Khách không theo đạo Hồi thường được vào tham quan thánh đường ngoài giờ cầu nguyện, khi được người trông coi đồng ý. Nên tránh trưa thứ Sáu và các giờ cầu nguyện trong ngày; mặc kín tay, kín chân, phụ nữ mang theo khăn che tóc; bỏ giày dép trước khi bước vào khu cầu nguyện; không đi ngang trước mặt người đang cầu nguyện; và không mang thịt heo, rượu bia vào khuôn viên.
Ở Việt Nam, thánh đường Hồi giáo có ở các làng Chăm tại An Giang, Tây Ninh, ở TP.HCM và một số nơi khác, phục vụ người Chăm theo Hồi giáo và cộng đồng Hồi giáo từ nhiều nước đến sinh sống. Bài này viết ở vai người khách đi du lịch, đi cùng bạn bè, đồng nghiệp theo đạo, hoặc đến dự một việc của gia đình người Chăm. Bài không giảng giáo lý; điều gì muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi người trong cộng đồng hoặc vị giáo cả ở thánh đường.
Người Chăm Islam, Chăm Bani và các cộng đồng Hồi giáo khác
Người Chăm ở Việt Nam theo nhiều tôn giáo khác nhau. Một bộ phận người Chăm, sống tập trung nhiều ở An Giang, TP.HCM và Tây Ninh, theo Hồi giáo và thường được gọi là người Chăm Islam. Họ giữ năm lần cầu nguyện mỗi ngày, nhịn ăn trong tháng Ramadan, học tiếng Ả Rập để đọc kinh, và sinh hoạt quanh thánh đường của làng.
Người Chăm Bani, sống nhiều ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hòa và Lâm Đồng, có nguồn gốc từ Hồi giáo nhưng đã hoà với tín ngưỡng bản địa qua nhiều thế kỷ, nên nghi lễ và tổ chức khác hẳn người Chăm Islam. Thánh đường của người Chăm Bani có nếp riêng, có lúc chỉ các vị chức sắc mới vào. Nếu bạn đến làng Chăm Bani, đừng mang những gì biết về thánh đường ở An Giang hay TP.HCM ra áp dụng; hãy hỏi người trong làng.
Ở các thành phố lớn còn có những cộng đồng Hồi giáo đến từ Malaysia, Indonesia, Nam Á, Trung Đông. Họ có thể cầu nguyện tại thánh đường địa phương hoặc ở các phòng cầu nguyện riêng. Với người khách, nếp ứng xử cơ bản ở những nơi này giống nhau; khác biệt về nghi lễ là chuyện của người trong đạo.
Chọn giờ đến thăm
Thánh đường là nơi cầu nguyện hằng ngày, không phải điểm tham quan có giờ mở cửa cố định. Bảng dưới gợi ý cách chọn thời điểm; giờ cầu nguyện thay đổi theo mặt trời trong năm, nên hỏi người trông coi trước.
| Thời điểm | Không khí | Gợi ý cho khách |
|---|---|---|
| Năm giờ cầu nguyện trong ngày | Tín đồ đến cầu nguyện, có tiếng gọi cầu nguyện | Không vào khu cầu nguyện; nếu đã ở trong khuôn viên, đứng yên ở ngoài, không chụp ảnh |
| Trưa thứ Sáu | Buổi cầu nguyện tập thể đông nhất trong tuần, có bài giảng | Tránh đến tham quan |
| Khoảng giữa các giờ cầu nguyện | Vắng, có người trông coi | Thời điểm thích hợp nhất để xin vào thăm |
| Tháng Ramadan | Tín đồ nhịn ăn uống ban ngày, tối sinh hoạt chung | Không ăn uống, hút thuốc trước mặt người đang nhịn; hỏi trước khi đến buổi tối |
| Ngày lễ lớn | Rất đông, có lễ cầu nguyện chung | Chỉ đến khi được người trong cộng đồng mời |
Tiếng gọi cầu nguyện vang lên từ thánh đường là dấu hiệu sắp đến giờ cầu nguyện. Nếu bạn đang tham quan mà nghe tiếng gọi, hãy hỏi người trông coi nên ra ngoài hay đứng ở đâu.
Từ cổng đến khu cầu nguyện
Khi đã chọn giờ phù hợp, những bước dưới đây giúp chuyến thăm suôn sẻ:
- Chào và xin phép người trông coi: nói bạn muốn vào thăm, hỏi khu nào được vào, khu nào không. Ở nhiều làng Chăm, các vị cao niên ngồi ở hiên thánh đường; một lời chào lễ phép mở đường cho mọi thứ.
