Lễ tạ không cần to. Theo tập quán phổ biến, hương, hoa và ít hoa quả là đủ cho phần lớn lần tạ ở chùa, đền, phủ hay ở nhà; điều người giữ lễ coi trọng là lời tạ được nói ra thật lòng. Lời đồn "tạ phải to hơn lúc cầu" không có trong quy định của nơi thờ tự nào, và nhiều nơi còn khuyến khích khách bày lễ gọn.
Bài này không liệt kê danh sách sắm lễ chi tiết cho từng nơi, vì những danh sách ấy có sẵn ở nhiều tài liệu và mỗi vùng mỗi khác. Bài nói về mức độ: vì sao lễ tạ hay bị đẩy thành to, lễ gọn ở mỗi loại nơi thờ thường ra sao, chuyện vàng mã và công đức khi tạ, và cách bàn với người trong nhà khi mỗi người muốn một kiểu. Mục đích không phải để khuyên ai bỏ nếp nhà mình, mà để những ai đang lo lễ nhỏ bị coi là thiếu có thêm một góc nhìn bình tĩnh, có căn cứ từ chính cách nơi thờ tự vẫn nói với khách.
Vì sao lễ tạ hay bị đẩy thành to
Có mấy lý do khiến nhiều người nghĩ lễ tạ phải lớn. Thứ nhất là tâm lý mừng: việc đã thành, người ta muốn bày tỏ niềm vui cho xứng, và cách quen thuộc nhất là mâm lễ đầy đặn. Thứ hai là so sánh: thấy nhà bên cạnh tạ mâm to, mình tạ nhỏ thấy ngại. Thứ ba là lời đồn "có vay có trả", bị hiểu thành phải trả nhiều hơn mức đã "vay".
Lý do thứ tư khó thấy hơn: ở một số nơi đông khách, có người bán lễ, người làm dịch vụ khuyến khích lễ tạ to, vì lễ càng to thì họ bán được càng nhiều. Không phải ai bán lễ cũng vậy; nhiều người bán hàng ở cổng đền chùa rất thật thà. Nhưng khi ai đó nói với bạn "đỗ cao thế phải tạ mâm này mới xứng", bạn nên hiểu họ đang nói từ vị trí của người bán.
Cả bốn lý do đều dễ hiểu, nhưng không lý do nào xuất phát từ nếp của chính nơi thờ. Các vị sư, các thủ nhang có tiếng, ban quản lý di tích, khi được hỏi, thường nói một ý chung: lễ gọn, lòng thành, đừng để chuyện lễ vật thành gánh nặng.
Lễ tạ gọn ở mỗi nơi thường ra sao
Bảng dưới mô tả mức lễ gọn mà nhiều người giữ lễ chọn khi đi tạ. Mỗi nơi, mỗi vùng có nếp riêng; khi đến một nơi lạ, bạn nên quan sát người địa phương hoặc hỏi người trông coi.
| Nơi tạ | Lễ gọn nhiều người chọn | Điều nên hỏi trước |
|---|---|---|
| Chùa | Hương, hoa tươi, hoa quả; lễ chay | Có được thắp hương trong điện không, hay chỉ thắp ở lư hương ngoài sân |
| Đền thờ thần, thánh, danh nhân | Hương, hoa, quả; có nơi thêm lễ mặn theo nếp riêng | Ban nào được đặt lễ mặn, ban nào chỉ lễ chay |
| Phủ thờ Mẫu | Hương, hoa, quả; có người thêm lễ theo từng ban | Có nên đặt lễ ở mọi ban hay chỉ ban chính |
| Đình làng | Hương, hoa, quả; ngày hội có lễ chung của làng | Ngày thường đình có mở cửa không, đặt lễ ở đâu |
| Miếu nhỏ, am ven đường | Nén hương, ít hoa | Có người trông coi không, chỗ cắm hương có an toàn không |
| Bàn thờ ở nhà | Hương, hoa, quả, chén nước; theo nếp nhà | Theo cách người lớn trong nhà vẫn làm |
Điểm chung của mọi dòng trong bảng: hương, hoa, quả. Phần thêm vào tuỳ nếp từng nơi, không phải điều kiện để lời tạ "được nhận".
Vàng mã và tiền lẻ khi đi tạ
Vàng mã là phần hay khiến lễ tạ phình ra nhất. Ở tín ngưỡng dân gian, đốt vàng mã là tập quán lâu đời, gắn với quan niệm gửi đồ dùng cho thế giới bên kia. Tuy vậy, nhiều chùa đã không khuyến khích đốt vàng mã trong khuôn viên chùa, và nhiều di tích quy định chỉ được đốt ở lò hoá vàng, có nơi hạn chế số lượng. Khi đi tạ ở chùa, phần lớn người giữ lễ không mang vàng mã.
