Tạ lễ bằng việc thiện là cách nhiều gia đình chọn để nói lời cảm ơn sau khi việc đã cầu qua đi: thay vì bày mâm lễ lớn, họ làm một việc tốt cho người khác, thường gắn với chính điều mình đã cầu. Con đỗ thì tặng sách cho em nhỏ, người nhà khỏi bệnh thì giúp người bệnh khó khăn, mẹ tròn con vuông thì góp đồ cho trẻ sơ sinh nhà nghèo. Lời tạ ở nơi thờ vẫn nói, còn việc thiện là phần kéo lời cảm ơn ấy ra đời sống.
Bài này gợi ý những việc thiện vừa sức, hợp với từng điều cầu, cách chọn kênh giúp đỡ minh bạch để tấm lòng đến đúng người, những việc không cần tiền, và một tập quán cần làm cẩn thận là phóng sinh. Bài không cho rằng làm việc thiện thì sẽ được đền đáp; làm vì người cần giúp, đó là đủ.
Vì sao nhiều người chọn tạ bằng việc làm
Trong tiếng Việt có chữ "làm phúc", dùng cho những việc tốt làm cho người khác mà không mong trả ơn. Ông bà ta hay nói "làm phúc không bao giờ thiệt", hay "ở hiền gặp lành", phản ánh một niềm tin lâu đời rằng việc tốt có giá trị tự thân. Khi việc mình cầu đã qua, nhiều người thấy cách cảm ơn tự nhiên nhất là chuyền tiếp may mắn mình vừa có sang một người khác.
Ở chùa, nhiều vị sư khi được hỏi về cách tạ lễ cũng thường gợi ý làm việc lành, giúp người khó khăn, thay vì nặng về lễ vật. Cách giảng của mỗi tông phái, mỗi vị về ý nghĩa của bố thí, làm phước có khác nhau; nếu muốn hiểu sâu theo giáo lý, nên hỏi trực tiếp chư tăng. Ở đây chỉ ghi nhận một điểm chung: lời khuyên làm việc tốt thay mâm lễ lớn được nghe ở rất nhiều nơi.
Với người không theo tôn giáo nào, tạ bằng việc thiện còn là cách giữ được tinh thần của nếp tạ lễ mà không phải làm những nghi thức mình chưa quen. Một gia đình có thể có người đi chùa tạ lễ, có người đi hiến máu, cùng một ý cảm ơn.
Việc thiện gắn với điều đã cầu
Gắn việc thiện với chính điều mình đã cầu giúp lời cảm ơn có hình hài rõ ràng, người trong nhà cũng dễ hiểu vì sao làm. Bảng dưới là gợi ý, bạn chọn điều vừa sức và hợp hoàn cảnh.
| Điều đã cầu | Việc thiện nhiều nhà chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Con thi đỗ | Tặng sách giáo khoa, sách ôn thi cũ; kèm bài cho em nhỏ; góp quỹ khuyến học của họ, của làng | Sách nên còn dùng được, đúng chương trình hiện hành |
| Người thân khỏi bệnh | Hiến máu nếu đủ điều kiện sức khoẻ; góp vào quỹ hỗ trợ người bệnh của bệnh viện; nấu cơm cho người nhà bệnh nhân | Hiến máu tại điểm chính thức, nghe hướng dẫn của nhân viên y tế |
| Mẹ tròn con vuông | Góp quần áo, tã sữa cho gia đình sinh nở khó khăn qua hội phụ nữ, trạm y tế | Đồ cho trẻ sơ sinh phải sạch, còn hạn dùng |
| Đi xa về bình an | Góp công sửa đường làng, giúp người lỡ đường, ủng hộ đội cứu hộ tình nguyện | Tìm hiểu kỹ tổ chức trước khi góp |
| Việc làm ăn suôn sẻ | Nhận người khó khăn vào làm, trả lương sòng phẳng; góp cho bếp ăn từ thiện | Việc tử tế trong chính công việc của mình cũng là làm phúc |
| Cả năm bình an | Giúp hàng xóm già yếu, dọn dẹp nơi thờ của làng, góp cho quỹ chung | Những việc nhỏ đều đặn có ích hơn một lần làm to |
Không cần làm tất cả, cũng không cần làm ngay. Nhiều gia đình chọn một việc, làm vừa sức, và nhắc trong lời tạ ở nơi thờ rằng mình sẽ làm việc ấy như một cách cảm ơn.
