Phần lớn khách đi viếng ngày nay thắp hương, vái ba vái trước linh cữu hoặc di ảnh, cắm hương, đứng nghiêm mặc niệm một lúc rồi chia buồn với gia đình. Lạy thường dành cho con cháu, họ hàng gần, hoặc người có quan hệ thân thiết với người mất và ở vai dưới. Đoàn viếng của cơ quan thường chỉ đứng nghiêm, cúi đầu, không lạy. Số vái, số lạy và cách tang quyến đáp lễ khác nhau theo vùng.
Người trẻ lần đầu đi viếng một mình thường không lo chuyện mang gì, nói gì bằng lo chuyện đứng trước linh cữu thì tay chân làm thế nào. Phần dưới chỉ bàn về cử chỉ: trình tự động tác, chọn vái hay lạy theo mối quan hệ, hiểu cách con cháu người mất đáp lễ để khỏi lúng túng, và những khác biệt khi viếng ở nhà riêng, nhà tang lễ hay trong tang lễ theo nghi thức tôn giáo. Lời chia buồn, phúng viếng và trang phục là những chủ đề riêng.
Trình tự cử chỉ trước linh cữu
Đây là trình tự phổ biến ở nhiều đám tang miền Bắc và miền Trung; trong Nam có nơi đơn giản hơn. Khi đến, nhìn người đi trước để điều chỉnh theo nơi đó.
- Chờ đến lượt. Đứng sau dòng người, giữ im lặng, tắt chuông điện thoại. Nếu đi theo đoàn, xếp hàng sau trưởng đoàn.
- Nhận hương. Ở nhiều nơi, người nhà hoặc người phục vụ lễ tang châm sẵn hương và đưa cho khách. Nhận bằng hai tay, cúi đầu nhẹ.
- Đứng trước linh cữu. Đứng ngay ngắn trước bàn thờ vong hoặc trước di ảnh, cách một khoảng vừa đủ, không chạm vào linh cữu.
- Vái hoặc lạy. Chắp tay cầm hương, vái theo số vái quen dùng; nếu lạy thì quỳ xuống chiếu đã trải sẵn.
- Cắm hương. Cắm hương vào bát hương trên bàn thờ vong, hoặc đưa lại cho người phục vụ nếu họ ra hiệu.
- Mặc niệm. Lùi lại một bước, đứng nghiêm, cúi đầu trong vài giây.
- Đi quanh linh cữu (nếu có). Một số nhà tang lễ có lối đi vòng quanh linh cữu để khách nhìn người mất lần cuối. Đi chậm, không dừng lâu, không chụp ảnh.
- Chia buồn với gia đình. Đến chỗ con cháu đứng, cúi đầu hoặc nắm tay, nói lời chia buồn ngắn.
Không bắt buộc phải làm đủ mọi bước. Ở nhà tang lễ đông khách, ban lễ tang có thể hướng dẫn rút gọn, chẳng hạn chỉ vái và mặc niệm rồi đi ra.
Vái hay lạy: chọn theo mối quan hệ
Bảng dưới là cách làm hay gặp, dựa trên quan hệ giữa khách và người mất. Có nhiều dị bản theo vùng và theo từng gia đình.
| Quan hệ với người mất | Cử chỉ hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Con cháu, chắt trong nhà | Lạy, thường bốn lạy hoặc theo nếp nhà | Con cháu còn ở trong tang quyến, không phải khách |
| Họ hàng vai dưới (cháu họ, con rể, con dâu bên ngoài) | Lạy hai hoặc bốn lạy, hoặc vái ba vái | Tuỳ độ thân và nếp của họ |
| Bạn bè, đồng nghiệp, hàng xóm ngang vai | Vái ba vái, có người lạy hai | Vái là cách phổ biến nhất hiện nay |
| Khách lớn tuổi hơn người mất nhiều | Thắp hương, đứng nghiêm hoặc vái, ít khi lạy | Nhiều vùng giữ nếp người trên không lạy người dưới |
| Đoàn cơ quan, đoàn thể | Đứng nghiêm, cúi đầu, mặc niệm | Trưởng đoàn có thể thắp hương thay mặt đoàn |
| Người khác đạo, không thắp hương | Đứng nghiêm, cúi đầu, đặt hoa | Gia đình thường hiểu và không đòi hỏi |
Nếu bạn không chắc, vái ba vái và mặc niệm là cách ít gây khó xử nhất. Không có gia đình nào trách khách vì không lạy.
Tang quyến đáp lễ: hiểu để khỏi lúng túng
Ở nhiều đám tang theo nếp miền Bắc, con trai, con gái và cháu của người mất đứng hoặc quỳ hai bên linh cữu, mặc đồ tang. Khi khách vái hoặc lạy, họ cúi đầu hoặc lạy đáp lại. Cử chỉ này gọi là đáp lễ: con cháu thay người mất tạ ơn khách đã đến. Người lần đầu đi viếng thấy người con quỳ lạy về phía mình thường hoảng, không biết có nên lạy lại không.
