Ngũ thể đầu địa là cách lạy để năm điểm của cơ thể chạm đất: hai đầu gối, hai tay và trán. Chữ Hán Việt "ngũ thể" là năm vóc, "đầu địa" là gieo xuống đất. Đây là cách lạy trang trọng nhất trong nhà chùa, thể hiện sự hạ mình hoàn toàn trước Phật. Dân gian còn gọi nôm là lạy năm vóc.
Người mới đi chùa thường thấy cách lạy này đẹp nhưng ngại làm vì sợ sai. Thật ra động tác không khó; khó là làm chậm và giữ thăng bằng khi đứng dậy. Phần dưới tả từng nhịp theo cách phổ biến ở chùa Bắc tông Việt Nam, kèm các biến thể bạn có thể thấy, các lỗi hay gặp và cách lạy nhẹ cho người đau khớp. Mỗi chùa có thể dạy hơi khác; khi sinh hoạt thường xuyên ở một chùa, bạn nên hỏi chư tăng ở đó.
Lạy ngũ thể đầu địa từng nhịp
Trình tự dưới đây là một cách làm phổ biến. Đọc chậm, rồi tập vài lần ở nhà trên một tấm thảm mềm trước khi đến chùa.
- Đứng chắp tay. Đứng thẳng trước bồ đoàn hoặc chiếu, hai bàn chân khép hoặc hơi chữ V, chắp tay búp sen trước ngực.
- Đưa tay lên. Đưa tay chắp lên ngang trán, cúi đầu nhẹ. Nhiều người niệm thầm một câu trong lúc này.
- Hạ người. Hạ tay về trước ngực, khuỵu hai gối xuống bồ đoàn. Ai yếu chân có thể đặt một tay xuống trước để đỡ.
- Đặt tay. Hai bàn tay tách ra, úp xuống sàn trước mặt, cách nhau khoảng một gang tay.
- Cúi trán. Cúi người cho trán chạm sàn ở khoảng giữa hai bàn tay. Lúc này năm điểm đã chạm đất: hai gối, hai tay, trán.
- Giữ một nhịp thở. Không vội đứng lên ngay; giữ yên một hơi thở.
- Đứng dậy. Ngẩng đầu, chống hai tay, đứng lên, chắp tay trước ngực. Thế là xong một lạy. Ba lạy thì lặp lại hai lần nữa.
Khi tập, nên chú ý đừng đổ người về phía trước quá nhanh. Đầu gối chạm bồ đoàn trước, tay chạm đất sau, trán chạm cuối cùng. Khi đứng lên thì ngược lại.
Các biến thể bạn có thể gặp ở các chùa
Ở nhiều chùa Bắc tông, khi trán đã chạm đất, người lạy lật ngửa hai bàn tay lên, như đang đón lấy bàn chân của Phật, rồi mới úp tay lại và đứng dậy. Động tác này có nguồn từ truyền thống Phật giáo Trung Hoa và được nhiều chùa Việt dạy. Có chùa không dạy động tác lật tay, chỉ úp tay suốt.
Có chùa dạy đặt khuỷu tay chạm đất thay vì chỉ bàn tay, để trán thật sự nằm sát sàn. Có nơi để hai tay chắp, đưa xuống đất rồi mới tách ra. Khác biệt về vị trí bàn chân cũng có: người quỳ thẳng trên các đầu ngón chân, người đặt mu bàn chân phẳng xuống sàn.
Chùa Nam tông có cách lạy năm điểm riêng, thường thấy người lạy ngồi quỳ trên gót chân, hai bàn tay úp xuống sàn và trán chạm vào khoảng giữa hai bàn tay, lặp ba lần, nhịp nhàng và gọn. Hệ phái Khất sĩ cũng có nếp lễ của mình. Những khác biệt này không có cái nào hơn cái nào. Đến chùa của truyền thống nào, bạn theo nếp ở đó; nếu chưa rõ, chỉ cần hỏi một Phật tử đang lễ hoặc vị thầy trong chùa.
Vì có nhiều biến thể, bạn không cần lo về việc "làm đúng tuyệt đối". Điều nhà chùa thường nhắc nhiều nhất chỉ là làm chậm, làm trọn và giữ lòng yên. Một người lạy chậm rãi theo cách của chùa quê mình vẫn được đón nhận ở một chùa khác dạy hơi khác, và chẳng ai trong chính điện đứng ra sửa tay chân cho khách. Nếu bạn muốn học kỹ, các khoá tu ngắn ngày dành cho người tại gia ở nhiều chùa thường có buổi hướng dẫn lễ lạy riêng.
