ im lặng là cử chỉ tôn trọng mà tôn giáo nào cũng hiểu.
Đám tang các đạo: người viếng thường gặp gì
Bảng dưới gom những điều thường thấy ở đám tang của từng đạo tại Việt Nam, theo góc nhìn người đi viếng. Mỗi gia đình, mỗi địa phương có thể khác; hãy coi đây là gợi ý để không bỡ ngỡ, còn việc cụ thể thì theo gia đình.
| Gia đình theo | Thường thấy ở nhà tang | Người viếng có thể | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Công giáo | Thánh giá, nến, ảnh người mất; nhiều nhà vẫn đặt bát hương; có giờ đọc kinh chung | Thắp hương nếu có, cúi đầu; ngồi im lặng khi cả nhà đọc kinh | Đốt vàng mã, mang đồ cúng mặn lên bàn thờ |
| Tin Lành | Ảnh người mất, hoa; thường không có bát hương; hát thánh ca, cầu nguyện | Đặt hoa, cúi đầu, đứng nghe khi hát và cầu nguyện | Mang hương, vàng mã; vái lạy nhiều lần |
| Cao Đài | Nghi thức do chức sắc và ban tụng kinh của đạo đảm nhận; có nhang đèn | Thắp nhang khi được mời, cúi đầu | Chen vào khi đang tụng kinh, làm lễ |
| Phật giáo Hòa Hảo | Lễ đơn sơ, có nhang, hoa; không vàng mã | Thắp nhang, cúi đầu, chia buồn | Mang vàng mã, hình nhân, đồ đốt |
| Hồi giáo (người Chăm Islam và các cộng đồng khác) | Chôn cất rất sớm; có cầu nguyện theo nghi thức | Đến chia buồn với gia đình, ăn mặc kín, ngồi nghe | Mang nhang, vàng mã, rượu; chụp ảnh |
Ở nhiều đám tang trong gia đình nhiều tôn giáo, phần nghi lễ của đạo đi song song với những tập quán chung như ghi sổ tang, nhận vòng hoa, đãi trà khách. Bạn chỉ cần tôn trọng phần nghi lễ, còn phần tập quán thì làm như mọi đám tang khác.
Một lượt viếng từ cổng đến lúc ra về
Dù gia đình theo đạo nào, một lượt viếng thường có thể đi theo trình tự sau:
- Ăn mặc tối màu, kín đáo; tháo mũ, kính râm trước khi vào.
- Báo tên ở bàn đón khách hoặc ghi sổ tang nếu có; gửi vòng hoa cho người nhận.
- Đợi người hướng dẫn hoặc đợi đoàn trước viếng xong; không chen ngang khi đang có giờ đọc kinh, hát, cầu nguyện.
- Tiến đến trước linh cữu, đứng nghiêm, cúi đầu. Nếu có bát hương và gia đình mời, thắp hương rồi cắm vào bát.
- Đứng lặng vài giây, cầu cho người mất bằng lời của mình trong lòng.
- Quay sang tang quyến, cúi đầu, nói lời chia buồn ngắn.
- Đặt phong bì vào chỗ gia đình quy định hoặc trao cho người nhận, không đặt lên linh cữu.
- Ngồi lại uống chén nước nếu được mời; hỏi giờ đưa tang nếu muốn tiễn.
Với người theo đạo khác đến viếng, bước thứ tư là chỗ duy nhất có thể khác: nếu bạn không thắp hương vì niềm tin của mình, chỉ cần cúi đầu, không ai coi đó là thiếu lễ.
Lời chia buồn và những câu nên tránh
Lời chia buồn ở đám tang người khác đạo không khác nhiều so với đám tang nào khác: ngắn, thật lòng, hướng về người còn sống. "Xin chia buồn cùng gia đình", "cháu rất tiếc khi nghe tin bác mất", "gia đình cần gì cứ nói với con" là những câu dùng được ở mọi nơi. Nếu bạn biết rõ gia đình có đạo và bạn thấy tự nhiên, bạn nói thêm một câu theo cách họ hay nói, nhưng không bắt buộc.
