Người ngoài làng hoàn toàn có thể đến lễ đình và dự hội làng; điều cần nhớ là mình đang làm khách trong việc chung của một cộng đồng. Ở làng, ngày hội là dịp các giáp, các họ, các cụ trong ban tế lo toan từ nhiều tháng trước. Mỗi người có chỗ đứng, có phần việc. Người khách đến đúng lúc, đứng đúng chỗ, hỏi một câu đúng người thì được đón tiếp vui vẻ; chen vào giữa đoàn rước hay ngồi nhầm chiếu các cụ thì dễ khiến cả hai bên ngượng.
Bài này viết cho những người hay gặp tình huống ấy nhất: con rể, con dâu lần đầu về dự hội làng bên kia; người mới chuyển đến ở trong làng; người đi làm ăn xa được làng cũ mời về; khách du lịch, người chụp ảnh, người làm nội dung văn hoá ghé xem lễ hội. Mỗi làng một lệ, nên những gì dưới đây là nếp chung để bạn hỏi đúng chỗ.
Các vai thường gặp của người ngoài làng
Người ngoài làng không phải ai cũng như ai. Biết mình đang ở vai nào giúp bạn đoán được làng sẽ chờ đợi gì ở mình.
- Con rể, con dâu: thường đi cùng gia đình bên kia, được giới thiệu với họ hàng; có làng coi con rể như người nhà và mời góp lễ cùng họ.
- Người mới chuyển đến: sống trong làng nhưng chưa thuộc lệ; nhiều làng hoan nghênh họ tham gia việc chung nếu họ muốn.
- Người gốc làng ở xa về: có quan hệ với họ, với giáp cũ, thường được mời ngồi chung với người trong họ.
- Khách thập phương đến lễ: đến vì nghe danh đình, nghe về lễ hội, chủ yếu muốn thắp hương và xem.
- Khách du lịch, người chụp ảnh: đến để tìm hiểu và ghi hình, thường đi theo nhóm.
- Người làm nghề: nhà nghiên cứu, người viết, hướng dẫn viên đưa đoàn; cần hỏi ban tổ chức kỹ hơn vì có thể cần quay phim, phỏng vấn.
Vai càng xa làng thì càng nên đứng lùi lại phía sau và hỏi trước nhiều hơn. Vai càng gần làng thì càng nên theo người nhà, để họ dẫn mình đi đúng nếp.
Hỏi ai trước khi đến
Hỏi chính người trong làng mà mình quen. Với con rể, con dâu, người dẫn đường tốt nhất là bố mẹ bên kia. Một cuộc điện thoại trước vài ngày, hỏi ngày chính hội là ngày nào, nhà mình có phần việc gì, có cần mặc gì không, là đủ để tránh phần lớn bỡ ngỡ.
Hỏi ban tổ chức lễ hội. Lễ hội lớn thường có ban tổ chức gồm chính quyền địa phương, ban quản lý di tích và các cụ. Khách đi theo đoàn, người muốn quay phim chụp ảnh chuyên nghiệp nên liên hệ ban này qua uỷ ban xã, phường để biết lịch và khu vực được phép.
Hỏi người giữ đình. Ngày thường hoặc ngày rằm, người giữ đình là người nắm rõ nhất giờ mở cửa và lệ đặt lễ. Hỏi lễ phép, xưng là khách ở đâu đến, họ sẽ chỉ chỗ.
Hỏi các cụ ngồi ở đình. Ngày hội, các cụ ông thường ngồi ở hiên hoặc gian bên. Một câu chào và hỏi thăm lễ năm nay có gì, thường được kể cho nghe cả buổi.
Đừng hỏi qua mạng là xong. Thông tin trên mạng về lễ hội làng có khi chép lại từ năm cũ, sai ngày, sai lệ. Với việc cụ thể như giờ rước, chỗ đứng, hãy hỏi người tại chỗ.
Đứng ở đâu khi làng đang tế và rước
Phần trang trọng nhất của hội làng là tế và rước. Tế diễn ra ở gian giữa đình, trên chiếu tế, với chủ tế, bồi tế, người xướng và người đọc chúc văn mặc lễ phục. Trong lúc tế, các bước tiến lùi, quỳ lạy đều theo nghi thức. Người ngoài làng nên đứng ở hai bên gian hoặc ở sân, không đi ngang trước chiếu tế, không đứng chắn người xướng, không cúi sát vào chụp mặt các cụ.
