Đình làng là nơi thờ Thành hoàng, vị thần được coi là che chở cho cả làng, và cũng là nơi họp việc làng ngày trước. Khác với chùa gần như mở cửa cả ngày, phần lớn đình ở Bắc Bộ và Trung Bộ đóng cửa vào ngày thường. Đình chỉ mở vào ngày mùng một, ngày rằm ở nhiều làng, vào các ngày tiệc của thần, vào kỳ lễ hội và khi làng có việc lớn. Người lần đầu tìm về đình quê mình hoặc đình nơi mình mới chuyển đến hay bất ngờ khi thấy cửa khoá.
Bài này đi qua những điều một người đến lễ cần biết: đình thờ ai, những ngày nào đình mở, ai giữ chìa khoá, một buổi lễ ở đình gồm những bước gì, và chỗ nào ở đình thì khách không tự ý bước vào. Mỗi làng có lệ riêng, nên những gì viết dưới đây là nếp phổ biến; đến làng nào thì hỏi người giữ đình làng ấy là chắc nhất.
Đình thờ ai và vì sao không giống chùa
Thành hoàng của mỗi làng là một vị khác nhau. Có làng thờ một vị thần núi, thần sông theo truyền thuyết địa phương; có làng thờ người có công lập làng, dạy nghề, đánh giặc; có làng thờ cùng lúc vài vị. Thời phong kiến, triều đình ban sắc phong cho thần của từng làng, và nhiều làng còn giữ những đạo sắc ấy như báu vật. Vì thần là của làng, đình gắn với cộng đồng làng nhiều hơn là với một tôn giáo hay một tông phái.
Chùa thờ Phật, có nhà sư ở và tụng kinh hằng ngày, nên cửa chùa thường mở. Đình thì không có ai tu ở đó. Ngày thường, đình là một công trình lớn đứng giữa sân, cửa đóng, chỉ có người giữ đình đến quét dọn, thắp hương vào các ngày nhất định. Nhiều đình còn dùng sân làm nơi họp, nơi tổ chức văn nghệ, nơi trẻ con chơi đùa, còn nơi thờ thì giữ kín.
Ở Nam Bộ, đình làng có nhiều nét riêng. Đình thường thờ thần dưới danh hiệu Thành hoàng Bổn cảnh, có ban hội hương chức hoặc ban quý tế lo việc lễ, có nhà võ ca để hát bội trong kỳ cúng đình. Lễ lớn nhất là lễ Kỳ yên, tổ chức vào thời gian khác nhau tuỳ làng. Đình Nam Bộ cũng hay mở cửa thường xuyên hơn đình miền Bắc, nhưng điều đó còn tuỳ từng nơi.
Đình mở cửa vào những dịp nào
Lịch mở cửa của đình do làng quyết, thường được người giữ đình và ban quản lý di tích nắm rõ. Bảng dưới gom những dịp hay gặp; không phải đình nào cũng đủ các dịp này.
| Dịp | Thường diễn ra thế nào | Người ngoài đến có tiện không |
|---|---|---|
| Mùng một, ngày rằm âm lịch | Người giữ đình mở cửa, thắp hương, dâng hoa quả; một số người trong làng đến lễ | Thường tiện, đến vào buổi sáng hoặc chiều tối là dễ gặp người mở cửa |
| Ngày tiệc của thần (ngày sinh, ngày hoá theo thần tích) | Làng làm lễ, có thể có tế, đọc chúc văn, dâng lễ của các giáp hoặc các họ | Tiện nhưng nên đứng phía sau, để các cụ và ban tế hành lễ trước |
| Lễ hội làng, kỳ cúng đình | Rước kiệu, tế lễ, hát, các cuộc thi vui; đông người | Rất đông, nên đến sớm, giữ đồ, đi theo hướng dẫn của ban tổ chức |
| Tết Nguyên Đán | Nhiều làng mở đình mấy ngày đầu năm để dân làng đến lễ | Tiện, nhiều nơi có người trực suốt ngày |
| Ngày thường | Cửa đóng, sân có thể mở | Có thể thắp hương ở bát hương ngoài sân nếu đình có, hoặc hỏi xin người giữ đình |
Muốn chắc chắn, bạn hỏi người trong làng hoặc ra nhà ông từ (người giữ đình) trước. Ở nhiều làng, nhà ông từ ở ngay cạnh đình. Có làng giao chìa khoá cho ban quản lý di tích hoặc cho trưởng thôn.
Người giữ đình và ban tế: hỏi ai, nghe ai
Ông từ hoặc thủ từ. Đây là người được làng cử trông nom đình, giữ chìa khoá, lau dọn, thắp hương ngày rằm mùng một. Ở nhiều nơi gọi là ông từ, có nơi gọi là thủ từ hoặc thủ nhang. Muốn vào lễ ngày thường, người cần gặp là người này.
