Quên trả lễ là chuyện rất thường gặp, và theo cách nhìn của phần đông các vị sư, thủ nhang, người lớn tuổi giữ lễ, nhớ ra lúc nào thì đi tạ lúc ấy là được. Lời tạ muộn chỉ cần nói thật: mình đã cầu điều gì, việc đã ra sao, vì sao đến muộn, và lời cảm ơn. Không cần làm lễ to hơn để "chuộc", không cần nhờ ai làm lễ giải.
Bài này dành cho những người bỗng nhớ ra một lời cầu cũ: cầu cho con thi từ bốn năm trước, cầu cho mẹ mổ từ hồi còn ở quê, cầu cho chuyến đi xa mà giờ đã về định cư lâu rồi. Bài đi qua lý do vì sao người ta hay quên, cách tạ muộn từng bước, những trường hợp khó như không nhớ nơi đã cầu, nơi ấy không còn, người cầu đã mất, và vài thói quen nhỏ giúp lần sau khỏi quên.
Vì sao người ta hay quên trả lễ
Người đi cầu thường đang ở giữa một giai đoạn căng thẳng. Khi việc qua đi, đời sống cuốn người ta sang những việc mới: con nhập học, người bệnh cần chăm, công việc dồn lại sau những ngày nghỉ. Lời cầu nói ra trong lúc lo lắng nhất lại là thứ dễ trôi khỏi trí nhớ nhất khi nỗi lo đã qua. Đó là chuyện của trí nhớ con người, không phải chuyện bội bạc.
Nhiều lời cầu còn được nói ra rất nhanh, trong một chuyến đi lễ cùng đoàn, ghé một ngôi đền dọc đường, thắp hương vội rồi lên xe. Người ta có khi không nhớ rõ tên nơi, chỉ nhớ "cái đền trên dốc" hay "ngôi chùa có cây đa to". Vài năm sau, muốn tạ cũng không biết đi đâu.
Ngoài ra, người trẻ thường đi lễ theo bố mẹ, ít khi tự mình cầu điều gì. Khi chính họ có việc phải cầu lần đầu, không ai nhắc chuyện tạ, nên họ không biết có nếp ấy. Nhiều người chỉ nghe tới chuyện trả lễ khi một người lớn tuổi trong nhà tình cờ hỏi.
Cũng có những lời cầu không có điểm kết thúc rõ ràng. Cầu cho cả nhà bình an, cầu cho việc làm ăn suôn sẻ, cầu cho con ngoan: những điều ấy không có ngày công bố kết quả như một kỳ thi. Người ta không biết lúc nào là lúc nên tạ, rồi cứ thế để trôi. Với những lời cầu kiểu này, nhiều gia đình chọn gom vào lần tạ cuối năm, coi như cảm ơn cho một năm đã qua.
Sực nhớ ra: điều cần nghĩ trước tiên
Nhiều người, khi nhớ ra mình chưa trả lễ, thấy lo lắng, có người còn nối mọi chuyện không may trong mấy năm qua với việc ấy. Phản ứng này dễ hiểu, nhất là khi xung quanh có người nói "không trả lễ thì bị quở". Nhưng như đã nói ở nhiều bài trong chuyên mục, đó là quan niệm của một số người, không phải điều được nơi thờ tự đàng hoàng nào đặt ra.
Hãy nhìn lại cho công bằng: trong mấy năm ấy, chắc chắn có nhiều điều tốt đã xảy ra với bạn và gia đình mà bạn chẳng nối nó với việc chưa trả lễ. Trí nhớ con người thường gom chuyện xấu lại thành một chuỗi có nguyên nhân, còn chuyện tốt thì coi là đương nhiên. Biết điều đó giúp bạn bớt tự dằn vặt.
Điều nên nghĩ trước tiên là: mình muốn khép lại lời cầu ấy như thế nào cho lòng yên. Lời tạ muộn vẫn là lời tạ. Người lớn tuổi hay nói "muộn còn hơn không", và nhiều vị sư, khi được hỏi, cũng chỉ khuyên quay lại nói lời cảm ơn, rồi sống tử tế. Không có công thức chuộc lỗi nào cần thực hiện.
Nếu nỗi lo vẫn đeo bám dù đã hiểu như vậy, hãy nói chuyện với một người lớn tuổi mà bạn tin, hoặc hỏi thẳng vị sư, người trông coi nơi mình đã cầu. Nghe từ chính người giữ nơi thờ rằng việc tạ muộn không có gì đáng sợ thường giúp người ta yên tâm hơn đọc bất cứ bài viết nào. Điều nên tránh là tìm đến những người hành nghề thu tiền để hỏi, vì câu trả lời của họ dễ dẫn tới một khoản chi.