Rước kiệu là lúc đông người nhất. Đoàn rước thường có cờ, tàn, lọng, phường bát âm, kiệu, đội khiêng kiệu và dân làng đi theo. Người khách nên đứng ở mép đường, không chen vào giữa đội hình, không chạm tay vào kiệu. Nếu đoàn rước đi qua đường hẹp, lùi vào sát tường hoặc lề ruộng, nhường đường cho đoàn. Nhiều làng chỉ để những người được chọn khiêng kiệu; việc này không phải chỗ cho khách xin thử.
Những phần vui của hội như đấu vật, kéo co, bơi chải, hát quan họ, hát chèo thì cởi mở hơn. Khách có thể đứng xem, cổ vũ, có nơi mời khách tham gia. Cứ theo lời người điều khiển, không tự xông vào sân vật hay bãi thi.
Với trẻ nhỏ đi cùng, ngày hội là lúc dễ lạc nhất. Ghi số điện thoại của bố mẹ vào giấy bỏ túi áo cho trẻ, hẹn trước một điểm tập trung dễ nhận ra, như gốc cây đa hay cổng đình, để nếu lạc thì biết về đâu.
Góp lễ khi là khách: những cách thường gặp
Góp lễ ở hội làng là việc tự nguyện. Bảng dưới đây chỉ nêu cách thức để bạn biết hỏi ai, không nêu con số, vì mỗi làng mỗi khác và không ai được ép khách phải góp.
| Cách góp | Thường dành cho ai | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đặt lễ nhỏ lên ban thờ gian ngoài | Mọi khách đến lễ | Hương, hoa, quả là đủ; hỏi người giữ đình chỗ đặt |
| Bỏ hòm công đức | Khách muốn đóng góp cho việc giữ đình | Bỏ vào hòm đặt công khai, không đưa tay cho người lạ tự xưng nhận hộ |
| Ghi sổ công đức với ban tổ chức | Khách muốn được ghi tên, người gốc làng ở xa | Hỏi xin biên nhận nếu cần, ghi đúng tên người góp |
| Góp cùng mâm lễ của họ, của giáp | Con rể, con dâu, người gốc làng | Hỏi người nhà trước, góp theo cách họ đang làm |
| Góp công thay góp tiền | Người mới chuyển đến, người trẻ | Phụ dọn dẹp, kê bàn ghế, trông xe nếu ban tổ chức cần người |
Nếu có người đi mời góp lễ một cách nài ép, đòi một khoản cụ thể, hoặc tự xưng là người của ban tổ chức mà không có ai xác nhận, bạn có quyền từ chối lịch sự và hỏi lại ban tổ chức.
Những việc khách nên tránh trong ngày hội làng
Tranh lộc. Ở một số lễ hội có phần phát lộc hoặc cướp lộc. Người làng tham gia vì đó là phong tục của họ; người khách nên đứng ngoài hoặc chỉ nhận khi được trao, không xô đẩy giành giật.
Bình phẩm lệ làng. Có thể bạn thấy một lệ lạ, như không cho phụ nữ khiêng kiệu hay chỉ người cao tuổi được vào chiếu tế. Đó là chuyện của làng; muốn tìm hiểu thì hỏi nhẹ nhàng sau buổi lễ, không tranh cãi ngay giữa sân đình.
Đậu xe chắn đường rước. Làng thường có đường rước quen thuộc từ đình ra miếu, ra bến sông. Đỗ xe máy, ô tô chắn ngang con đường đó là lỗi khách hay mắc nhất.
Bay thiết bị ghi hình trên đầu đoàn rước. Tiếng ồn và nguy cơ rơi khiến nhiều ban tổ chức cấm. Muốn ghi hình từ trên cao, phải hỏi ban tổ chức và tuân thủ quy định hiện hành về bay thiết bị.
Để rác lại sân đình. Chai nước, túi ni lông, giấy gói đồ lễ để lại sau hội là việc người làng phải dọn mấy ngày sau. Mang túi rác theo người là cách nhỏ mà ai cũng nhớ tới.
Người mới chuyển đến muốn hoà vào việc làng
Bắt đầu từ tổ dân phố, xóm. Ở nhiều nơi, việc chuẩn bị hội làng được chia về từng xóm. Hỏi tổ trưởng hoặc trưởng thôn xem năm nay xóm mình nhận phần việc gì, có cần thêm người không. Đây là cửa vào tự nhiên nhất.
