Theo tập quán phổ biến ở miền Bắc, lễ Phật thường ba lạy, lễ gia tiên thường bốn lạy rồi vái ba vái, còn ở sân đình đền đông người thì phần lớn vái ba vái. Viếng người mất thì khách thường vái hoặc lạy hai, có nơi bốn. Đó là những con số bạn nghe nhiều nhất, nhưng không phải quy định thống nhất: cùng một việc, mỗi vùng, mỗi làng, mỗi gia đình có thể đếm khác.
Phần dưới gom các cách đếm hay gặp, giải thích các lý lẽ dân gian xoay quanh chuyện lẻ chẵn, chỉ ra chỗ các vùng làm khác, và nói rõ một điều mà nhiều nhà sư, người trông đền đều nhắc: không ai bị trách phạt vì đếm sai một lạy. Nếu gia đình bạn có nếp riêng, nếp nhà vẫn là thứ nên giữ.
Các cách đếm thường nghe nhất
Bảng dưới ghi cách đếm phổ biến và các dị bản bạn có thể gặp. Đừng coi cột đầu là đúng, cột sau là sai; đó chỉ là cách nhiều người làm nhất.
| Nơi, dịp | Cách đếm hay gặp | Dị bản có thể gặp |
|---|---|---|
| Lễ Phật ở chính điện | Ba lạy | Một lạy khi đông người; lạy nhiều lần hơn trong khoá lễ sám hối theo hướng dẫn của chùa |
| Đi qua ban Phật, chào nhanh | Một xá hoặc ba vái | Chỉ cúi đầu |
| Lễ ở đền, phủ, đình (lễ thánh) | Vái ba vái ở sân; lạy ba hoặc bốn trong hậu cung nếu được vào | Có nơi giữ năm lạy hoặc nhiều hơn theo nếp địa phương |
| Lễ gia tiên ngày giỗ, Tết | Bốn lạy, đứng dậy vái ba vái | Ba lạy; hai lạy; chỉ vái |
| Viếng trước linh cữu, di ảnh | Vái ba vái hoặc hai lạy | Bốn lạy với người bề trên thân thiết; chỉ cúi đầu ở lễ viếng của cơ quan |
| Lễ trước mộ | Vái ba vái | Lạy hai hoặc bốn tuỳ nhà |
Nhìn bảng sẽ thấy chỗ ổn định nhất là ba lạy trước Phật, vì nó gắn với Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng) mà nhiều chùa giải thích khi dạy người mới. Những chỗ còn lại thay đổi rất nhiều theo vùng.
Chuyện lẻ chẵn: các cách giải thích dân gian
Lẻ là dương, chẵn là âm. Đây là cách giải thích hay nghe nhất: số lẻ thuộc dương, dành cho Phật, thánh thần; số chẵn thuộc âm, dành cho người đã khuất. Lý lẽ này mượn từ quan niệm âm dương trong văn hoá Đông Á, nhưng chính trong dân gian cũng có người không đồng ý, vì nhiều nhà vẫn lạy gia tiên ba lạy.
Ba là Tam bảo. Với lễ Phật, ba lạy thường được giải thích là kính Phật, kính Pháp, kính Tăng. Cách hiểu này có trong lời dạy của nhiều chùa Bắc tông và dễ nhớ nhất.
Bốn là đủ đầy. Với gia tiên, có người giải thích bốn lạy là trọn vẹn, có người nói là lạy cả hai bên nội ngoại. Không có nguồn thống nhất cho những cách giải thích này; chúng là lời truyền miệng.
Hai là lễ với người ngang vai. Một số vùng giữ nếp người viếng ngang vai hoặc vai dưới thì lạy hai, còn người vai trên thì chỉ vái hoặc đứng nghiêng mình. Đây là cách giữ trật tự trên dưới trong họ hàng.
Vì sao các vùng đếm khác nhau
Lễ nghi của người Việt không được ban hành bằng một bộ luật chung. Nó hình thành qua nhiều thế kỷ, từ phong tục làng, từ ảnh hưởng Nho giáo trong các sách gia lễ, từ lời dạy của nhà chùa, rồi được truyền miệng từ người lớn sang người nhỏ. Mỗi làng có hương ước, mỗi dòng họ có tộc ước, mỗi gia đình có người lớn tuổi nhớ một kiểu. Chênh nhau một hai lạy là chuyện tự nhiên.
Sự di cư cũng làm các nếp trộn vào nhau. Người miền Bắc vào Nam, người miền Trung ra Bắc mang theo cách lễ của quê mình. Trong một khu phố ở thành phố lớn, ba gia đình cạnh nhau có thể lạy ba cách khác nhau mà không ai sai.