- Kiểm tra trang phục: nam mặc quần dài, áo có tay; nữ mặc kín tay, kín chân, quần hoặc váy dài, và che tóc bằng khăn. Một số thánh đường có khăn, áo choàng cho khách mượn.
- Bỏ giày dép: giày dép để ở chỗ quy định trước khi bước lên khu vực trải thảm. Không giẫm giày lên thảm.
- Không vào khu rửa nghi lễ để rửa tay chân tuỳ tiện: khu nước ở thánh đường là nơi tín đồ rửa trước khi cầu nguyện theo nghi thức. Muốn dùng nhà vệ sinh hay rửa tay, hỏi người trông coi.
- Đi theo khu được phép: nam và nữ cầu nguyện ở khu riêng; khách nữ có thể được hướng dẫn vào khu dành cho nữ hoặc chỉ đứng ở cửa nhìn vào.
- Giữ im lặng và ngồi đúng tư thế: nếu ngồi trên thảm, ngồi gọn, không duỗi chân hướng về phía tường có hốc cầu nguyện ở đầu phòng.
- Ra về: cảm ơn người trông coi; góp vào hòm đóng góp là tuỳ tâm.
Không đi ngang ngay trước mặt người đang cầu nguyện, kể cả khi chỉ có một người đang cầu nguyện riêng ở góc phòng. Đi vòng ra phía sau họ.
Những điều cần đặc biệt giữ
Thịt heo, rượu bia. Không mang vào khuôn viên thánh đường và không mang làm quà khi đến nhà người Chăm Islam. Ngay cả gói bánh có mỡ heo, chai nước có cồn trong túi cũng nên để lại ngoài xe.
Kinh sách. Không tự ý cầm, lật kinh sách đặt trên giá. Nếu muốn xem, hỏi người trông coi. Không đặt sách xuống sàn hay để dưới chỗ ngồi.
Chụp ảnh. Hỏi trước khi chụp bên trong. Không chụp người đang cầu nguyện, nhất là chụp cận mặt; phụ nữ trong làng có thể không muốn bị chụp ảnh.
Tiếp xúc nam nữ. Nhiều người Hồi giáo không bắt tay người khác giới. Bạn chờ người kia đưa tay trước; nếu họ đặt tay lên ngực và cúi đầu chào, bạn đáp lại cùng cách.
Tay trái, tay phải. Khi đưa, nhận đồ ăn, quà, nhiều người quen dùng tay phải. Dùng tay phải hoặc hai tay là lịch sự.
Chó. Không dắt chó vào khuôn viên thánh đường và vào nhà người Chăm Islam khi chưa hỏi.
Đến làng Chăm, nhà người Chăm Islam
Nhiều du khách đến thánh đường kết hợp đi thăm làng Chăm, xem dệt thổ cẩm, ăn món Chăm. Làng là nơi người ta sống, không phải khu trưng bày. Chụp ảnh nhà cửa, trẻ con, người già cần hỏi trước. Ăn mặc kín đáo khi đi trong làng, không chỉ khi vào thánh đường.
Nếu được mời vào nhà, bạn để giày dép ngoài cửa, chào người lớn tuổi trước. Đồ ăn mời khách đều là đồ halal, tức là được phép theo luật ăn uống của đạo; bạn cứ ăn, không cần hỏi han kỹ. Quà mang đến nên là trái cây, bánh không có mỡ heo, trà; tránh rượu và các món có thịt heo, kể cả đồ hộp, bánh ngọt có thành phần không rõ.
Trong tháng Ramadan, người Chăm Islam nhịn ăn uống từ lúc trời sáng đến lúc mặt trời lặn. Nếu bạn ghé thăm ban ngày trong tháng này, đừng ăn uống trước mặt chủ nhà, đừng mời họ uống nước. Lúc mặt trời lặn, gia đình và hàng xóm thường cùng xả chay; nếu được mời ngồi cùng, đó là một sự đón tiếp ấm áp, bạn đến đúng giờ và ăn uống từ tốn.
Ngày lễ kết thúc tháng nhịn ăn là dịp vui lớn của cộng đồng. Nếu có bạn là người Chăm Islam, một lời chúc mừng ngày lễ, hỏi thăm sức khoẻ sau tháng nhịn ăn, là điều họ trân trọng.
Dự đám cưới, đám tang của gia đình người Chăm Islam
Nếu bạn được mời dự đám cưới của một gia đình người Chăm Islam, phần nghi thức tôn giáo thường do vị giáo cả hoặc người có trách nhiệm trong cộng đồng chủ trì, có khi ở nhà, có khi ở thánh đường. Khách không theo đạo dự phần tiệc và chúc mừng; ở phần nghi thức, bạn ngồi ở chỗ được mời, giữ im lặng. Khách nữ nên mặc kín, mang khăn; khách nam mặc quần dài, áo có tay. Đồ ăn trong tiệc là đồ halal, không có rượu bia; đừng mang rượu đến mừng.