Theo nếp phổ biến, khách không cần lạy lại. Bạn chỉ cần cúi đầu nhẹ về phía họ khi xong phần lễ của mình, rồi đến chia buồn. Nếu con cháu người mất là người lớn tuổi hơn bạn nhiều, bạn có thể chắp tay hoặc cúi thấp hơn một chút để tỏ ý không dám nhận lễ. Không có quy định chặt chẽ; điều người nhà cần nhất lúc đó là sự có mặt và vài lời thăm hỏi.
Ở một số vùng miền Trung và miền Nam, con cháu đứng đáp lễ bằng cách cúi đầu thay vì quỳ. Có gia đình thành thị đã bỏ hẳn phần đáp lễ, chỉ đứng ở chỗ nhận lời chia buồn. Nếp nào cũng có lý do của nó; người khách chỉ cần quan sát và đáp lại bằng sự nhã nhặn.
Khi bạn lớn tuổi hơn người mất
Đây là tình huống khó nói nhưng xảy ra thường xuyên: ông bà đi viếng cháu, thầy cô đi viếng học trò, người già đi viếng người trẻ trong xóm. Theo quan niệm nhiều vùng, người trên không lạy người dưới, kể cả khi người dưới đã mất. Vì vậy người lớn tuổi thường chỉ thắp hương, đứng nghiêm, đặt tay lên linh cữu hoặc vái nhẹ.
Không phải ai cũng giữ nếp này. Nhiều người lớn tuổi vẫn vái ba vái khi viếng người trẻ, vì đau xót và vì thấy cử chỉ ấy là lẽ thường của con người. Gia đình người mất không bao giờ trách. Nếu bạn đưa ông bà đi viếng một người trẻ, nên để ông bà tự chọn cách lễ của mình, đừng nhắc theo kiểu "ông không được lạy đâu".
Với đám tang của trẻ nhỏ, không khí thường đặc biệt nặng nề. Nhiều gia đình tổ chức đơn giản, chỉ người thân đến. Khách nên giữ cử chỉ tối giản: thắp hương, đứng lặng, nắm tay bố mẹ đứa trẻ. Lời nói lúc này ít khi giúp được nhiều bằng sự có mặt.
Viếng theo đoàn cơ quan, đoàn thể
Đoàn cơ quan thường có trưởng đoàn đứng đầu, mang vòng hoa hoặc lẵng hoa. Trình tự phổ biến: đoàn xếp hàng trước linh cữu, người dẫn lễ hoặc ban lễ tang đọc tên đoàn, trưởng đoàn thắp hương thay mặt cả đoàn, cả đoàn đứng nghiêm, cúi đầu mặc niệm theo hiệu lệnh, rồi đi quanh linh cữu và chia buồn với gia đình.
Trong đoàn, các thành viên thường không vái lạy riêng mà cử chỉ đồng loạt theo hiệu lệnh. Nếu bạn muốn vái riêng vì là người thân thiết với người mất, có thể quay lại sau khi đoàn đã xong, hoặc đến viếng riêng vào một buổi khác. Đứng trong hàng đoàn mà lạy một mình dễ làm rối nhịp chung.
Một điều nhỏ: khi đứng mặc niệm, tay để xuôi hoặc đặt trước bụng, không đút túi quần, không khoanh tay trước ngực, không cầm điện thoại. Mắt nhìn xuống hoặc nhìn về phía di ảnh. Thời gian mặc niệm thường chỉ khoảng một phút; người dẫn lễ sẽ báo khi kết thúc.
Viếng ở nhà riêng, nhà tang lễ và ở quê
Ở nhà tang lễ của bệnh viện hoặc nhà tang lễ của thành phố, mọi thứ được tổ chức theo giờ. Khách đến theo khung giờ gia đình báo, ban lễ tang hướng dẫn trình tự, thời gian dành cho mỗi đoàn ngắn. Cử chỉ vì vậy gọn hơn: vái ba vái hoặc đứng nghiêm, mặc niệm, đi vòng, chia buồn.
Ở nhà riêng, nhất là ở nông thôn, đám tang kéo dài hơn, khách đến đông và không theo giờ. Linh cữu thường đặt ở gian giữa, trước có chiếu để khách lạy. Người làng, họ hàng thường lạy nhiều hơn khách thành phố. Có nhà có phường bát âm hoặc đội nhạc tang; khi nhạc nổi lên lúc khách lễ, đó là cách gia đình tiếp khách, khách không cần làm gì thêm.
Ở quê, bạn có thể được mời ngồi uống nước sau khi viếng. Nhận lời ngồi một lúc là cách bày tỏ sự quan tâm với gia đình, nhưng không ngồi quá lâu khi khách khác đang đến. Khi ra về, chào người nhà một lần nữa; không cần vái lại trước linh cữu.