Đi lễ đình vào ngày thường trước khi dự hội. Một vài lần ghé đình ngày rằm, chào ông từ, hỏi chuyện về thần làng giúp bạn quen mặt người giữ đình và hiểu lệ trước khi ngày hội đông đúc tới.
Hỏi về lệ góp của làng đối với người mới. Có làng coi người đã cư trú lâu là dân làng và mời góp như mọi nhà; có làng chỉ mời người gốc làng. Không có cách nào đúng hơn cách nào, cứ hỏi trưởng thôn cho rõ, tránh đoán rồi tự ái.
Tham gia phần hội trước, phần lễ sau. Đội văn nghệ, đội kéo co, đội trang trí thường cần người và dễ nhận người mới. Phần lễ như tế, rước thì có lệ chọn người riêng, cứ đợi làng mời.
Giữ sự khác biệt của mình mà không làm khó ai. Nếu bạn theo một tôn giáo khác hoặc không theo đạo nào, vẫn có thể góp công cho hội làng như một người hàng xóm. Phần lễ thì tham dự đến đâu là tuỳ bạn, làng thường hiểu.
Khi được mời ăn cỗ và ngồi chiếu
Nhiều làng sau lễ có ăn cỗ chung ở đình hoặc ở nhà văn hoá thôn, chia mâm theo giáp, theo họ hoặc theo tuổi. Người khách được mời ngồi thì nên để chủ nhà sắp chỗ, không tự chọn mâm. Ở một số làng, các cụ cao tuổi ngồi chiếu trên, người ít tuổi ngồi dưới, và việc ai ngồi đâu có ý nghĩa với làng.
Con rể, con dâu lần đầu về dự thường được giới thiệu với các cụ trong họ. Lúc ấy chào hỏi theo thứ tự tuổi, xưng hô theo cách người nhà hướng dẫn. Mời rượu, mời nước thì mời người lớn tuổi trước. Nếu không uống được rượu, nói rõ từ đầu một cách nhẹ nhàng; ngày nay phần lớn mâm cỗ làng đã quen với việc người trẻ uống nước ngọt.
Về rồi, một lời cảm ơn với người nhà và một lời hỏi thăm các cụ sau vài ngày là cách giữ quan hệ tốt với làng bên kia. Nhiều người kể rằng chính những lần dự hội làng ấy mới khiến họ thật sự được coi là người nhà.
Câu hỏi thường gặp
Khách du lịch có được vào lễ đình trong ngày hội làng không?
Được. Hầu hết đình mở cửa cho mọi người trong ngày hội. Bạn chỉ cần lễ ở chỗ được chỉ, nhường chiếu tế cho các cụ, đứng ngoài đội hình rước và hỏi ban tổ chức nếu muốn quay phim, chụp ảnh chuyên nghiệp.
Con rể lần đầu về dự hội làng vợ nên chuẩn bị gì?
Hỏi bố mẹ vợ trước về ngày chính hội, phần việc của nhà mình, cách xưng hô với các cụ trong họ. Mặc quần áo lịch sự, đi cùng người nhà, góp lễ theo cách gia đình đang làm và để người nhà giới thiệu mình với họ hàng.
Có bắt buộc phải góp tiền khi dự hội làng không?
Không. Góp lễ, góp công đức là tự nguyện. Bạn có thể đặt lễ nhỏ, bỏ hòm công đức, ghi sổ với ban tổ chức hoặc góp công dọn dẹp. Ai nài ép đòi một khoản cụ thể thì bạn có quyền từ chối và hỏi lại ban tổ chức.
Người ngoài làng có được khiêng kiệu không?
Thường là không, trừ khi làng mời. Đội khiêng kiệu được chọn theo lệ riêng, có làng chọn trai làng, có làng chọn theo giáp hoặc theo tuổi. Người khách nên đứng xem ở mép đường, không chạm vào kiệu và không xin khiêng thử.
Có được chụp ảnh các cụ đang tế ở đình không?
Chụp từ xa, không dùng đèn flash, không đứng chắn người xướng thì thường không ai phàn nàn. Chụp cận mặt, phỏng vấn hay quay phim để đăng tải thì nên xin phép người được chụp và ban tổ chức trước.
Người khác đạo có nên đi lễ đình khi dự hội làng không?
Bạn có thể dự phần hội, xem tế và rước với tư cách khách mà không cần thắp hương hay vái nếu điều đó không hợp với niềm tin của mình. Đứng nghiêm trang trong lúc tế đã là cách tôn trọng làng, không ai bắt buộc khách phải làm lễ.