Nam và nữ có thể được mời ngồi ở hai khu riêng. Đó là nếp của nhiều gia đình, không phải sự xa cách với khách. Quà mừng phổ biến là phong bì hoặc đồ dùng gia đình, đưa tận tay người lớn trong nhà hoặc theo cách gia đình sắp xếp.
Với đám tang, theo nếp Hồi giáo, việc chôn cất thường được làm rất sớm sau khi người thân mất, nên nếu nghe tin, bạn có thể không kịp đến trước khi an táng. Khi đến chia buồn, bạn ăn mặc kín đáo, màu tối, nói lời chia buồn với gia đình, ngồi nghe nếu đang có phần cầu nguyện. Không mang nhang, vàng mã; vòng hoa thì hỏi người nhà trước. Đến thăm hỏi gia đình trong những ngày sau tang lễ cũng là cách thể hiện tình cảm được trân trọng.
Đi cùng bạn bè, đồng nghiệp theo đạo Hồi
Ở thành phố, nhiều người Việt có đồng nghiệp, đối tác, sinh viên theo đạo Hồi. Khi họ cần đi cầu nguyện, đặc biệt trưa thứ Sáu, bạn có thể giúp bằng cách sắp lịch họp, lịch làm việc tránh giờ đó, hoặc hỏi họ có cần một phòng yên tĩnh để cầu nguyện không. Nếu đi ăn cùng, để họ chọn quán hoặc hỏi họ có ăn được món nào.
Nếu bạn muốn theo họ đến thánh đường xem, hãy hỏi trước họ có muốn bạn đi cùng không, và đến vào giờ nào thì phù hợp. Có người vui lòng dẫn bạn đi, giới thiệu với người trông coi; có người muốn giữ giờ cầu nguyện cho riêng mình. Cả hai đều đáng được tôn trọng.
Tránh hỏi những câu mang tính chất vấn về tập quán như chuyện nhịn ăn, chuyện khăn trùm đầu, nhất là trước đám đông. Nếu thật sự tò mò, hỏi riêng, bằng giọng tìm hiểu, và chấp nhận rằng có người không muốn giải thích chuyện đức tin của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người không theo đạo Hồi có được vào thánh đường không?
Ở nhiều thánh đường, khách được vào tham quan ngoài giờ cầu nguyện nếu xin phép người trông coi, ăn mặc kín đáo và giữ nếp. Một số nơi có quy định chặt hơn, đặc biệt với thánh đường của người Chăm Bani. Hãy hỏi trước khi bước vào.
Phụ nữ vào thánh đường cần lưu ý gì?
Phụ nữ nên mặc kín tay, kín chân, mang theo khăn để che tóc. Khu cầu nguyện của nam và nữ thường tách riêng, khách nữ có thể được hướng dẫn vào khu dành cho nữ hoặc chỉ đứng ở cửa. Làm theo hướng dẫn của người trông coi là đúng nhất.
Có được chụp ảnh bên trong thánh đường không?
Tuỳ nơi. Nhiều thánh đường cho chụp kiến trúc khi không có người cầu nguyện, nhưng bạn phải hỏi trước. Không chụp người đang cầu nguyện, không chụp cận mặt phụ nữ, trẻ em trong làng khi chưa được đồng ý, và không dùng đèn chớp.
Đến nhà người Chăm Islam nên mang quà gì?
Trái cây, trà, bánh không có mỡ heo là lựa chọn an toàn. Tránh rượu bia, các món có thịt heo hoặc đồ đóng hộp không rõ thành phần. Đưa quà bằng tay phải hoặc hai tay, chào người lớn tuổi trước.
Thánh đường của người Chăm Bani có giống thánh đường ở An Giang không?
Không. Người Chăm Bani có nguồn gốc Hồi giáo nhưng nghi lễ, tổ chức và nếp sinh hoạt đã khác nhiều qua thời gian. Thánh đường của họ có những quy định riêng, có lúc chỉ chức sắc được vào. Khi đến, bạn hỏi người trong làng thay vì áp dụng nếp ở nơi khác.
Trong tháng Ramadan có nên đến thăm làng Chăm không?
Có thể, nhưng nên hiểu rằng ban ngày người dân đang nhịn ăn uống, có thể mệt hơn thường lệ. Không ăn uống, hút thuốc trước mặt họ, sắp xếp chuyến thăm ngắn gọn. Buổi tối không khí vui hơn, nhưng chỉ nên đến khi được mời.