Ban quản lý di tích. Đình đã được xếp hạng di tích thường có ban quản lý, có khi kiêm cả chùa, miếu trong làng. Ban quản lý lo giữ gìn hiện vật, sổ sách, việc đón khách tham quan. Những câu hỏi về chụp ảnh, quay phim, giờ mở cửa nên hỏi ban này.
Ban tế hoặc đội tế. Trong ngày lễ lớn, việc tế do một nhóm các cụ đảm nhận, có chủ tế, bồi tế, người xướng, người đọc chúc. Có làng còn có đội tế nữ quan. Người đến lễ không tham gia vào hàng tế nếu không được mời.
Các cụ cao niên trong làng. Họ là người thuộc lệ làng nhất: ngày nào làng lễ, thần làng là ai, kiêng gì. Hỏi các cụ một câu lễ phép thường được kể cho nghe rất kỹ.
Khi các bên nói khác nhau. Có lúc ông từ nói một lệ, ban quản lý nói một quy định. Lệ làng là tập quán, còn quy định di tích là việc quản lý; người khách cứ theo cái chặt hơn là yên chuyện.
Một buổi lễ ở đình diễn ra thế nào
Với người dân đến lễ vào ngày rằm, mùng một hoặc ngày Tết, một buổi lễ ở đình thường gọn hơn ở chùa. Trình tự dưới đây là nếp hay gặp, không phải quy định bắt buộc.
- Đến sân đình, chỉnh lại quần áo, cất mũ nón. Nhiều người đứng một chút ở sân nhìn vào đình trước khi bước lên thềm.
- Đặt lễ lên ban thờ ở gian giữa của toà đại đình (tiền tế), hoặc trao lễ cho người giữ đình để họ đặt hộ. Lễ ở đình thường là hương, hoa, quả, trầu cau; lễ mặn tuỳ lệ từng làng. Danh sách sắm lễ chi tiết bạn có thể tìm ở những bài chuyên về sắm lễ, ở đây chỉ nhắc chung.
- Thắp hương vào bát hương chính ở gian giữa, sau đó các bát hương phụ nếu đình có ban thờ hai bên như ban Tiền hiền, Hậu hiền.
- Đứng hoặc quỳ trên chiếu trước ban thờ, chắp tay, vái hoặc lạy theo nếp gia đình. Khấn thầm bằng lời của mình: xưng tên, nơi ở, cảm ơn thần làng, cầu bình an cho gia đình và làng xóm.
- Nếu có hòm công đức và bạn muốn góp, bỏ vào hòm hoặc ghi sổ với người giữ đình. Góp hay không và góp bao nhiêu là tuỳ lòng.
- Chờ hương tàn bớt, hạ lễ nếu lễ của nhà mình, chào người giữ đình rồi ra về. Ở nhiều làng, hoa quả lễ đình được chia cho người đến hoặc để lại cho đình, tuỳ lệ.
Trong ngày lễ lớn có tế, trình tự sẽ khác: làng tế trước, dân lễ sau. Người đến nên đứng ở hai bên hoặc phía sau sân, không chen lên chiếu tế.
Những chỗ ở đình người đến lễ không tự ý bước vào
Phía sau toà đại đình thường là hậu cung, còn gọi là cung cấm, nơi đặt ngai, bài vị, sắc phong và mũ áo của thần. Cửa hậu cung luôn đóng hoặc buông rèm. Người đến lễ chỉ lễ ở gian ngoài, không tự vén rèm hay mở cửa. Ngày trước, chỉ ông từ và người được làng cử mới được vào trong, và phải giữ mình sạch sẽ theo quan niệm của làng.
Gian chính giữa đình, ngay trước ban thờ, nhiều làng trải chiếu dành cho các cụ và cho việc tế. Ngày thường thì không sao, nhưng vào dịp lễ thì chiếu đó không phải chỗ để người lạ ngồi nghỉ hay đặt túi xách.
Trong đình còn có những hiện vật đặt ở hai bên như kiệu, tàn, lọng, bộ bát bửu, chiêng trống. Đó là đồ thờ của làng, nhiều món là cổ vật. Bạn có thể ngắm, có thể hỏi chuyện, nhưng không ngồi lên kiệu, không gõ trống chiêng, không để trẻ nhỏ leo trèo.
Ở một số làng Bắc Bộ, lệ cũ không cho phụ nữ vào gian giữa đình trong ngày tế. Ngày nay nhiều làng đã bỏ hoặc đã có đội tế nữ, nhưng cũng có nơi vẫn giữ. Đây là chuyện tập quán từng làng; người khách cứ hỏi trước, không cần tranh luận đúng sai ngay ở sân đình.
