Khi đến nhà thờ họ của một họ khác, bạn là khách, và người dẫn bạn vào chính là người trong họ ấy: hãy đi cùng họ, chào trưởng họ hoặc người trông từ đường trước, rồi mới thắp hương. Nghe thì đơn giản, nhưng nhiều con rể, con dâu, cháu ngoại lần đầu về dự giỗ họ vẫn lúng túng không biết đứng đâu, xưng hô thế nào, có được lên thắp hương cùng người trong họ hay phải chờ.
Bài này viết cho người ở vai khách ở một từ đường: con rể, con dâu về họ bên kia, cháu ngoại về họ mẹ, bạn thân được mời dự lễ khánh thành nhà thờ họ của bạn, người đi cùng đoàn về thăm nhà thờ một dòng họ có tiếng. Phần nhà thờ họ của chính dòng họ mình, cách tổ chức giỗ họ, tế tổ thuộc những bài khác; ở đây chỉ bàn chuyện làm khách sao cho phải phép.
Những vai khách thường gặp ở nhà thờ họ
Mỗi vai có mức gần gũi khác nhau với dòng họ. Nhận ra mình ở vai nào giúp bạn biết nên đứng gần hay lùi lại.
- Con rể: ở nhiều nơi được coi như người nhà của họ vợ, thường được mời góp lễ, đôi khi được nhờ phụ việc nặng như khiêng mâm, kê bàn.
- Con dâu: sau khi cưới thường được coi là người của họ chồng; về họ bên ngoại của chồng thì lại ở vai khách.
- Cháu ngoại: mang họ khác nhưng có máu mủ, nhiều họ mời cháu ngoại về dự giỗ, ngồi mâm riêng hoặc ngồi cùng.
- Thông gia: đại diện gia đình bên kia đến dự những dịp lớn như khánh thành, tế tổ.
- Bạn bè, đồng nghiệp: được người trong họ mời dự lễ; ở vai khách rõ nhất.
- Khách tham quan: đến thăm nhà thờ những dòng họ có từ đường được xếp hạng di tích.
Mỗi họ coi các vai này khác nhau. Có họ rất cởi mở với con rể, có họ giữ ranh giới rõ giữa người trong họ và người ngoài họ. Người dẫn bạn đến sẽ biết rõ nhất. Nếu chưa ai dặn gì, cứ coi mình là khách, lùi lại một bước, và để người trong họ kéo mình vào khi họ thấy phù hợp. Như vậy chẳng bao giờ thất lễ, còn sự thân mật sẽ tự đến sau vài lần gặp.
Đến nhà thờ họ: thứ tự thường gặp
Dưới đây là trình tự quen thuộc khi khách đến dự giỗ họ hoặc dịp lễ ở từ đường. Mỗi họ có lệ riêng, người dẫn đường của bạn sẽ chỉnh lại nếu cần.
- Đến cùng người trong họ đã mời mình. Nếu phải đến một mình, gọi điện báo khi đến cổng để có người ra đón.
- Chào trưởng họ, trưởng chi hoặc người trông từ đường trước tiên. Người dẫn đường sẽ giới thiệu bạn là ai, quan hệ thế nào.
- Chào các cụ cao tuổi đang ngồi ở gian bên hoặc ở sân. Cúi đầu, xưng hô theo cách người nhà hướng dẫn.
- Gửi lễ nếu có mang theo. Đưa cho người trong họ đang lo việc lễ, không tự đặt lên ban thờ.
- Chờ người trong họ làm lễ chính xong. Việc dâng hương lên tổ tiên trong ngày giỗ họ thường do trưởng họ hoặc chủ tế làm trước.
- Khi được mời, lên thắp hương. Thường khách thắp ở ban thờ chính sau người trong họ, vái theo nếp của gia đình mình.
- Ngồi theo chỗ được sắp, ăn uống, trò chuyện. Ra về thì chào trưởng họ và các cụ.
Nếu đến vào ngày thường, không có lễ, bạn chỉ cần đi cùng người trong họ, chào người trông từ đường, thắp nén hương khi được mời rồi ngắm nhà thờ, nghe kể chuyện dòng họ.
Xưng hô và chào hỏi trong một họ không phải họ mình
Hỏi trước người nhà. Trong một họ, vai vế không đi theo tuổi tác. Một người trẻ hơn bạn có thể là chú, là ông trong họ. Trước khi đến, hỏi người nhà sẽ gặp những ai, gọi thế nào cho đúng.