Ở đền, phủ, nếu gia đình có nếp dùng vàng mã, nên dùng ít, đốt đúng nơi quy định. Những bộ vàng mã to, đắt tiền không làm lời tạ thêm trọn. Ngoài chuyện tốn kém, đốt nhiều còn gây khói, nguy cơ cháy, nhất là những ngày cuối năm đông người, trời hanh.
Tiền lẻ là chuyện thứ hai. Nhiều người có thói quen đặt tiền lẻ lên ban thờ, nhét vào tay tượng, rải trên sân. Ban quản lý nhiều di tích đã nhắc nhở việc này vì làm mất mỹ quan và gây lộn xộn. Nếu muốn góp tiền, bỏ vào hòm công đức của nơi ấy. Mức công đức bao nhiêu là việc tuỳ tâm, đã có nhiều bài bàn kỹ; ở đây chỉ nhắc rằng công đức đúng chỗ thì nơi thờ mới dùng được vào việc tu bổ, chăm sóc.
Hiểu đúng câu "lễ bạc lòng thành"
Người Việt có câu "lễ bạc lòng thành", thường nói khi dâng một lễ nhỏ: lễ thì mỏng, nhưng lòng thì thật. Câu này xuất hiện cả trong lời khấn của nhiều gia đình lẫn trong lời nói khiêm tốn hằng ngày khi biếu quà. Nó cho thấy từ xưa, người Việt đã phân biệt rõ giữa giá trị của lễ vật và giá trị của tấm lòng.
Điều thú vị là câu ấy được dùng cả khi lễ không hề bạc. Đó là cách nói khiêm nhường, đặt lòng thành lên trước. Hiểu theo chiều ngược lại, một mâm lễ đầy đặn mà lời tạ qua loa, chen lấn, vội vàng, thì chưa chắc đã trọn hơn một nén hương nói thật lòng.
Với người trẻ, câu "lễ bạc lòng thành" là một cách nói rất hợp để mở lời tạ khi mình chỉ mang theo ít hương hoa. Nó vừa đúng nếp cũ, vừa nói thẳng điều mình nghĩ. Với người lớn tuổi hay lo lễ nhỏ bị coi thường, nhắc lại câu này đôi khi giúp họ yên tâm hơn mọi lời giải thích.
Những cách tạ "nhỏ mà trọn" nhiều người chọn
Một nén hương và lời nói thật. Nhiều người lớn tuổi đi tạ chỉ với nén hương, chắp tay nói lời cảm ơn rồi về. Đây là cách tối giản mà không ai coi là thiếu.
Một bó hoa theo mùa. Hoa cúc, hoa sen, hoa huệ hay bất cứ hoa gì đang mùa, sạch sẽ, tươi. Hoa vừa đẹp ban thờ vừa không tạo khói.
Ít quả nhà trồng. Có gia đình mang mấy quả bưởi, nải chuối từ vườn nhà. Lễ vật ấy mang theo câu chuyện của chính gia đình, nhiều người thấy ý nghĩa hơn mua sẵn.
Dâng một vật dùng cho nơi thờ. Có người tạ bằng một vật thiết thực như lọ hoa, chiếc chổi mới cho sân chùa, ít dầu đèn. Nên hỏi người trông coi trước xem nơi ấy đang cần gì; nếu muốn tìm hiểu chất liệu, cách chọn đồ thờ bền, xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Tạ bằng công sức. Quét sân, lau ban thờ, giúp dọn dẹp ngày hội. Nhiều đình, chùa ở làng quê rất cần những bàn tay như vậy, nhất là trước các dịp lễ lớn.
Bàn với người trong nhà khi mỗi người muốn một kiểu
Chuyện lễ tạ to hay nhỏ đôi khi thành điểm vênh trong gia đình: bố mẹ muốn tạ mâm to cho xứng, con cái muốn gọn; bên nội một nếp, bên ngoại một nếp. Vài bước dưới đây giúp bàn bạc êm hơn.
- Hỏi người lớn vì sao họ muốn tạ to; thường đằng sau là niềm vui, là nỗi sợ, hoặc là lời ai đó đã nói. Hiểu lý do thì dễ nói chuyện.
- Đồng ý về điều quan trọng nhất trước: lời tạ phải được nói ra, đúng nơi, đủ người. Phần lễ vật bàn sau.
- Đưa ra mức chi cụ thể mà gia đình thoải mái, không phải vay mượn, không ảnh hưởng chi tiêu thiết yếu.
