Theo nếp kiêng dân gian, phụ nữ trong thời gian ở cữ thường không đến đền, phủ, đình; nhiều nhà tính đến khi đầy tháng con, có nhà đến khi con được trăm ngày. Chùa thì ít kiêng hơn, nhưng phần lớn các gia đình vẫn để mẹ ở nhà trong những tuần đầu. Về sức khoẻ, cơ thể người mẹ sau sinh cần thời gian hồi phục; sản dịch thường kéo dài vài tuần, sinh mổ cần lâu hơn, và mốc nên đi xa, leo bậc, đứng lâu là điều bác sĩ khám hậu sản trả lời chính xác nhất.
Bài này giải thích vì sao có tục kiêng sản phụ đi lễ, cơ thể sau sinh thường và sau sinh mổ cần gì, rồi gợi ý cách tổ chức lần đi lễ đầu tiên sau sinh: chọn nơi, ai đi cùng, cho con bú thế nào, và khi nào nên hoãn.
Vì sao có tục kiêng mẹ mới sinh đi lễ
Trong tín ngưỡng dân gian Việt, sinh nở cũng như tang ma là những biến cố gắn với máu và với ranh giới giữa sống và chết. Nhiều nơi coi người mẹ trong những ngày ở cữ là chưa "sạch", nên không đến nơi thờ thần, không vào bếp chung, không ra đình. Tục cúng mụ khi con đầy tháng, ở nhiều nhà, cũng là cái mốc đánh dấu mẹ và con bắt đầu trở lại sinh hoạt bình thường.
Thời gian kiêng mỗi nơi một khác. Có nhà kiêng đến đầy tháng, có nhà đến khi con được trăm ngày, có vùng phân biệt sinh con trai và con gái. Một số phủ thờ Mẫu, đền thờ thánh có người trông nhắc khéo sản phụ chưa nên vào gian trong. Chùa thì phần lớn không đặt ra lệ riêng, nhiều vị sư khi được hỏi còn nói rằng chuyện sinh nở là chuyện tự nhiên.
Bên cạnh lớp niềm tin, tục ở cữ còn có lớp rất thực tế: người mẹ cần nằm nghỉ, giữ ấm, ăn uống để có sữa, tránh ra chỗ đông người dễ lây bệnh cho mình và cho con. Kiêng đi lễ trong thời gian này, xét theo cách sống ngày xưa, cũng là cách để người mẹ khỏi phải lo việc ngoài.
Cơ thể người mẹ sau sinh cần gì
Sản dịch và tử cung đang co hồi. Sau sinh, người mẹ thường ra sản dịch trong vài tuần, lượng giảm dần. Đi lại nhiều, mang vác nặng trong giai đoạn này có thể khiến ra nhiều hơn. Nếu sản dịch đột ngột nhiều lên, có mùi hôi, hay kèm sốt, cần đi khám.
Vết khâu và vết mổ. Sinh thường có thể có vết khâu tầng sinh môn, ngồi lâu và leo bậc dễ đau. Sinh mổ là một ca phẫu thuật vùng bụng; leo dốc, cúi gập, quỳ xuống đứng lên nhiều lần cần đợi vết mổ lành và có ý kiến bác sĩ.
Sàn chậu và cơ bụng yếu. Sau mang thai và sinh nở, cơ vùng chậu thường yếu đi, đứng lâu có thể thấy nặng bụng dưới. Đây là lý do một buổi lễ dài, đứng nhiều giờ dễ khiến mẹ mệt hơn bình thường.
Thiếu ngủ và cho con bú. Mẹ cho bú thường phải cho con ăn mỗi vài giờ. Đi xa nhiều giờ khiến bầu ngực căng, khó chịu, và em bé ở nhà cũng cần người lo.
Tâm trạng. Những tuần đầu sau sinh nhiều người mẹ dễ tủi thân, lo âu. Nếu cảm giác buồn bã, bất an kéo dài, không vui lên được, đó là chuyện cần nói với người thân và bác sĩ, không phải chuyện chỉ đi lễ là xong.
