Lời thẻ xăm phần lớn là một bài thơ bốn câu, thường theo thể bảy chữ của thơ cổ, mượn một tích cũ hoặc một hình ảnh thiên nhiên để nói về chờ đợi, kiên nhẫn, cẩn trọng hay hanh thông; vì viết bằng ẩn dụ, không có tên người, không có ngày tháng, nên một bài có thể hiểu theo nhiều cách. Đọc nó như đọc thơ, tìm hình ảnh chính rồi đặt cạnh việc mình đang lo, là cách nhiều người thấy vừa thú vị vừa đỡ bị cuốn vào một chữ tốt hay xấu.
Bài này không giải quẻ cụ thể và không chép lời thẻ của bộ xăm nào. Nó chỉ giúp bạn nhận ra cấu trúc của một tờ lời xăm, hiểu vì sao người soạn viết như vậy, và có một cách đọc bình tĩnh khi cầm tờ giấy nhỏ ấy trên tay. Ai muốn tìm hiểu sâu hơn về thơ cổ có thể đọc các sách về thi pháp thơ Đường; lời xăm là một nhánh dân gian của dòng thơ ấy.
Một tờ lời xăm gồm những phần nào
Tờ lời xăm ở mỗi nơi trình bày khác nhau, nhưng thường có những phần dưới đây. Biết trước bố cục sẽ giúp bạn không đọc nhầm phần chú thành phần chính.
- Số thẻ: ứng với số trên que xăm, có khi ghi cả chữ Hán lẫn số Ả Rập.
- Chữ xếp hạng: thượng thượng, thượng, trung bình, hạ, hạ hạ hoặc cách gọi tương tự. Đây là nhãn tra cứu của người soạn, không phải toàn bộ ý của thẻ.
- Tên tích: vài chữ gọi tên một câu chuyện cũ, thường là chuyện trong sử sách hay truyện dân gian Trung Hoa, đôi khi là chuyện Việt.
- Bài thơ chính: bốn câu, mỗi câu bảy chữ ở bản chữ Hán; bản dịch tiếng Việt có thể là lục bát, song thất lục bát hay thơ bảy chữ.
- Lời bàn: vài câu văn xuôi giải thích ý bài thơ, do người soạn hoặc người dịch thêm vào.
- Phần chú theo việc: những dòng ngắn cho từng loại câu hỏi như gia đạo, cầu tài, hôn nhân, đi xa, bệnh tật, kiện tụng, tìm đồ mất.
Khi đọc, nhiều người nhảy ngay xuống phần chú để tìm đúng dòng ứng với việc mình hỏi. Cách đó nhanh nhưng dễ đọc lệch, vì phần chú thường rất ngắn và được viết cho mọi người rút cùng số thẻ. Bài thơ ở trên mới là phần người soạn dụng công nhất.
Thể thơ của lời xăm
Phần lớn các bộ xăm gốc Hoa viết theo thể thất ngôn tứ tuyệt: bốn câu, mỗi câu bảy chữ, gieo vần ở cuối câu một, hai và bốn. Thể này ngắn, dễ nhớ, có nhịp đọc lên rất thuận tai, nên rất hợp với một tờ giấy nhỏ người ta cầm về nhà. Bốn câu ấy thường đi theo một mạch quen thuộc của thơ cổ: câu đầu mở cảnh, câu hai nối ý, câu ba chuyển, câu bốn kết lại thành một lời nhắn.
Khi vào Việt Nam, nhiều nơi dịch sang thơ lục bát, thể thơ người Việt đọc là thấy quen ngay. Bản dịch lục bát thường dài hơn, có thêm chữ để đủ vần, đôi khi người dịch thêm ý của mình. Có nơi dịch sang thơ bảy chữ tiếng Việt cho sát bản gốc hơn. Vì vậy, cùng một bài gốc, hai bản dịch ở hai đền có thể khác nhau khá nhiều về câu chữ.
Hình ảnh trong thơ xăm lặp lại nhiều lần: trăng tròn trăng khuyết, mây che, con thuyền đợi gió, cây đợi mùa, người đi xa, nước chảy về nguồn, hoa nở hoa tàn. Đó là kho hình ảnh chung của thơ cổ phương Đông, mỗi hình ảnh mang một lớp nghĩa mà người đọc xưa hiểu ngay. Mây che trăng thường gợi điều chưa sáng tỏ; thuyền đợi gió gợi chuyện chờ thời; cây mùa đông gợi giai đoạn nghỉ để lấy sức.
Biết kho hình ảnh này, bạn sẽ thấy lời xăm bớt bí ẩn. Nó không phải mật mã chỉ thầy mới đọc được, mà là thơ, viết bằng ngôn ngữ của thơ.