Làm việc thiện cho đến đúng người
Ưu tiên kênh có người chịu trách nhiệm rõ ràng. Hội chữ thập đỏ, hội phụ nữ, quỹ của bệnh viện, nhà trường, chùa có ban từ thiện công khai, ban quản lý quỹ của làng, của họ. Những nơi này có sổ sách, có người đứng ra nhận và báo lại.
Cẩn thận với lời kêu gọi từ người lạ trên mạng. Nhiều lời kêu gọi là thật, nhưng cũng có không ít trường hợp giả hoàn cảnh để nhận tiền. Trước khi chuyển, kiểm tra qua người quen ở địa phương, chính quyền nơi người ấy sống, hoặc chọn giúp qua tổ chức.
Giúp trực tiếp khi biết rõ hoàn cảnh. Một người hàng xóm già neo đơn, một em học sinh trong xóm thiếu sách vở: giúp trực tiếp những người mình biết thường đến đúng chỗ nhất.
Hỏi người nhận cần gì. Nhiều đợt quyên góp nhận về quá nhiều thứ không dùng được. Hỏi trước người nhận hay tổ chức đang cần gì, để món quà không thành gánh nặng phải xử lý.
Giữ thể diện cho người nhận. Không chụp ảnh người nhận khi họ không muốn, không đăng hoàn cảnh của họ lên mạng để khoe việc mình làm. Làm phúc mà khiến người khác ngại ngùng thì mất đi ý nghĩa.
Những việc thiện không cần tiền
Không phải ai cũng có điều kiện góp tiền, và tạ bằng việc thiện không có nghĩa là phải chi. Rất nhiều việc tốt chỉ cần thời gian, công sức, sự để ý.
- Dành một buổi mỗi tuần kèm bài cho trẻ trong xóm, trong họ.
- Đưa người già trong xóm đi khám bệnh, đi lĩnh lương hưu, đi lễ.
- Tham gia dọn dẹp đình, chùa, nghĩa trang làng trước các dịp lễ.
- Hiến máu tình nguyện khi đủ điều kiện sức khoẻ.
- Làm tình nguyện ở bếp ăn từ thiện, ở bệnh viện vào giờ phát cơm.
- Chia sẻ kinh nghiệm của chính mình: người vừa chăm người bệnh mổ tim có thể giúp gia đình khác bớt bỡ ngỡ.
- Đơn giản là gọi điện hỏi thăm người đang có chuyện buồn, người từng giúp mình lúc khó.
Việc cuối nghe nhỏ nhưng nhiều người ở trong hoàn cảnh khó khăn nhớ rất lâu ai đã gọi điện cho họ. Lòng biết ơn được truyền đi như vậy, từ người này sang người khác.
Phóng sinh: một tập quán cần làm cẩn thận
Phóng sinh, tức thả các con vật như cá, chim, rùa về tự nhiên, là một tập quán gắn với lòng từ bi trong Phật giáo và được nhiều người làm vào các ngày rằm, dịp lễ, cũng như khi tạ lễ. Ý gốc của việc này là cứu mạng sống. Tuy vậy, những năm gần đây nhiều vị sư, nhà khoa học và cơ quan quản lý đã nhắc rằng phóng sinh sai cách có thể đi ngược lại chính ý ấy.
Những vấn đề thường được nêu: chim mua ở chợ phóng sinh nhiều con yếu, thả ra là chết hoặc bị bắt lại để bán tiếp; cá thả vào nơi không hợp nước, nhất là thả cá cảnh, loài ngoại lai xuống ao hồ tự nhiên, có thể chết hàng loạt hoặc gây hại cho loài bản địa; thả cùng lúc quá nhiều ở một chỗ làm ô nhiễm nước. Ở một số nơi, việc mua bán phục vụ phóng sinh còn khuyến khích người ta bắt thêm con vật từ tự nhiên.
Nếu gia đình muốn giữ tập quán này, nên hỏi ý các vị sư ở chùa mình quen về cách làm, chọn loài bản địa, thả đúng môi trường sống, số lượng vừa phải, và không mua từ những nơi bắt con vật hoang dã. Nhiều chùa hiện khuyên người đi lễ chuyển sang những việc thiện khác như ăn chay một ngày, giúp người, góp vào việc bảo vệ môi trường, coi đó cũng là tinh thần cứu giúp sự sống.
Kết hợp lời tạ và việc thiện: một cách làm
Nếu bạn muốn tạ lễ theo cách này, đây là một trình tự nhiều gia đình đã làm.
- Quyết định việc thiện sẽ làm, gắn với điều đã cầu, vừa sức gia đình.
- Đến nơi thờ đã cầu, mang lễ gọn, nói lời tạ như thường lệ.