Mốc tham khảo cho lần đi lễ đầu tiên
Các mốc dưới đây là những gì thường được nhắc trong đời sống, không phải chỉ định y khoa. Buổi khám hậu sản, thường được hẹn sau sinh khoảng sáu tuần, là lúc tốt để hỏi bác sĩ cụ thể.
| Tình huống | Nếp dân gian hay gặp | Chuyện sức khoẻ cần hỏi bác sĩ |
|---|---|---|
| Sinh thường, mẹ khoẻ | Đợi qua đầy tháng, có nhà đợi trăm ngày | Vết khâu đã lành chưa, sản dịch đã hết chưa, đi xa được bao lâu |
| Sinh mổ | Như trên | Vết mổ lành đến đâu, khi nào được leo bậc, cúi, quỳ, mang vác |
| Mẹ có biến chứng sau sinh | Thường ở nhà lâu hơn | Mọi chuyện đi lại theo chỉ định riêng của bác sĩ |
| Đi lễ ở chùa gần nhà | Ít kiêng hơn đền, phủ | Có thể đi ngắn khi đã thấy khoẻ, có người đi cùng |
| Đi lễ đền, phủ xa hoặc trên núi | Kiêng lâu hơn | Nên để sau khi đã hồi phục rõ rệt |
Nếu lần đi lễ đầu tiên có ý nghĩa tạ ơn vì mẹ tròn con vuông, gia đình có thể làm lễ ở nhà trước, đợi mẹ khoẻ hẳn rồi mới đi xa. Việc tạ lễ sớm hay muộn vài tháng không làm lòng biết ơn kém đi.
Tổ chức lần đi lễ đầu tiên sau sinh
Khi mẹ đã thấy khoẻ, bác sĩ không có lời dặn ngăn và gia đình đã thống nhất về nếp kiêng, buổi đi lễ đầu tiên nên gọn và gần:
- Chọn chùa hay đền gần nhà, đường bằng, có chỗ ngồi nghỉ.
- Đi vào ngày thường, buổi sáng mát, tránh rằm, mùng một và ngày hội.
- Có người đi cùng để xách đồ, đỡ khi lên xuống bậc, lo xe cộ.
- Tính thời gian theo cữ bú: cho con bú hoặc vắt sữa trước khi đi, mang theo khăn thấm, áo dự phòng.
- Nếu con còn nhỏ, cân nhắc để con ở nhà với người thân; chuyện đưa trẻ sơ sinh đến nơi đông người có những điều riêng cần tính.
- Mặc đồ rộng, ấm vừa phải, giày đế bằng; mẹ sau sinh dễ ra mồ hôi và dễ lạnh hơn bình thường.
- Mang theo nước, đồ ăn nhẹ, và một chiếc đệm ngồi mỏng nếu có vết khâu.
- Lễ vật gọn, khấn ngắn, ở lại vừa đủ; thấy mệt là về.
Lần đi lễ đầu tiên không cần trọn vẹn mọi ban. Lễ một ban chính, thắp một nén hương, ngồi lại một lúc trong sân cho lòng lắng xuống, với nhiều người mẹ như thế đã là một buổi đi lễ trọn ý.
Cầu ở nhà trong những ngày ở cữ
Nhiều người mẹ trong tháng đầu mong được đi lễ, vì lo cho con, vì muốn cảm ơn, hay đơn giản vì nằm mãi trong nhà thấy bức bối. Khi chưa đi được, có những cách giữ lòng thành ngay tại nhà mà không trái với nếp kiêng của gia đình.
Cách phổ biến là nhờ chồng hay người thân thắp hương bàn thờ gia tiên, báo với ông bà rằng nhà vừa có thêm một thành viên, nói tên con, ngày giờ sinh. Nhiều nhà làm việc này ngay trong những ngày đầu. Người mẹ có thể ngồi trong phòng, chắp tay, nói thầm những điều mình muốn nói. Không có bài khấn bắt buộc nào cho việc này; lời của chính mình là đủ.
Một số gia đình nhờ người thân đến chùa ghi tên cầu an cho mẹ và bé. Nếu làm vậy, ghi rõ họ tên, năm sinh của mẹ, tên con và nơi ở để người đi lễ hộ nói cho đúng. Không cần mua lễ to hay viết sớ qua người lạ. Điều người mẹ cần nhất trong tháng đầu vẫn là được ngủ, được ăn, được chăm, và được yên tâm rằng nghỉ ngơi không có nghĩa là thiếu hiếu, thiếu lòng thành.
Cho con bú khi đi lễ cùng con
Nếu buộc phải mang con theo, chuyện cho bú ở nơi thờ tự là điều nhiều người mẹ lo nhất. Không có quy định chung nào cấm cho con bú trong khuôn viên chùa, đền; điều người ta để ý là sự kín đáo và chỗ ngồi. Gian thờ chính, nơi đang có khoá lễ, nơi người khác đang quỳ lạy không phải chỗ thích hợp.
Cách nhiều người mẹ làm là hỏi người trông coi hay văn phòng chùa một góc yên tĩnh, thường là nhà khách, hành lang phía sau, ghế đá trong vườn. Một chiếc khăn choàng rộng, áo cho con bú mở bên hông giúp mọi chuyện nhẹ nhàng. Mang theo bình nước cho mẹ, vì cho bú xong dễ khát.