Nên tránh những câu bàn về chuyện linh hồn đi đâu theo quan niệm của tôn giáo mình, chẳng hạn khuyên gia đình làm lễ theo một nghi thức của đạo khác, hỏi sao không cúng thất, sao không đốt vàng mã. Những câu như vậy, dù có ý tốt, đều đặt gia đình vào thế phải giải thích niềm tin của họ đúng lúc họ mệt nhất.
Cũng tránh bình luận về cách tổ chức: đám tang này ít nghi thức quá, nhanh quá, không có kèn trống. Mỗi đạo có nếp riêng; điều nhìn như thiếu với bạn có khi là sự trang nghiêm có chủ ý với họ.
Vòng hoa, phong bì và những thứ không nên mang
Đồ phúng viếng là chỗ dễ sai nhất khi đi viếng người khác đạo, vì nhiều thứ quen tay mua ở hàng mã, hàng hoa lại không hợp với nếp nhà tang:
- Vòng hoa: được đón nhận ở hầu hết các đám tang. Hoa trắng, màu nhạt là lựa chọn an toàn. Nhiều cửa hàng có mẫu vòng hoa cho đám tang Công giáo, Tin Lành với hình thánh giá; nếu không chắc, chọn mẫu trơn.
- Phong bì chia buồn: dùng được ở mọi đám tang. Đặt vào hòm, khay mà gia đình bố trí, hoặc trao cho người nhận, không đặt lên linh cữu.
- Hương, nến: không cần mang; gia đình nào có nếp thắp hương thì đã chuẩn bị sẵn.
- Vàng mã, hình nhân, đồ đốt: không mang đến đám tang Công giáo, Tin Lành, Hòa Hảo, Hồi giáo. Ở đám tang Cao Đài, hỏi gia đình trước.
- Đồ cúng mặn, rượu: không mang đến đám tang Hồi giáo, Hòa Hảo; ở các đám khác cũng không nên tự đặt lên bàn thờ.
- Trái cây, bánh trái: nếu muốn mang để gia đình đãi khách, đưa cho người nhà, đừng tự bày lên bàn thờ người mất.
- Băng vòng hoa: ghi ngắn gọn tên người gửi và lời phân ưu chung; tránh câu mang màu sắc tín ngưỡng của riêng bạn.
Khi gửi qua dịch vụ hoa, ghi rõ trong đơn đặt rằng gia đình theo đạo nào để cửa hàng không tự gắn thêm những thứ không phù hợp.
Dự đưa tang, lễ an táng ở nhà thờ, nghĩa trang
Với gia đình Công giáo, thường có thánh lễ an táng ở nhà thờ giáo xứ trước khi đưa đi chôn cất hoặc hoả táng. Người viếng muốn tiễn có thể theo đoàn đến nhà thờ, ngồi ở các hàng ghế phía sau gia đình, đứng ngồi theo mọi người và không lên rước lễ. Sau lễ, đoàn đi ra nghĩa trang; bạn đi theo đoàn, giữ trật tự.
Với gia đình Tin Lành, có thể có buổi lễ tang ở nhà thờ hoặc ở nhà, gồm hát thánh ca, cầu nguyện, lời tưởng nhớ. Khách ngồi nghe, đứng khi mọi người đứng. Ở nghĩa trang, mọi người thường hát, cầu nguyện ngắn rồi lấp đất; bạn có thể bỏ một nắm đất hoặc một bông hoa nếu gia đình mời.
Với đám tang Cao Đài, nghi thức đưa linh có thể có đồng nhi, nhạc lễ, chức sắc đi trước. Với gia đình Hồi giáo, nam giới trong cộng đồng thường đưa tang ra nghĩa trang; khách hỏi gia đình xem có nên theo không.