Lỗi hay gặp và cách sửa
Những lỗi dưới đây quan sát được rất thường xuyên ở người mới, nhất là vào ngày rằm đông người.
| Lỗi | Vì sao nên sửa | Cách sửa |
|---|---|---|
| Lạy quá nhanh, như nhún người | Dễ mất thăng bằng, va đầu vào sàn hoặc vào người bên cạnh | Đếm thầm một nhịp thở ở mỗi lúc trán chạm đất |
| Trán đập mạnh xuống sàn | Đau và không cần thiết; cử chỉ cần nhẹ nhàng | Hạ trán từ từ, chạm vừa đủ |
| Mông nhô cao, lưng gồng | Mỏi lưng, nhìn không thư thái | Ngồi lùi về gót chân một chút trước khi cúi |
| Đứng dậy bằng cách bật hai chân | Người lớn tuổi dễ chóng mặt, ngã | Chống tay, đứng lên từng chân, dừng một nhịp khi đã đứng |
| Lạy chắn ngay lối đi chính giữa | Người khác phải bước vòng qua, không tiện cho chư tăng hành lễ | Chọn bồ đoàn ở hai bên, nhường lối giữa |
| Để điện thoại, túi xách trước mặt khi lạy | Vướng tay, dễ làm rơi đồ | Đeo túi chéo ra sau hoặc đặt sang bên |
Một nếp lịch sự khác là không đi ngang qua ngay trước mặt người đang lạy Phật. Nếu cần đi qua, hãy vòng ra phía sau họ.
Lạy nhẹ cho người đau gối, đau lưng, lớn tuổi
Ngũ thể đầu địa đòi hỏi đầu gối và cột sống phải gập nhiều. Với người đau khớp, thoát vị đĩa đệm, vừa mổ hay huyết áp không ổn định, cúi rạp đầu xuống thấp rồi đứng lên nhanh có thể gây đau hoặc chóng mặt. Không có lời dạy nào của nhà chùa bắt người đi lễ phải lạy theo cách gây hại cho sức khoẻ.
Có ba cách thay thế phổ biến. Thứ nhất, quỳ trên bồ đoàn dày nhưng chỉ cúi đầu, không đặt trán xuống sàn. Thứ hai, đứng chắp tay và cúi người sâu thay cho quỳ, nhiều chùa gọi là đứng lễ. Thứ ba, ngồi trên ghế ở hàng sau, chắp tay và cúi đầu theo nhịp chuông. Cả ba đều được các chùa chấp nhận.
Nếu đang có bệnh về xương khớp, tim mạch hay đang mang thai, câu hỏi tư thế nào an toàn nên hỏi bác sĩ của bạn chứ không phải hỏi ai khác. Bác sĩ có thể khuyên bạn tránh hẳn tư thế cúi đầu thấp hơn tim, hoặc tránh quỳ lâu. Khi đó, đứng chắp tay cúi đầu là cách lễ trọn vẹn.
Người đi cùng người già cũng nên để ý một vài việc nhỏ. Đỡ ông bà ở khuỷu tay khi quỳ xuống và khi đứng dậy, đặt bồ đoàn sát một cột hoặc tường để có chỗ vịn, nhắc ông bà uống nước nếu đi lễ vào ngày nắng nóng. Ở những ngày đông người, nên đưa người già đi lễ vào buổi sớm hoặc chiều muộn, lúc chính điện thoáng hơn và ít phải chen.
Tập lạy ở nhà trước khi đến chùa
Mười phút tập ở nhà giúp bạn bớt lúng túng hẳn khi đứng giữa chính điện. Chuẩn bị một tấm thảm tập hoặc chăn gấp đôi làm bồ đoàn.
- Đặt thảm ở chỗ có khoảng trống phía trước ít nhất bằng chiều cao của bạn, không có bàn ghế góc cạnh gần đầu.
- Đứng chắp tay, thở ra chậm, rồi làm một lạy thật chậm, mỗi nhịp đếm thầm đến ba.
- Ở nhịp trán chạm đất, kiểm tra xem hai bàn tay có cách nhau đủ rộng không; trán nên nằm gọn giữa hai tay.
- Đứng dậy và dừng một nhịp. Nếu thấy hoa mắt, lần sau làm chậm hơn ở bước ngẩng đầu và chống tay.
- Làm tiếp hai lạy nữa cho đủ ba, rồi đứng chắp tay xá một lần.
- Nếu có người nhà đã quen đi chùa, nhờ họ nhìn và góp ý; một câu góp ý tại chỗ hơn nhiều trang mô tả.
Đừng tập quá nhiều lạy liên tục ngay lần đầu, nhất là khi bạn ít vận động. Đầu gối và lưng cần thời gian quen với tư thế này, cũng như với bất kỳ động tác nào khác.