Ở các chùa Nam tông, chùa Khmer, nơi có nếp giữ khoảng cách giữa phụ nữ và nhà sư, người mẹ nên chọn chỗ xa khu sinh hoạt của chư tăng. Với nhà thờ, thánh thất của tôn giáo khác, hỏi người trong ban phục vụ chỗ phù hợp. Ở đâu cũng vậy, hỏi trước một câu luôn dễ chịu hơn tự đoán rồi bị nhắc.
Khi hai bên nội ngoại kiêng khác nhau
Chuyện thường gặp là nhà nội giữ kiêng đến trăm ngày, nhà ngoại thì bảo đầy tháng đi chùa được rồi, còn người mẹ đang mệt chẳng muốn nghe thêm ai nói gì. Những lúc như vậy, người chồng nên là người đứng ra nói chuyện với hai bên, để người mẹ được nghỉ.
Một gợi ý thường giúp dung hoà: việc đi chùa gần nhà cho mẹ khuây khoả có thể làm sớm hơn khi mẹ đã khoẻ, còn những chuyến đi đền, phủ, đi lễ xa thì để đến mốc mà người lớn tuổi nhất trong nhà thấy yên lòng. Như vậy không ai phải nhận rằng niềm tin của mình sai.
Với những gia đình mà mẹ là người Kinh còn bố là người dân tộc khác, hay một bên theo đạo Công giáo, nếp quanh sinh nở có thể khác hẳn: có nơi làm lễ đặt tên, lễ rửa tội cho con, có nơi có tục riêng cho người mẹ khi con đầy tháng. Hỏi người lớn hai bên về những mốc quan trọng của từng nhà, rồi xếp lịch sao cho người mẹ không phải đi lại dồn dập trong cùng một tháng. Sức của mẹ là thứ cả hai bên đều muốn giữ, chỉ là mỗi bên nói bằng một nếp khác.
Nếu người mẹ cảm thấy buồn bã kéo dài, khóc nhiều, mất ngủ dù con đã ngủ, hay có ý nghĩ tiêu cực, gia đình cần đưa mẹ đi khám, vì đó có thể là dấu hiệu trầm cảm sau sinh. Đi lễ có thể giúp lòng nhẹ đi một chút, nhưng không thay được sự chăm sóc của người thân và của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Sinh mổ bao lâu thì leo bậc đi chùa được?
Không có con số chung cho mọi người, vì tốc độ lành vết mổ khác nhau. Buổi khám hậu sản là lúc nên hỏi bác sĩ cụ thể về leo bậc, cúi, quỳ và mang vác. Trước đó, nếu muốn đi lễ, chọn nơi đường bằng, gần nhà và có người đi cùng.
Đang ở cữ có được thắp hương bàn thờ ở nhà không?
Nhiều nhà để người khác thắp hương thay trong thời gian mẹ ở cữ, theo nếp kiêng xưa. Một số nhà không giữ. Nếu bạn muốn thắp, có thể làm khi thấy khoẻ, đứng nơi thoáng; nếu gia đình giữ kiêng, nhờ chồng hay người thân thắp thay cũng không sao.
Mẹ sau sinh đi lễ có nên mang con theo không?
Nếu con còn rất nhỏ, nhiều gia đình chọn để con ở nhà với người thân, vì nơi đông người, nhiều khói hương không tốt cho trẻ. Nếu buộc phải mang theo, chọn giờ vắng, nơi thoáng, ở lại ngắn và chuẩn bị chỗ cho bú kín đáo.
Sau sinh đi lễ tạ ngay có cần không?
Không có lệ bắt phải đi tạ ngay. Nhiều gia đình làm lễ ở nhà trước, đợi mẹ khoẻ hẳn mới đi lễ tạ ở chùa hay đền. Tạ sớm hay muộn vài tháng đều được, quan trọng là sức khoẻ của mẹ và con lúc lên đường.
Đầy tháng rồi mà vẫn ra sản dịch thì có nên đi lễ không?
Sản dịch kéo dài hay ra nhiều trở lại là điều nên hỏi bác sĩ trước, nhất là khi có mùi hôi, đau bụng hay sốt. Khi chưa rõ, nên hoãn những chuyến đi xa, leo bậc và đứng lâu, ưu tiên đi khám.
Có nên làm lễ giải vì lỡ đi đền khi đang ở cữ không?
Không có nếp chung nào bắt phải làm lễ giải cho chuyện này. Nếu bạn thấy áy náy theo niềm tin của gia đình, có thể thắp hương ở nhà và nói lời xin lỗi bằng lời của mình. Không cần đóng tiền cho ai để làm lễ.