Tích cũ trong lời xăm
Nhiều thẻ xăm gắn với một tích cũ: một nhân vật lịch sử gặp thời hay lỡ thời, một chuyện trong truyện cổ về lòng trung, lòng hiếu, chuyện chờ đợi người đi xa. Tên tích thường chỉ có vài chữ ở đầu thẻ, người xưa đọc là nhớ ngay cả câu chuyện. Người đọc hôm nay thì phần nhiều không biết tích ấy, nên bỏ qua.
Đáng tiếc là bỏ qua tích cũ thì mất một nửa ý của thẻ. Người soạn xăm chọn tích để bài thơ có chiều sâu: một câu chuyện về người kiên nhẫn đợi thời cơ sẽ khiến lời khuyên chờ đợi có sức nặng hơn nhiều so với một câu "nên chờ" trơn tru. Nếu tờ lời xăm có tên tích mà bạn không biết, có thể hỏi người trông đền, người lớn trong nhà hay tìm đọc câu chuyện gốc trong sách.
Cần nhớ thêm rằng tích cũ trong thẻ xăm là chuyện kể, không phải lời tiên đoán rằng đời bạn sẽ giống đời nhân vật. Nó giống như khi người lớn kể chuyện ngụ ngôn để nhắc trẻ một bài học. Có những tích nói về người sau nhiều khó khăn mới thành, có tích nói về người vội vàng mà hỏng việc. Cả hai đều là lời nhắc về cách sống hơn là bản đồ của tương lai.
Một số bộ xăm Việt thay tích Trung Hoa bằng chuyện, nhân vật quen thuộc với người Việt, hoặc bỏ hẳn tên tích và chỉ giữ hình ảnh thiên nhiên. Không có bản nào đúng hơn bản nào; mỗi nơi giữ bộ xăm của mình như giữ một phần ký ức của cộng đồng.
Vì sao một bài xăm có nhiều cách hiểu
Thơ không có chủ ngữ rõ ràng. Câu thơ cổ thường lược chủ ngữ. "Thuyền đợi gió" là ai đợi? Bạn, người thân, hay đối tác của bạn? Mỗi người đọc đặt mình vào một chỗ khác nhau.
Thời gian mơ hồ. Lời xăm hiếm khi nói tháng nào, năm nào. "Đến mùa hoa nở" có thể là vài tuần, có thể là vài năm. Chính sự mơ hồ này khiến một bài thơ hợp với hàng nghìn người rút cùng số.
Hình ảnh mang hai mặt. Mưa có thể là trở ngại, cũng có thể là nước tưới cho cây. Trăng khuyết là chưa tròn, nhưng cũng là đang lớn. Người đọc vui sẽ thấy mặt sáng, người đang lo sẽ thấy mặt tối.
Bản dịch thêm một lớp nghĩa. Người dịch phải chọn chữ để đủ vần, đôi khi chọn chữ nghiêng về một cách hiểu. Hai bản dịch của cùng một bài có thể cho hai cảm giác khác hẳn.
Người đọc mang câu hỏi của mình vào. Cùng một bài, người hỏi chuyện thi cử đọc ra một ý, người hỏi chuyện nhà đọc ra ý khác. Đây không phải lỗi của lời xăm, mà là cách mọi bài thơ hoạt động: người đọc là một nửa của ý nghĩa.
Đọc một tờ lời xăm theo bốn bước
Không có cách đọc chuẩn duy nhất. Bốn bước dưới đây là một cách nhiều người thấy dễ làm và giữ được đầu óc bình tĩnh.
- Đọc trọn bài thơ hai lần, chậm, thành tiếng nhỏ nếu được. Chưa nhìn chữ xếp hạng, chưa đọc phần chú.
- Gạch ra một hình ảnh chính: thuyền, trăng, cây, người đi đường, cơn mưa. Hỏi hình ảnh ấy gợi ra trạng thái gì: chờ, đi, giữ, buông, sửa lại.
- Đặt hình ảnh cạnh việc mình hỏi, rồi tự hỏi: trong việc này, chỗ nào mình đang vội, chỗ nào mình chưa chuẩn bị, chỗ nào mình đang làm tốt.
- Rút ra một việc nhỏ làm được trong tuần tới: hỏi thêm một người có kinh nghiệm, xem lại một con số, nghỉ ngơi cho đủ, nói chuyện với người nhà. Sau đó mới đọc phần chú và chữ xếp hạng, coi như thông tin thêm.
Cách đọc này biến lời xăm thành một lời nhắc tự soi lại mình, thay vì một bản án tốt hay xấu. Nhiều người đọc thơ xăm lâu năm cũng nói đó mới là cách người xưa muốn người sau dùng thơ xăm.
Bản dịch và bản gốc: nên đọc thế nào
Nếu tờ lời xăm có cả bản chữ Hán, phần phiên âm và bản dịch, hãy đọc cả ba. Phần phiên âm Hán Việt giúp bạn thấy nhịp của câu thơ gốc; bản dịch giúp hiểu ý; so hai bên đôi khi thấy người dịch đã thêm hay bớt ý nào. Không cần biết chữ Hán, chỉ cần đọc phiên âm cũng nhận ra được nhiều chữ quen như sơn, thuỷ, nguyệt, vân.