Tạ lễ muộn từng bước
Nếu bạn đã quyết định đi tạ cho một lời cầu cũ, những bước dưới đây giúp mọi việc gọn gàng.
- Ghi lại những gì còn nhớ: cầu điều gì, cho ai, khoảng năm nào, ở nơi nào, ai đi cùng. Hỏi người đi cùng khi ấy nếu cần.
- Xác định nơi đã cầu. Nếu không nhớ tên, hỏi người đi cùng, xem lại ảnh chụp chuyến đi, hoặc nhờ người địa phương nhận ra qua mô tả.
- Chọn một ngày thuận tiện, không cần chờ đúng rằm, mùng một; ngày thường vắng người còn dễ đứng lặng.
- Chuẩn bị lễ gọn theo nếp nơi ấy: hương, hoa, ít quả. Không cần lễ to hơn vì "trả muộn".
- Nói lời tạ thật lòng: mình đã cầu gì, việc đã ra sao, xin lỗi vì đến muộn, cảm ơn và xin khép lại lời cầu.
- Nếu ai đó mời làm thêm lễ giải, viết sớ vì "để lâu", cảm ơn và từ chối; lời tạ của bạn đã đủ.
- Về nhà, nếu muốn, kể với người thân đã cùng trải qua việc ấy rằng mình đã đi tạ.
Với nhiều người, bước cuối cùng lại có ý nghĩa nhất: cả nhà cùng nhắc lại một giai đoạn khó khăn đã qua, cùng thấy mình đã đi được một đoạn đường dài từ hồi ấy.
Những trường hợp khó
Không nhớ đã cầu ở đâu. Nhiều người chọn tạ ở nơi thờ gần nhà hoặc trước bàn thờ gia tiên, nói rõ rằng mình không nhớ nơi đã cầu, xin gửi lời tạ về đó. Theo cách nghĩ của nhiều người lớn tuổi, như vậy là đã tròn lòng.
Không nhớ đã cầu những gì. Có người đi lễ đầu năm qua nhiều nơi, cầu nhiều điều. Lời tạ chung cho những gì đã cầu là đủ; không cần kể đúng từng điều.
Nơi đã cầu đã trùng tu, đổi khác. Nhiều đền chùa được tu bổ, mở rộng, ban thờ đổi chỗ. Bạn cứ đến, hỏi người trông coi ban thờ chính hay vị thần, vị thánh được thờ nay ở đâu, rồi tạ ở đó.
Nơi đã cầu ở rất xa, không còn về được. Người đã chuyển vùng sinh sống, Việt kiều ở nước ngoài, thường tạ trước bàn thờ nơi mình ở và hướng về nơi đã cầu, hoặc nhờ người thân ở gần đi thay.
Người cầu đã mất. Con cháu có thể đi tạ thay cho lời cầu của ông bà, cha mẹ, coi như hoàn tất một việc người đi trước còn dang dở. Cách làm có bài riêng trong chuyên mục.
Lời tạ muộn nói thế nào cho tự nhiên
Nhiều người ngại nhất là lúc đứng trước ban thờ không biết mở lời ra sao cho một lời cầu đã cũ. Không cần bài khấn nào; những ý dưới đây giúp bạn tự nói bằng giọng của mình, thầm hay khẽ thành tiếng đều được.
- Xưng tên, tuổi, nơi ở hiện tại; nếu đã chuyển nhà, nói cả nơi ở khi trước.
- Nhắc lại khoảng năm nào mình đã đến đây, cầu điều gì, cho ai.
- Kể ngắn việc ấy đã ra sao trong những năm qua.
- Nói thật rằng mình đã quên, hoặc đã bận, nên nay mới đến; một lời xin lỗi giản dị là đủ.
- Cảm ơn, và xin khép lại lời cầu ấy.
- Nếu muốn, nói một điều mình sẽ làm từ nay, chẳng hạn nhớ tạ đúng lúc, hay sống tử tế hơn với người đã giúp mình hồi ấy.
Lời tạ muộn không cần dài hay trau chuốt. Người lớn tuổi hay dặn: nói như nói với một người lớn mình kính trọng, đã lâu không gặp, nay quay lại thăm. Giọng điệu ấy tự nhiên đã đủ thành kính.
Ví dụ giả định: lời cầu của mười năm trước
Ví dụ giả định: anh Quang ba mươi lăm tuổi, đang dọn nhà thì tìm thấy một tấm ảnh chụp cùng mẹ trước cổng một ngôi đền ở quê, hồi anh sắp thi đại học. Anh nhớ lại hôm ấy mẹ đã khấn cho anh thi đỗ. Anh đỗ, lên thành phố, đi làm, lập gia đình, và chưa từng nghe mẹ nhắc chuyện trả lễ. Mẹ anh nay đã già, đi lại khó.