- Trong lời tạ, nói thêm rằng gia đình xin làm một việc tốt để cảm ơn, chẳng hạn tặng sách cho các em học sinh vùng khó khăn.
- Làm việc ấy trong một thời gian gần, đừng để lời nói ra rồi quên như một lời cầu chưa tạ.
- Nếu có thể, để người được cầu, như đứa con vừa đỗ hay người vừa khỏi bệnh, tự tay làm hoặc cùng làm.
- Không cần kể công; nếu muốn chia sẻ để người khác cùng làm, kể về việc chứ đừng kể về mình.
Bước thứ năm có ý nghĩa giáo dục riêng. Đứa trẻ tự tay mang sách đến tặng em nhỏ sẽ hiểu lòng biết ơn rõ hơn nhiều so với đứng nhìn bố mẹ đặt lễ.
Ví dụ giả định: một lần tạ ở Thanh Hóa
Ví dụ giả định: gia đình chị Lan ở Thanh Hóa có người bố vừa qua một ca mổ lớn. Trong những ngày ông nằm viện, chị gặp nhiều gia đình ở quê lên, ngủ hành lang, ăn cơm hộp. Khi bố khỏi, chị cùng mẹ đến ngôi chùa gần nhà nói lời tạ, rồi bàn với anh em trong nhà mỗi tháng góp một ít gạo, thức ăn cho bếp cơm từ thiện của bệnh viện, và thay nhau đến phụ phát cơm một buổi.
Ông bố, khi đã khoẻ, cũng xin theo con cái đến bếp cơm, ngồi trò chuyện với những người nhà bệnh nhân đang lo lắng như gia đình mình mấy tháng trước. Ông kể lại chuyện mình mổ, chuyện mình hồi phục, giúp họ bớt sợ. Với ông, đó là cách tạ trọn vẹn nhất.
Ví dụ này không nói rằng làm việc thiện thì bệnh khỏi hẳn hay sẽ được đền đáp. Nó chỉ cho thấy một lời tạ có thể sống tiếp trong đời thường, chạm tới những người đang ở đúng chỗ mình từng đứng.
Điều đáng chú ý trong ví dụ là việc thiện được chọn từ chính trải nghiệm của gia đình. Họ biết người nhà bệnh nhân thiếu gì vì họ từng thiếu đúng thứ ấy. Việc thiện xuất phát từ hiểu biết như vậy thường thiết thực hơn nhiều so với một khoản góp chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Làm việc thiện có thay được việc đi tạ ở nơi thờ không?
Tuỳ cách nghĩ của từng gia đình. Nhiều người vẫn đến nơi thờ nói lời tạ, rồi làm thêm việc thiện. Có người chỉ làm việc thiện và nói lời cảm ơn ở nhà. Không có quy định nào bắt buộc phải chọn một trong hai.
Làm việc thiện có cần nói ra trong lời tạ không?
Không bắt buộc. Nhiều người nói ra như một lời hứa với chính mình để nhớ mà làm. Có người lặng lẽ làm mà không nhắc. Điều quan trọng là việc tốt thật sự được làm, đến đúng người cần.
Hiến máu có phải ai cũng làm được không?
Không. Người hiến máu phải đủ điều kiện về tuổi, cân nặng, sức khoẻ theo quy định của cơ sở tiếp nhận; người vừa ốm, vừa mổ thường phải chờ một thời gian. Nên đến điểm hiến máu chính thức và nghe nhân viên y tế tư vấn.
Phóng sinh có nên làm khi tạ lễ không?
Nếu muốn, nên hỏi ý các vị sư về cách làm đúng, chọn loài bản địa, thả đúng môi trường, số lượng vừa phải và không mua từ nơi bắt con vật hoang dã. Nhiều chùa hiện khuyến khích chuyển sang các việc thiện khác để tránh hại môi trường.
Góp tiền từ thiện qua mạng có an toàn không?
Có nhiều lời kêu gọi thật nhưng cũng có trường hợp giả hoàn cảnh. Nên ưu tiên tổ chức có người chịu trách nhiệm rõ ràng, có báo cáo công khai, hoặc kiểm tra qua người quen ở địa phương trước khi chuyển tiền cho cá nhân.
Không có tiền thì tạ bằng việc thiện thế nào?
Rất nhiều việc thiện không cần tiền: kèm bài cho trẻ, đưa người già đi khám, dọn dẹp nơi thờ của làng, phụ bếp ăn từ thiện, hỏi thăm người đang có chuyện buồn. Công sức và thời gian cũng là một cách cảm ơn đầy đủ.