Mặc gì, nói gì, chụp ảnh thế nào ở đình
Quần áo kín đáo là đủ. Đình không đòi lễ phục, nhưng áo quá ngắn, quần soóc hay áo hở vai dễ làm các cụ phiền lòng. Ngày lễ hội, nhiều người trong làng mặc áo dài; bạn không bắt buộc mặc theo.
Giữ giọng vừa phải. Sân đình rộng nên người ta hay nói to. Bước lên thềm đình thì hạ giọng, tắt chuông điện thoại, nhất là khi có người đang khấn.
Hỏi trước khi chụp gian thờ. Chụp kiến trúc, mái đình, sân đình thường không ai cấm. Chụp cận ban thờ, chụp vào hậu cung hay chụp các cụ đang tế thì nên hỏi người giữ đình hoặc ban quản lý trước, và không dùng đèn flash.
Không động vào đồ thờ. Không tự xoay bát hương, không rút bớt chân hương, không dời đồ lễ của nhà khác để đặt đồ của mình. Cần chỗ đặt lễ thì nhờ người giữ đình.
Mang trẻ nhỏ theo. Trẻ con thích chạy nhảy ở sân đình rộng. Cứ để các cháu chơi ở sân, nhưng lên thềm thì dắt tay, giải thích ngắn gọn đây là nơi thờ của làng.
Khi đình đóng cửa mà bạn vẫn muốn lễ
Nhiều người về quê đúng ngày thường, ra đình thì thấy cửa khoá. Cách đơn giản nhất là hỏi thăm nhà ông từ. Phần lớn người giữ đình sẵn lòng ra mở cửa cho người làng hay con cháu ở xa về, nhất là khi được hỏi lễ phép và được báo trước. Nếu không gặp được ai, bạn có thể đứng ở sân, chắp tay vái về phía đình và nói lời của mình; nhiều đình có bát hương ngoài sân hoặc ở cổng để người qua lại thắp.
Không trèo qua cửa, không tự mở then, không cạy khoá để vào. Đình là tài sản chung của làng, nhiều nơi là di tích được bảo vệ. Một hành động tự tiện, dù với lòng thành, cũng dễ khiến người làng hiểu lầm.
Nếu bạn là con cháu ở xa muốn góp vào việc giữ đình, những dịp làng sửa đình, đúc chuông, làm lễ hội thường có thông báo trong làng. Hỏi trưởng thôn hoặc ban quản lý cách góp, và giữ lại giấy biên nhận nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Đình làng có mở cửa vào ngày thường không?
Phần lớn đình ở Bắc Bộ và Trung Bộ đóng cửa vào ngày thường, chỉ mở vào mùng một, ngày rằm ở một số làng, ngày tiệc của thần, lễ hội và Tết. Đình ở Nam Bộ hay mở thường xuyên hơn. Muốn vào ngày thường thì hỏi người giữ đình.
Người không phải dân làng có được vào lễ đình không?
Được. Đình là nơi thờ chung, khách đến lễ thường được đón tiếp. Bạn chỉ cần hỏi người giữ đình nếu cửa đóng, lễ ở gian ngoài, không tự vào hậu cung và nhường chỗ cho các cụ, ban tế khi làng đang làm lễ.
Đi lễ đình có cần khấn theo bài văn khấn in sẵn không?
Không bắt buộc. Nhiều người khấn bằng lời của mình: xưng tên, nơi ở, cảm ơn thần làng và cầu bình an cho gia đình. Nếu nhà bạn có bản văn khấn quen dùng thì cứ theo bản ấy, mỗi địa phương có thể khác nhau.
Phụ nữ có được vào đình lễ không?
Ngày thường, phụ nữ đến lễ đình là chuyện bình thường ở hầu hết các làng. Một số làng Bắc Bộ còn giữ lệ cũ không cho phụ nữ vào gian giữa trong ngày tế, trong khi nhiều làng đã có đội tế nữ. Bạn hỏi trước người giữ đình là rõ nhất.
Có được chụp ảnh bên trong đình không?
Chụp mái đình, sân đình, kiến trúc bên ngoài thường không bị cấm. Chụp gian thờ, hậu cung, sắc phong hay các cụ đang tế thì nên hỏi người giữ đình hoặc ban quản lý di tích trước và không dùng đèn flash.
Đình và đền khác nhau thế nào khi đi lễ?
Đình là nơi thờ thần của một làng và là nơi sinh hoạt chung của làng, nên lịch mở cửa theo lệ làng. Đền thờ một vị thần hoặc danh nhân, đón khách từ nhiều nơi và thường có người trông thường xuyên hơn. Cách cư xử của khách ở hai nơi gần giống nhau.