Anh gọi điện hỏi mẹ. Bà cười, bảo năm ấy bà đã đi tạ một mình rồi, chỉ là không kể. Câu chuyện khép lại nhẹ nhàng, nhưng anh vẫn quyết định nhân chuyến về quê dịp giỗ, chở mẹ ra đền thắp hương một lần nữa, lần này để chính anh nói lời cảm ơn. Bà rất vui.
Ví dụ này cho thấy hai điều. Thứ nhất, nhiều lời cầu thật ra đã được người lớn tạ thay mà con cháu không biết; hỏi người trong nhà trước khi lo lắng. Thứ hai, lần tạ muộn có thể trở thành một kỷ niệm đẹp giữa các thế hệ, chứ không nhất thiết là một việc phải làm vì sợ.
Thói quen nhỏ để lần sau không quên
Nếu bạn muốn giữ nếp cầu rồi tạ, vài thói quen dưới đây giúp việc nhớ trở nên dễ dàng.
- Sau mỗi lần cầu điều gì cụ thể, ghi một dòng vào sổ tay hay ghi chú điện thoại: ngày, nơi, điều cầu.
- Đặt nhắc việc vào thời điểm kết quả dự kiến có, chẳng hạn ngày công bố điểm thi, ngày tái khám.
- Gom các lời tạ chưa làm vào một lần tạ cuối năm, như nhiều gia đình Bắc Bộ vẫn làm vào tháng Chạp.
- Chụp một tấm ảnh cổng hoặc sân nơi đã cầu, nếu nơi đó cho phép chụp, để sau này nhận ra.
- Nói với một người thân về lời cầu của mình, để có người nhắc giúp.
- Hạn chế cầu quá nhiều điều ở quá nhiều nơi trong một lần đi; ít lời cầu thì dễ nhớ và dễ tạ.
Thói quen cuối cùng ít người nghĩ tới nhưng rất có ích. Một lời cầu rõ ràng ở một nơi quen thuộc dễ được khép lại hơn nhiều lời cầu vội ở những nơi chỉ ghé qua một lần.
Câu hỏi thường gặp
Quên trả lễ mấy năm rồi thì có còn tạ được không?
Được. Theo cách nhìn của phần đông người giữ lễ, nhớ ra lúc nào thì tạ lúc ấy. Bạn nói rõ trong lời tạ rằng mình đến muộn vì quên, cảm ơn và xin khép lại lời cầu. Không có lệ nào đặt hạn chót cho việc tạ lễ.
Trả lễ muộn có phải làm lễ to hơn không?
Không có tập quán chung nào quy định như vậy. Lời khuyên làm lễ to hơn để bù cho việc trả muộn thường đi kèm lời mời mua lễ hoặc làm dịch vụ. Lễ gọn, lời nói thật là đủ theo cách nghĩ của nhiều nơi thờ.
Mấy năm nay gặp chuyện không may có phải vì chưa trả lễ?
Không có căn cứ để nối các chuyện không may với việc chưa trả lễ. Cuộc sống ai cũng có lúc thăng trầm. Nếu việc chưa tạ khiến bạn day dứt, đi tạ một lần cho lòng yên, rồi tập trung giải quyết những khó khăn thật trước mắt.
Không nhớ đã cầu ở đền nào thì tạ ở đâu?
Hỏi người đi cùng hồi ấy hoặc xem lại ảnh chụp. Nếu vẫn không nhớ, nhiều người tạ ở nơi thờ gần nhà hoặc trước bàn thờ gia tiên, nói rằng mình xin gửi lời tạ về nơi đã cầu. Cách này được nhiều người lớn tuổi chấp nhận.
Có cần nhờ thầy cúng làm lễ tạ muộn không?
Không cần. Lễ tạ là việc người cầu tự làm, nói bằng lời của mình. Nếu nơi thờ có người trông coi hướng dẫn nếp đặt lễ, bạn hỏi họ. Những lời mời làm lễ thay có thu phí, nhất là kèm lời doạ, nên cân nhắc kỹ.
Bố mẹ cầu cho mình mà mình không biết có tạ chưa thì sao?
Hỏi bố mẹ trước. Nhiều người lớn tuổi đã lặng lẽ đi tạ mà không kể với con cháu. Nếu bố mẹ chưa tạ và muốn đi, bạn có thể đưa bố mẹ đi hoặc đi thay. Nếu bố mẹ đã mất, con cháu có thể tạ thay cho lời cầu ấy.