Nếu chỉ có bản dịch, hãy đọc nó với tâm thế đây là một cách hiểu, không phải cách hiểu duy nhất. Có những bản dịch được làm cẩn thận bởi người hiểu chữ Hán và thơ cổ; có bản chép tay qua nhiều đời, sai chữ, lệch nghĩa. Nhìn vào bản in mờ, chữ lỗi chính tả nhiều, bạn có thể đoán đó là bản chép lại nhiều lần.
Một điều nên tránh là lên mạng tra số thẻ rồi đọc lời giải ở một trang bất kỳ. Cùng số mười chín nhưng bộ xăm Quan Âm và bộ xăm Quan Thánh là hai bài khác nhau; cùng bộ Quan Âm nhưng bản in ở hai nơi có thể khác câu chữ. Đọc lời giải của bộ khác, nơi khác là đọc nhầm bài. Nếu cần hỏi thêm, hãy hỏi ở chính nơi bạn xin.
Với người thích văn chương, sưu tầm các bản dịch lời xăm khác nhau cũng là một thú riêng: nó cho thấy cách các thế hệ người Việt đọc và chuyển thơ Hán sang tiếng mẹ đẻ.
Đọc lời xăm cùng người thân
Trong nhiều gia đình, đọc lời xăm đầu năm là chuyện cả nhà cùng làm sau buổi đi lễ. Ông bà kể tích cũ, bố mẹ đọc thơ, con cháu đoán ý. Đó là một cách giữ văn hoá rất nhẹ nhàng: trẻ con nghe chuyện Tam Quốc, chuyện người xưa qua một tờ giấy nhỏ.
Điều cần giữ khi đọc cùng nhau là đừng biến buổi đọc thành buổi phán xét. Thẻ của ai có chữ hạ thì đừng trêu, cũng đừng nói như thể người đó sắp gặp chuyện. Thẻ của ai có chữ thượng thì cũng đừng tâng bốc. Tập trung vào câu chuyện và hình ảnh trong bài thơ sẽ giữ không khí vui vẻ và tôn trọng.
Với người lớn tuổi hay lo, người con có thể đọc lời xăm theo hướng nhắc nhở nhẹ nhàng: giữ sức khoẻ, đi lại cẩn thận, giữ hoà khí trong nhà. Với trẻ nhỏ, hãy nói rõ rằng đây là thơ cổ, không phải điều quyết định việc học hay tương lai của con. Đọc xong, nếu muốn giữ, tờ lời xăm có thể kẹp vào cuốn sổ như một kỷ niệm của năm.
Câu hỏi thường gặp
Lời xăm có phải do một người viết không?
Phần lớn các bộ xăm phổ biến là sản phẩm tích luỹ qua thời gian, chép lại và sửa qua nhiều đời, không gắn với tên một tác giả cụ thể. Một số đền có bộ xăm riêng do người trong làng soạn hay chép lại, nhưng tên người soạn thường không còn được ghi.
Không biết chữ Hán thì có đọc được lời xăm không?
Được. Hầu hết nơi có ống xăm ở Việt Nam đều có bản dịch hoặc phiên âm. Nếu chỉ có chữ Hán, người trông đền thường đọc giúp. Bạn cũng có thể chụp lại để hỏi người lớn trong nhà hay người biết chữ Hán đọc cho nghe.
Vì sao cùng số thẻ mà hai nơi có hai bài khác nhau?
Vì mỗi nơi dùng một bộ xăm, và cùng một bộ nhưng có nhiều bản in, bản dịch. Số thẻ chỉ có nghĩa trong bộ xăm của chính nơi đó. Đây cũng là lý do không nên tra lời xăm trên mạng theo số.
Có nên giữ tờ lời xăm không?
Tuỳ bạn. Nhiều người kẹp vào sổ làm kỷ niệm, có người để lại ở đền. Không có tập quán chung nào bắt phải đốt hay phải giữ. Nếu tờ xăm khiến bạn lo, để lại ở đền rồi không nghĩ thêm cũng là một cách.
Đọc lời xăm có cần nhờ người giải không?
Không bắt buộc. Lời xăm viết bằng thơ, ai đọc thơ cũng có thể tự cảm nhận. Nếu muốn hỏi thêm về tích cũ hay chữ Hán, người trông đền hoặc người lớn trong nhà là đủ. Hãy cẩn trọng với người giải xăm rồi mời làm lễ thu tiền.
Học thơ xăm có giúp gì cho việc học văn không?
Có thể có, ở mức thú đọc. Thơ xăm cho thấy thể thất ngôn tứ tuyệt vận hành ra sao, cách dùng điển tích và ẩn dụ, cách thơ Hán được chuyển sang lục bát. Người thích văn học cổ có thể coi đó là một nguồn tư liệu dân gian thú vị.