Theo cách gọi của người dẫn đường. Con rể thường xưng hô theo vợ: vợ gọi là ông thì mình cũng gọi là ông, xưng cháu. Con dâu theo chồng. Đây là nếp phổ biến, nhiều nơi có cách riêng.
Chào từ người cao tuổi nhất. Bước vào sân, người đầu tiên bạn chào nên là trưởng họ hoặc cụ cao tuổi nhất có mặt. Nếu không biết ai, hỏi nhỏ người dẫn đường.
Nhớ tên vài người quan trọng. Trưởng họ, người trông từ đường, các cụ trong ban liên lạc họ. Lần sau gặp mà gọi đúng là cách được nhớ đến.
Không hỏi chuyện chia rẽ trong họ. Nhiều dòng họ có chuyện tranh chấp đất, tranh cãi về thứ bậc chi ngành. Là khách, bạn tránh hỏi, tránh bình luận, kể cả khi có người kể ra.
Thắp hương, vái lạy ở nhà thờ họ khác
Theo quan niệm phổ biến, thắp hương ở nhà thờ họ khác là để tỏ lòng kính trọng với tổ tiên của gia đình mình sắp gắn bó hoặc của người bạn mình quý. Bạn không cần khấn dài. Nhiều người chỉ khấn thầm một câu ngắn: xưng tên, nói mình là con rể, con dâu hay bạn của ai, đến thắp hương kính viếng.
Cách vái lạy theo nếp gia đình bạn. Nếu không chắc, nhìn người trong họ làm thế nào thì làm theo, hoặc hỏi người dẫn đường. Có họ quen lạy, có họ chỉ vái. Khách nhập theo nếp của chủ nhà là đủ lễ.
Nếu bạn theo tôn giáo khác, như Công giáo hay Tin Lành, và không thắp hương, nói nhẹ nhàng với người dẫn đường từ trước. Bạn có thể đứng trước ban thờ, cúi đầu hoặc đứng nghiêm trong lúc người khác thắp hương. Nhiều gia đình đã quen với việc này, và một lời giải thích lịch sự, đúng lúc thường được đón nhận.
Không tự ý thắp hương vào các bát hương ở gian trong khi chưa được mời, không đứng lên chiếu tế khi đang có lễ. Gian trong của nhà thờ họ, nơi đặt bài vị các đời tổ, cũng giống hậu cung của đình: chỉ người trong họ được giao việc mới vào.
Góp lễ khi làm khách ở nhà thờ họ
Góp lễ là cách bày tỏ tình cảm, không phải nghĩa vụ. Bảng dưới gom những cách góp thường gặp; số tiền, quy cách là việc của từng gia đình, không có mức chung.
| Vai | Cách góp thường gặp | Nên hỏi ai |
|---|---|---|
| Con rể, con dâu | Góp cùng gia đình bên kia, hoặc mang lễ riêng như hoa, quả, chai rượu | Bố mẹ vợ, bố mẹ chồng |
| Cháu ngoại | Góp lễ nhỏ hoặc phong bì nếu họ có lệ nhận | Mẹ hoặc người trong họ ngoại |
| Thông gia | Mang lễ của gia đình, đưa cho trưởng họ | Gia đình bên kia |
| Bạn bè được mời dự khánh thành | Hoa, lẵng hoa, hoặc góp quỹ xây dựng nếu được mời | Người bạn đã mời |
| Khách tham quan | Bỏ hòm công đức nếu có | Người trông từ đường |
Khi gửi lễ, đưa tận tay người lo việc lễ và nói rõ lễ của ai. Ở những buổi giỗ họ đông người, lễ để lẫn lộn rất dễ thất lạc hoặc ghi nhầm tên.
Được mời dự khánh thành, tế tổ của họ bạn
Hỏi rõ mình được mời với vai gì. Có khi bạn được mời như khách danh dự, có khi như bạn thân của gia chủ, có khi chỉ là người đến chung vui. Vai khác nhau thì chỗ ngồi, phần lễ và việc có lên thắp hương hay không cũng khác.
Đến đúng giờ, thậm chí sớm một chút. Lễ khánh thành, lễ tế tổ thường có giờ được họ chọn trước, bắt đầu đúng giờ. Đến muộn rồi đi xuyên qua sân giữa lúc đang tế là điều khiến cả họ để ý.
Mặc trang phục lịch sự, màu nhã. Ngày lễ lớn, người trong họ có thể mặc áo dài, áo the khăn xếp cho các cụ tế. Khách không cần mặc theo, nhưng không nên mặc đồ quá sặc sỡ hay quá thoải mái.