Ý nghĩa thường được giảng về ngũ thể đầu địa
Hạ mình hoàn toàn. Trán là phần cao nhất của thân người; đặt trán xuống đất là một cách nói không lời về sự khiêm cung. Đây là cách hiểu mà nhiều chùa dùng khi dạy người mới.
Thân, khẩu, ý cùng một lúc. Trong cách giảng của nhà chùa, khi lạy thì thân cúi xuống, miệng niệm, ý hướng về điều mình kính. Ba thứ cùng làm một việc là điều người tu tập hướng tới.
Lạy là một cách tập. Nhiều người lạy hàng trăm lạy trong các khoá lễ sám hối, coi đó là một phần của sự tu tập. Ý nghĩa sâu hơn của việc này thuộc về giáo lý; muốn hiểu kỹ, bạn nên hỏi chư tăng hoặc đọc tài liệu do các chùa biên soạn.
Không phải để đổi lấy điều gì. Nhà chùa không giảng rằng lạy đủ số thì được ban điều gì. Lạy là cách bày tỏ lòng kính và tự nhắc mình sống tốt hơn, không phải một giao dịch.
Lạy ở đâu trong chùa và khi nào
Trong chính điện, chỗ lạy thường là dãy bồ đoàn hoặc chiếu trải trước ban Tam bảo. Ngày thường chùa vắng, bạn có thể chọn bất kỳ bồ đoàn nào còn trống, tránh chỗ ngay chính giữa nếu đó là chỗ của vị chủ lễ. Ngày rằm, mùng Một, chính điện đông, nhiều chùa chỉ cho lễ đứng ở cửa hoặc ngoài hiên để giữ lối đi.
Khi chùa đang có khoá lễ, bạn có thể vào đứng ở hàng sau, chắp tay theo dõi, rồi lạy theo nhịp chuông cùng mọi người. Nếu không muốn tham dự hết khoá lễ, hãy chờ khoá lễ xong hãy lạy riêng, tránh lạy riêng lẻ ngay giữa lúc mọi người đang tụng.
Ở các ban khác trong chùa như ban Đức Ông, ban Thánh Hiền, nhà Tổ, ban Mẫu (nếu chùa có), người đi lễ thường vái hoặc lạy ngắn. Thứ tự lễ các ban và sắm lễ là chuyện riêng, không bàn ở đây. Chỉ cần nhớ: lạy ngũ thể đầu địa đặc biệt hay thấy ở chính điện, còn các ban khác phần lớn người đi lễ vái.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ thể đầu địa có bắt buộc khi đi chùa không?
Không bắt buộc. Nhiều người đi lễ chỉ đứng chắp tay vái hoặc xá, và nhà chùa đón nhận như nhau. Ngũ thể đầu địa là cách lạy trang trọng dành cho ai muốn và có sức khoẻ để làm; người lớn tuổi, người đau khớp có thể thay bằng đứng lễ.
Có nên lật ngửa bàn tay khi trán chạm đất không?
Tuỳ chùa. Nhiều chùa Bắc tông dạy lật ngửa bàn tay như đón chân Phật, nhiều chùa khác không dạy động tác này. Nếu bạn sinh hoạt ở một chùa cụ thể, hãy làm theo hướng dẫn ở đó; nếu chỉ ghé lễ, làm cách nào cũng không ai trách.
Không có bồ đoàn thì lạy trên sàn được không?
Được, nhưng sàn gạch đá cứng dễ đau gối. Bạn có thể lạy nhẹ, chỉ cúi đầu, hoặc đứng lễ. Một số người mang theo khăn gấp mỏng để lót gối khi đến chùa nhỏ; nhớ cất đi sau khi lạy xong để không để lại đồ trong chính điện.
Mặc váy ngắn hay quần bó có lạy được không?
Lạy cần quỳ và cúi rạp nên trang phục kín, rộng sẽ thoải mái và lịch sự hơn. Nếu trang phục không tiện, bạn có thể đứng chắp tay vái thay vì quỳ lạy. Nhiều chùa có áo tràng cho mượn khi tham dự khoá lễ.
Trẻ con lạy ngũ thể đầu địa từ mấy tuổi?
Không có tuổi quy định. Trẻ nhỏ thường bắt chước người lớn rất nhanh, nhưng các bé dưới năm sáu tuổi dễ va đầu xuống sàn hoặc ngã khi đứng dậy. Người lớn nên quỳ cạnh, đỡ nhẹ, và đừng ép con lạy nếu con chưa muốn.
Lạy xong có cần vái thêm không?
Nhiều người lạy ba lạy rồi đứng dậy chắp tay xá một lần trước khi lui ra, đó là nếp phổ biến nhưng không bắt buộc. Khi lui, nhiều người lùi vài bước rồi mới quay người, để không quay lưng ngay vào ban thờ.