Khi tang lễ theo nghi thức tôn giáo
Nếu đám tang tổ chức ở chùa hoặc theo nghi thức Phật giáo, có thể có chư tăng tụng kinh bên linh cữu. Khách nên chờ đến quãng nghỉ giữa các thời kinh rồi mới vào viếng, đứng chắp tay vái hoặc cúi đầu, không chen vào hàng của chư tăng. Một số gia đình mời khách cùng niệm; bạn tham gia nếu thấy tự nhiên, không thì đứng lặng.
Đám tang theo nghi thức Công giáo, Tin Lành thường không thắp hương. Khách có thể đặt hoa, đứng cúi đầu, và chia buồn với gia đình; người không theo đạo không cần làm dấu thánh giá. Các tôn giáo khác cũng có nghi thức riêng. Ở những tang lễ này, cách tốt nhất là hỏi người trong gia đình hoặc làm theo người hướng dẫn tại chỗ, với tư cách một người khách tôn trọng.
Ngược lại, nếu bạn theo một tôn giáo không thắp hương mà đến viếng một gia đình thờ cúng theo nếp truyền thống, đứng nghiêm cúi đầu là đủ. Gia đình hầu như luôn hiểu, và sự có mặt của bạn mới là điều họ nhớ.
Những điều nhỏ giữ được không khí trang nghiêm
Cử chỉ trước linh cữu chỉ kéo dài một hai phút, nhưng những việc xung quanh mới là thứ gia đình nhớ lâu.
- Tắt chuông điện thoại trước khi vào cổng, không nghe máy trong lúc đứng trước linh cữu.
- Không chụp ảnh linh cữu, di ảnh hay người nhà đang khóc, trừ khi gia đình nhờ.
- Nói nhỏ khi đứng chờ, không cười đùa, không bàn chuyện làm ăn ở gần linh cữu.
- Đưa trẻ nhỏ đi viếng thì giải thích trước cho con hiểu sẽ thấy gì, giữ con bên cạnh, và ra ngoài nếu con quấy.
- Đừng cố đứng lâu trước linh cữu khi người sau đang chờ; nếu muốn ở lại, có thể ngồi ở phía ngoài.
- Khi tang quyến lạy đáp lễ, đừng vội đỡ họ dậy trừ khi họ là người già yếu; chỉ cần cúi đầu đáp lại.
Nếu lỡ làm sai một bước nào đó trong trình tự, đừng lo. Không gia đình nào đang có tang để ý chuyện khách vái hai hay ba vái; họ để ý ai đã đến và đến với thái độ thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Đi viếng có bắt buộc phải thắp hương không?
Không bắt buộc. Người không thắp hương vì lý do tôn giáo hoặc sức khoẻ có thể đứng nghiêm, cúi đầu và mặc niệm. Ở nhiều nhà tang lễ, người phục vụ đưa hương cho khách, bạn có thể từ chối nhẹ nhàng bằng một cái cúi đầu.
Có cần lạy đáp lại khi con cháu người mất lạy mình không?
Theo nếp phổ biến thì không cần. Con cháu lạy đáp lễ là thay người mất cảm ơn khách. Bạn cúi đầu đáp lại, rồi đến chia buồn là đủ. Nếu họ lớn tuổi hơn bạn nhiều, có thể cúi thấp hơn hoặc chắp tay để tỏ ý không dám nhận.
Viếng người lớn tuổi hơn mình nhiều thì nên lạy không?
Với người lớn tuổi thân thiết như thầy cô, bác của bạn bè, nhiều người chọn lạy hai hoặc vái ba vái. Nếu không phải người trong họ, vái ba vái là đủ lễ. Quan trọng hơn là thái độ thành kính và lời thăm hỏi với gia đình.
Đi vòng quanh linh cữu có phải ở đâu cũng làm không?
Không. Việc đi vòng quanh linh cữu thường thấy ở nhà tang lễ có bố trí lối đi, nhất là khi linh cữu để mở nắp kính cho khách nhìn mặt lần cuối. Ở nhà riêng, linh cữu thường đặt sát tường nên không có phần này. Làm theo hướng dẫn của ban lễ tang.
Đến viếng muộn, sau khi đã đưa tang thì lễ thế nào?
Bạn có thể đến nhà thắp hương trước bàn thờ người mất, thường đã lập trong nhà, vái hoặc lạy theo quan hệ, rồi hỏi thăm gia đình. Nhiều người chọn đến vào dịp cúng bảy ngày hoặc sau đó vài tuần, khi gia đình đã bớt bận rộn.
Mang thai có nên đi viếng đám tang không?
Quan niệm dân gian ở nhiều vùng khuyên phụ nữ mang thai hạn chế đi viếng, nhưng đây là lựa chọn của mỗi người. Nếu đi, nên tránh chỗ đông, đứng xa khói hương, không quỳ lạy lâu và về sớm. Lo ngại về sức khoẻ cụ thể nên hỏi bác sĩ.