Đứng xem tế ở vòng ngoài. Phần tế do đội tế của họ đảm nhiệm, có người xướng, có nhạc. Khách đứng ở hai bên hoặc sau sân, tắt chuông điện thoại, không chụp ảnh sát mặt các cụ.
Đừng mải chụp ảnh gia phả, bia ký. Gia phả, bia ghi công đức, sắc phong là những thứ nhiều họ coi là riêng tư. Muốn xem kỹ hay chụp lại, xin phép trưởng họ.
Ngồi mâm, ăn cỗ ở nhà thờ họ
Sau lễ, nhiều họ tổ chức ăn cỗ ngay ở sân nhà thờ hoặc ở nhà trưởng họ. Mâm được chia theo thứ bậc, theo chi, theo tuổi, có khi chia riêng mâm nam, mâm nữ. Là khách, bạn ngồi theo chỗ được sắp, không tự chọn chỗ. Nếu chưa ai sắp, đứng chờ một chút bên cạnh người dẫn đường thay vì ngồi vội vào mâm đầu tiên còn trống.
Ở mâm, chờ người lớn tuổi nhất cầm đũa trước. Mời người lớn trước khi ăn. Không uống được rượu thì nói ngay từ đầu, người trong họ sẽ hiểu. Con rể thường bị mời rượu nhiều; một lời từ chối khéo kèm nụ cười thường hiệu quả hơn là uống quá sức rồi đi xe về.
Trong bữa cỗ, các cụ hay kể chuyện dòng họ: cụ tổ là ai, từ đâu đến, chi ngành nào ở đâu. Lắng nghe, hỏi thêm vài câu là cách nhanh nhất để được các cụ quý. Nhiều người kể rằng họ thực sự thấy mình thuộc về gia đình bên kia từ những bữa cỗ như vậy.
Ra về, chào trưởng họ và các cụ, cảm ơn người đã lo cỗ. Vài ngày sau, một lời hỏi thăm qua người nhà là cách giữ tình cảm với họ bên kia.
Với những người trẻ lần đầu về họ bên vợ, bên chồng, cảm giác lạc lõng giữa hàng chục người không quen là chuyện bình thường. Không ai trông đợi bạn nhớ hết tên, thuộc hết vai vế ngay. Thái độ lễ phép, chịu khó hỏi và chịu khó giúp một tay dọn dẹp sau cỗ là đủ để lần sau bạn về, mọi người đã nhận ra và gọi đúng tên mình.
Câu hỏi thường gặp
Con rể về dự giỗ họ bên vợ nên làm gì đầu tiên?
Đi cùng vợ hoặc bố mẹ vợ, chào trưởng họ và các cụ cao tuổi trước, gửi lễ cho người lo việc lễ, rồi chờ người trong họ làm lễ chính xong mới lên thắp hương khi được mời. Xưng hô theo cách vợ gọi.
Khách có được thắp hương ở nhà thờ họ khác không?
Được, khi được mời. Thường khách thắp hương ở ban thờ chính sau khi người trong họ đã làm lễ. Không tự ý thắp ở gian trong hay lên chiếu tế. Nếu không chắc, hỏi người trong họ đã dẫn mình đến.
Người theo đạo Công giáo đến nhà thờ họ bên vợ có phải thắp hương không?
Không bắt buộc. Bạn có thể đứng trước ban thờ, cúi đầu hoặc đứng nghiêm trong lúc người khác thắp hương. Nói nhẹ nhàng với người nhà từ trước để họ hiểu. Nhiều gia đình đã quen với việc này.
Đi dự giỗ họ bên kia có cần mang lễ không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều người mang lễ nhỏ như hoa, quả hoặc góp cùng gia đình. Hỏi bố mẹ vợ, bố mẹ chồng xem nhà mình góp thế nào. Khi gửi lễ, đưa tận tay người lo việc lễ và nói rõ lễ của ai.
Xưng hô thế nào với người trong họ bên vợ khi họ trẻ hơn mình?
Trong họ, vai vế không theo tuổi. Một người trẻ hơn có thể là chú, là ông. Con rể thường xưng hô theo cách vợ gọi. Hỏi người nhà trước khi đến để biết sẽ gặp những ai và gọi thế nào cho đúng.
Khách tham quan nhà thờ họ có tiếng có được vào không?
Nhiều từ đường được xếp hạng di tích có mở cửa cho khách, có người trông. Bạn chào người trông, hỏi được thắp hương và chụp ảnh ở đâu, không vào gian trong, không chụp gia phả, sắc phong khi chưa được phép.