- Gợi ý chuyển một phần khoản định chi cho lễ sang một việc thiết thực: góp quỹ khuyến học, giúp một người khó khăn, sửa cái gì đó cho nơi thờ.
- Tôn trọng nếp của người lớn ở những điểm không tốn kém, như giờ đi, thứ tự các ban, cách vái lạy.
- Nếu vẫn không thống nhất, để người muốn tạ to tự lo phần thêm của mình, còn lời tạ chung cả nhà vẫn làm cùng nhau.
Điều đáng giữ là không khí gia đình. Một lần tạ lễ để lại cãi vã thì ngược hẳn với ý cảm ơn mà nó mang theo.
Ví dụ giả định: hai lần tạ, hai mức chi
Ví dụ giả định: hai gia đình cùng xóm, con cùng đỗ đại học. Nhà thứ nhất đặt mâm lễ trọn gói ở cổng đền, kèm vàng mã, tổng chi gần bằng một tháng lương. Ông bố về nhà mệt, bà mẹ lo chuyện tiền học phí sắp đóng. Nhà thứ hai mang hương, hoa, nải chuối, cả nhà đi buổi sáng ngày thường, đứa con tự nói lời tạ; khoản định chi cho lễ, họ để dành mua máy tính cho con đi học.
Không ai nói nhà nào đúng, nhà nào sai; đó là lựa chọn của từng gia đình. Nhưng nếu hỏi lại chính những người đã cầu cho đứa trẻ được đi học, nhiều người sẽ thấy cách thứ hai gần với ý của lời cầu hơn: con được học tốt, cả nhà không phải lo thêm.
Điều ví dụ muốn nói là: lễ tạ to không sai, nhưng không cần thiết, và không bao giờ nên đánh đổi bằng sự yên ổn của gia đình. Khi nào mức chi cho lễ khiến bạn phải cân nhắc những khoản thiết yếu, đó là dấu hiệu nên thu gọn lại.
Một phép thử đơn giản trước mỗi lần đi tạ: nếu không ai nhìn thấy mâm lễ của mình, mình có còn muốn bày to như thế không? Nếu câu trả lời là không, phần to ấy đang dành cho người xung quanh chứ không phải cho lời tạ. Bớt đi phần đó, lời tạ vẫn nguyên vẹn, còn gia đình nhẹ đi một khoản.
Câu hỏi thường gặp
Lễ tạ tối thiểu cần những gì?
Theo tập quán phổ biến, hương, hoa và ít hoa quả là đủ cho phần lớn nơi thờ. Nhiều người lớn tuổi chỉ mang nén hương và nói lời tạ. Mỗi nơi có nếp riêng, khi đến một nơi lạ nên quan sát hoặc hỏi người trông coi.
Đi tạ ở chùa có nên mang lễ mặn không?
Phần lớn chùa theo nếp lễ chay ở ban Phật. Một số chùa có ban thờ thần, thánh, Mẫu với nếp riêng, có nơi nhận lễ mặn ở ban ngoài. Nếu không chắc, hãy mang lễ chay hoặc hỏi người trong chùa trước khi đặt.
Có cần đốt vàng mã khi đi tạ không?
Không bắt buộc. Nhiều chùa không khuyến khích đốt vàng mã, nhiều di tích chỉ cho đốt ở lò hoá vàng và hạn chế số lượng. Nếu gia đình có nếp này ở đền, phủ, nên dùng ít và đốt đúng nơi quy định.
Tạ lễ nhỏ có bị coi là thiếu thành ý không?
Theo cách nhìn của phần đông người giữ lễ, thành ý nằm ở việc quay lại và lời nói thật lòng, không ở kích thước mâm lễ. Các vị sư, thủ nhang có tiếng thường khuyên bày lễ gọn. Lời đồn tạ nhỏ là thiếu thường đến từ so sánh hoặc từ người bán lễ.
Muốn dâng thêm thì nên dâng gì cho có ích?
Hỏi người trông coi nơi thờ xem đang cần gì: lọ hoa, đèn, dầu, công sức dọn dẹp, hay góp vào hòm công đức. Một vật dùng được hoặc một khoản bỏ đúng hòm công đức thường có ích hơn mâm lễ to rồi phải mang về.
Mua lễ trọn gói ở cổng đền chùa có nên không?
Tiện cho người ở xa, nhưng nên xem kỹ trước khi mua, hỏi rõ giá, tránh những gói kèm vàng mã, sớ mà mình không cần. Không nên nghe lời giục mua mâm to "cho xứng". Tự chuẩn bị lễ gọn từ nhà thường tiết kiệm và chủ động hơn.