Nói chung, nếu không quen thân, bạn có thể viếng ở nhà và không nhất thiết đi theo đoàn tang. Nếu đi, hãy theo đến cuối hoặc báo trước với một người trong gia đình nếu phải về sớm.
Khi bạn là người trong gia đình khác đạo
Con dâu, con rể không theo đạo. Bạn vẫn là người trong gia đình. Hỏi người lớn xem bạn nên đứng ở đâu, có để tang theo nếp nhà không, có cần ngồi dự giờ đọc kinh, giờ cầu nguyện không. Ngồi dự trong im lặng là điều được đón nhận, không ai ép bạn đọc theo.
Họ hàng hai bên khác đạo cùng đến. Nếu bên nhà bạn quen thắp hương, lạy, còn gia đình người mất theo Tin Lành, hãy nói trước với họ hàng mình về nếp của đám tang, để tránh tình huống ai đó mang vàng mã đến.
Muốn làm thêm nghi thức theo đạo của mình. Nếu bạn muốn tưởng nhớ theo cách của tôn giáo mình, như tụng kinh, thắp hương ở nhà riêng, hãy làm ở nhà mình hoặc hỏi gia đình trước. Đừng tự tổ chức thêm nghi thức trong đám tang của đạo khác.
Giỗ, tưởng niệm về sau. Mỗi đạo có cách tưởng nhớ người đã khuất riêng sau tang lễ. Đó là chuyện các gia đình bàn với nhau; ở đây chỉ nhắc rằng đến dự một buổi tưởng niệm của đạo khác, nếp người khách vẫn như khi viếng tang.
Câu hỏi thường gặp
Viếng đám tang người Công giáo có được thắp hương không?
Nhiều gia đình Công giáo Việt Nam vẫn đặt bát hương trước linh cữu để khách thắp. Nếu thấy có bát hương và gia đình mời, bạn thắp như bình thường. Nếu không có, chỉ cần đứng nghiêm, cúi đầu trước linh cữu là đủ lễ.
Đi viếng đám tang Tin Lành nên mang gì?
Vòng hoa, bó hoa trắng hoặc phong bì chia buồn là phù hợp. Không mang hương, vàng mã, đồ cúng, vì gia đình Tin Lành thường không thắp hương và không đốt vàng mã. Khi đến, đặt hoa, cúi đầu trước linh cữu và chia buồn với gia đình.
Người theo đạo Phật có nên vái lạy ở đám tang người theo đạo Thiên Chúa không?
Bạn có thể chắp tay, cúi đầu một lần theo thói quen, điều đó không bị coi là sai. Tuy vậy, lạy nhiều lần hay lạy sụp ở một đám tang không có nếp này có thể làm gia đình lúng túng. Đứng nghiêm và cúi đầu là cách vừa đủ, ai cũng hiểu.
Có nên đọc kinh theo khi gia đình đọc kinh cầu cho người mất không?
Không cần. Bạn có thể ngồi im lặng trong lúc gia đình và các hội đoàn đọc kinh, hát, cầu nguyện. Không nói chuyện, không bấm điện thoại, không đứng dậy đi lại giữa chừng; nếu cần về, đợi kết thúc phần kinh.
Đám tang người Hồi giáo có viếng như đám tang thường không?
Theo nếp Hồi giáo, chôn cất thường được làm rất sớm, nên nhiều khi bạn chỉ kịp đến chia buồn với gia đình sau đó. Ăn mặc kín đáo, không mang nhang, rượu, vàng mã; nói lời chia buồn và hỏi gia đình có cần giúp gì.
Ghi gì trên băng vòng hoa viếng người khác đạo?
Những dòng chung như "thành kính phân ưu" kèm tên người gửi dùng được ở mọi đám tang. Tránh những câu mang màu sắc tín ngưỡng riêng của bạn mà gia đình có thể không dùng. Nếu muốn ghi theo nếp của đạo nhà tang, hỏi cửa hàng hoặc người quen trong đạo.