Sách vở lại có nhiều bản. Các sách văn khấn, sách phong tục bày bán phổ biến mỗi cuốn ghi một kiểu, có cuốn ghi rõ, có cuốn không nhắc tới số lạy. Khi hai cuốn sách nói khác nhau, điều đó không có nghĩa một cuốn đúng một cuốn sai; nó cho thấy chính lễ nghi đang sống, đang thay đổi.
Vì vậy câu hỏi "lạy mấy lạy mới đúng" thường không có một đáp án duy nhất. Câu hỏi hữu ích hơn là "gia đình mình, nơi mình đến, thường làm thế nào".
Chọn số vái, số lạy cho mình trong ba bước
Nếu bạn là người trẻ mới tự lo việc lễ trong nhà, hoặc đi lễ ở nơi lạ, có thể dựa vào trình tự sau.
- Hỏi người lớn trong nhà. Ông bà, cha mẹ, cô dì chú bác thường nhớ nếp nhà mình. Một cuộc điện thoại hỏi trước ngày giỗ đáng giá hơn mọi cuốn sách.
- Quan sát nơi mình đến. Ở chùa, đình, đền, nhìn người đang lễ vài phút. Nếu đa số đứng vái ba vái, bạn làm theo. Nếu có người trông, hỏi nhẹ nhàng.
- Khi không ai để hỏi, chọn cách phổ biến nhất. Ba lạy trước Phật, vái ba vái ở sân đình đền, bốn lạy và ba vái trước gia tiên. Đó là cách nhiều người làm nhất, khó có ai thấy lạ.
- Giữ cho nhất quán trong nhà. Khi đã chọn một cách cho bàn thờ gia tiên nhà mình, cả nhà làm giống nhau để con cháu dễ học theo.
Nếu gia đình hai bên nội ngoại có nếp khác nhau, chẳng hạn khi con dâu về nhà chồng, cách lịch sự là làm theo nếp của nhà mình đang đến. Đó là phép khách, không phải chuyện ai đúng ai sai.
Lạy trong khoá lễ ở chùa: số lạy do chùa dẫn
Khi bạn tham dự một khoá lễ do chùa tổ chức, chẳng hạn tụng kinh buổi tối, lễ sám hối ngày rằm hay một khoá tu, số lạy không do bạn tự chọn. Vị chủ lễ hoặc người duy na sẽ dẫn, thường bằng tiếng chuông hoặc tiếng khánh. Tiếng chuông vang lên là lạy, có khi lạy liên tục theo danh hiệu các vị Phật trong bài sám. Người mới chỉ cần nhìn người bên cạnh và theo nhịp chuông.
Ở những khoá sám hối, số lạy có thể lên tới vài chục hoặc nhiều hơn. Nếu đầu gối không chịu nổi, bạn có thể đứng chắp tay cúi đầu ở những lượt lạy sau, hoặc ngồi trên ghế ở hàng cuối. Nhà chùa thường bố trí chỗ cho người lớn tuổi; không có vị thầy nào yêu cầu người đi lễ lạy quá sức.
Chùa Nam tông và hệ phái Khất sĩ có trình tự lễ riêng, khác với chùa Bắc tông. Nếu bạn đến những nơi đó, hãy theo hướng dẫn tại chỗ và hỏi chư tăng khi cần, đừng mang cách đếm của chùa khác vào.
Những câu nói cần nghe với một chút tỉnh táo
Quanh chuyện số lạy có vài câu nói hay gây lo lắng. Dưới đây là cách nhìn lại từng câu.
- "Lạy chẵn trước Phật là lạy người chết." Câu này xuất phát từ cách giải thích âm dương ở trên. Nếu lỡ lạy bốn trước Phật, bạn có thể lạy thêm hoặc đơn giản là thôi; không có lời dạy chính thống nào của nhà chùa nói đó là xúc phạm.
- "Lạy thiếu một lạy thì lời cầu không trọn." Lời cầu gắn với lòng người, không gắn với phép đếm. Nhiều nhà sư nói rằng một lạy thành tâm có ý nghĩa hơn ba lạy vội vàng.
- "Phải lạy đủ chín lạy, mười hai lạy mới linh." Có những lễ đặc biệt ở một số nơi thờ tự có số lạy lớn, nhưng hứa hẹn kiểu "lạy đủ thì linh" thường đi kèm lời mời làm lễ thu tiền. Hãy dè dặt với những lời như vậy.
- "Người lớn tuổi không lạy được là bất kính." Không có nếp nào đòi người già, người ốm phải quỳ. Vái ngồi, xá hoặc cúi đầu đều được chấp nhận.
Khi băn khoăn, câu hỏi đơn giản nhất vẫn là hỏi chính người trông coi nơi thờ tự bạn đến. Họ đã trả lời câu này hàng nghìn lần và thường rất kiên nhẫn.
Lễ ở nhà người khác, ở nhà bên nội bên ngoại
Câu hỏi về số lạy hay nảy ra nhất không phải ở chùa mà ở nhà người khác: con dâu mới về nhà chồng dự giỗ đầu tiên, con rể theo vợ về quê ngoại ăn Tết, bạn thân đến thắp hương cho bố mẹ của bạn mình. Lúc đó người ta sợ làm khác nếp nhà chủ mà bị chê.
Cách nhẹ nhàng nhất là đứng sau một người trong nhà và làm theo. Nếu người đó lạy bốn, bạn lạy bốn; nếu chỉ vái, bạn vái. Không cần hỏi to trước mặt cả họ; có thể hỏi riêng người bạn đời hay một người chị em trong nhà từ hôm trước. Với khách không phải con cháu, nhiều gia đình chỉ mong khách thắp một nén hương và vái, không chờ khách lạy.
Nếu nếp nhà hai bên khác nhau rõ rệt, chẳng hạn nhà nội lạy bốn, nhà ngoại chỉ vái, thì ở nhà nào làm theo nếp nhà đó. Trẻ con trong nhà nhìn người lớn làm như vậy cũng học được một bài học về sự tôn trọng: không có nếp nào phải thắng nếp nào. Về sau khi đôi vợ chồng tự lập bàn thờ riêng, hai người có thể bàn với nhau chọn một cách cho gia đình nhỏ của mình.
Ghi lại nếp nhà để con cháu khỏi phải đoán
Nhiều người trẻ chỉ bắt đầu hỏi về số lạy khi người lớn trong nhà đã yếu hoặc đã mất, và lúc đó không còn ai để hỏi. Một việc nhỏ mà hữu ích là ghi lại nếp lễ của gia đình vào một cuốn sổ hoặc một tệp ghi chú: ngày giỗ các cụ, ai đứng khấn, lạy mấy lạy, vái mấy vái, khấn ở đâu trước.
Ghi lại không phải để biến nó thành luật cứng, mà để con cháu có chỗ bám. Đời sau muốn đổi thì đổi, nhưng ít ra họ biết đời trước đã làm thế nào và vì sao. Nhiều dòng họ đã đưa phần này vào gia phả hoặc tộc ước, bên cạnh danh sách ngày giỗ.
Khi ghi, nên ghi cả những chỗ người lớn trong nhà không đồng ý với nhau. Chẳng hạn bác cả lạy bốn, chú út lạy ba, cả hai đều có lý do riêng. Một dòng ghi chú như vậy giúp người sau hiểu rằng nếp nhà vốn đã có nhiều giọng, và tránh được những cuộc cãi vã không cần thiết trong ngày giỗ.
Câu hỏi thường gặp
Lạy gia tiên ba lạy thay vì bốn lạy có được không?
Được. Nhiều gia đình lạy gia tiên ba lạy và đã làm như vậy qua nhiều đời. Bốn lạy là cách phổ biến ở một số vùng miền Bắc, không phải quy định chung. Giữ nếp mà gia đình bạn đã quen là điều nên làm nhất.
Vái ba vái rồi có cần lạy nữa không?
Không bắt buộc. Ở sân đình đền đông người, vái ba vái là đủ lễ. Lạy thường làm khi có chiếu, có chỗ quỳ và không làm cản lối đi của người khác. Ở nhà trước bàn thờ gia tiên, nhiều người lạy xong mới vái, có người chỉ vái.
Lỡ đếm sai giữa chừng thì làm sao?
Bạn cứ làm tiếp cho xong hoặc dừng lại cũng được. Không có nhà sư hay người trông đền nghiêm túc nào cho rằng đếm sai một lạy là có chuyện không hay. Lần sau bạn có thể đếm thầm trong đầu cho đỡ quên.
Số vái khi khấn có cần khớp với số nén hương không?
Không có liên hệ bắt buộc. Một số người quen thắp ba nén và vái ba vái cho dễ nhớ, nhưng cũng có người thắp một nén mà vẫn vái ba. Chuyện số nén hương trên bàn thờ là một phong tục riêng, có dị bản riêng.
Đi lễ chùa Nam tông có lạy ba lạy như chùa Bắc tông không?
Nhiều chùa Nam tông cũng lạy ba lạy, nhưng tư thế quỳ, cách đặt tay và trình tự có nét khác. Cách tốt nhất là quan sát người đi lễ ở đó và hỏi chư tăng hoặc Phật tử trong chùa, vì mỗi hệ phái có nếp riêng.
Có sách nào ghi số lạy chuẩn để làm theo không?
Có nhiều sách phong tục và sách văn khấn ghi số lạy, nhưng các bản khác nhau. Không có bản nào được công nhận là chuẩn duy nhất. Bạn có thể dùng sách làm tham khảo, còn quyết định cuối cùng nên dựa vào nếp của gia đình và nơi mình đến.