Người theo Phật giáo Hòa Hảo thờ cúng rất đơn sơ: trên bàn thờ thường chỉ có tấm vải màu dà gọi là trần dà, cùng hoa, nước trong và nhang; không tượng, không vàng mã, không cỗ mặn. Người khách đến nhà hay đến chùa của tín đồ Hòa Hảo không cần mang lễ vật, càng không mang vàng mã, rượu thịt để cúng; một bó hoa nhỏ hoặc chỉ một lời chào lễ phép là đủ.
Phật giáo Hòa Hảo ra đời năm 1939 tại làng Hòa Hảo, nay thuộc tỉnh An Giang, và có nhiều tín đồ ở miền Tây Nam Bộ. Bài này dành cho người làm dâu, làm rể, bạn bè, đồng nghiệp đến nhà một gia đình theo đạo, hay người đi du lịch miền Tây ghé thăm một ngôi chùa Hòa Hảo. Bài viết ở vai khách, không giảng giáo lý; điều gì muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chính người trong đạo.
Vì sao bàn thờ chỉ có một tấm vải
Điều khiến người khách bất ngờ nhất khi bước vào nhà một gia đình Hòa Hảo là bàn thờ rất trống: không tượng Phật, không ảnh thờ các vị thần như nhiều nhà khác, chỉ có tấm vải màu dà, tức màu nâu sẫm, căng phía sau, trước đó là bình hoa, ly nước, bát nhang. Người trong đạo gọi tấm vải này là trần dà. Theo cách giải thích phổ biến của tín đồ, màu dà tượng trưng cho sự hoà hợp, và việc không đặt tượng thể hiện chủ trương thờ cúng giản dị, đặt lòng thành lên trên hình thức.
Nhiều nhà còn có một bàn thờ nhỏ ngoài sân hoặc trước hiên, thường gọi là bàn thờ Ông Thiên, để thờ trời. Bàn thờ tổ tiên vẫn có trong nhiều gia đình, cũng theo lối đơn sơ. Mỗi nhà có cách bày khác nhau đôi chút; người khách không cần biết hết, chỉ cần nhận ra đó là chỗ thờ và giữ ý khi đi ngang.
Tín đồ Hòa Hảo thường tu tại gia, tức là giữ đạo ngay trong đời sống gia đình, không nhất thiết phải đến chùa thường xuyên. Vì vậy, nơi người khách hay gặp nếp thờ của đạo nhất lại chính là nhà riêng, nhất là những dịp giỗ, Tết, cưới hỏi, tang lễ.
Lễ vật: những gì phổ biến và những gì không
Bảng dưới gom những điều nhiều gia đình Hòa Hảo giữ, theo cách tín đồ thường giải thích với người ngoài. Nếp từng nhà có thể khác; khi không chắc, bạn cứ hỏi chủ nhà.
| Thứ | Nếp phổ biến | Người khách nên |
|---|---|---|
| Hoa | Dâng hoa tươi lên bàn thờ | Có thể mang một bó hoa nhỏ nếu muốn, đưa cho chủ nhà |
| Nước trong | Ly nước sạch thay cho rượu, trà trong nhiều dịp | Không tự rót thêm hay thay ly nước trên bàn thờ |
| Nhang | Thắp nhang khi cúng | Hỏi chủ nhà trước khi thắp |
| Vàng mã, giấy tiền | Không đốt | Không mang vàng mã đến |
| Cỗ mặn, rượu thịt | Không dâng lên bàn thờ | Không mang đồ mặn, rượu để cúng |
| Tượng, ảnh thờ | Không đặt tượng trên bàn thờ chính | Không tặng tượng làm quà |
| Xin xăm, bói toán | Không khuyến khích | Không rủ chủ nhà đi xem bói, xin xăm |
Những điều trên không có nghĩa là gia đình Hòa Hảo không tiếp khách bằng mâm cơm. Bữa cơm đãi khách, đãi họ hàng vẫn có thể có món mặn; điều được giữ là bàn thờ và nghi thức cúng đơn sơ.
Nếu bạn quen mang trái cây hay bánh kẹo khi đến chơi nhà, cứ mang như một món quà cho gia đình, đưa tận tay chủ nhà, đừng tự đặt lên bàn thờ.
Đến nhà một gia đình theo đạo: từ cửa đến bàn thờ
Với người làm dâu, làm rể hoặc bạn bè lần đầu đến nhà, vài bước sau giúp bạn tự tin hơn:
- Chào người lớn trong nhà trước, như khi đến chơi bất cứ nhà nào.
- Nếu muốn thắp nhang lên bàn thờ tổ tiên hay bàn thờ Ông Thiên, hỏi chủ nhà: "cho con thắp nhang được không ạ". Nhiều nhà sẽ chỉ cho bạn cách làm theo nếp nhà.
- Khi thắp, đứng nghiêm, chắp tay, cúi đầu, cầu bằng lời của mình trong lòng. Không cần khấn to hay đọc bài khấn nào.
- Không đặt quà, đặt tiền lên bàn thờ; đưa cho chủ nhà.
- Không chụp ảnh bàn thờ để đăng lên mạng khi chưa hỏi.
- Nếu đến đúng giờ gia đình cúng hoặc tụng niệm, đứng hoặc ngồi im lặng ở phía sau cho đến khi xong.
Người khách theo tôn giáo khác hoàn toàn có thể chỉ cúi đầu chào thay vì thắp nhang. Gia đình Hòa Hảo, cũng như nhiều gia đình khác, đánh giá khách qua sự lễ phép hơn là qua việc khách có thắp nhang hay không.
Đến chùa, hội quán Hòa Hảo
Ngoài nhà riêng, tín đồ có những nơi sinh hoạt chung, có khi gọi là chùa, có khi là hội quán, đọc giảng đường hay các tên gọi khác tuỳ nơi. Ở An Giang, quê hương của đạo, có những cơ sở được nhiều tín đồ từ khắp miền Tây về viếng vào dịp lễ lớn. Khách du lịch ghé thăm những nơi này thường được đón tiếp tử tế.
Nếp ứng xử tương tự như ở các nơi thờ tự khác: ăn mặc kín đáo, chào người trông coi, hỏi lối đi và nơi được phép vào, giữ im lặng, không chụp ảnh cận người đang lễ. Điều khác là bạn sẽ thấy rất ít đồ thờ, không có chỗ đốt vàng mã, không có hàng bán lễ vật ở cổng như nhiều điểm lễ khác. Đừng hỏi mua vàng mã hay hỏi chỗ xin xăm.
Đạo có những ngày lễ lớn, trong đó ngày khai đạo vào tháng năm âm lịch được tín đồ đặc biệt coi trọng, khi đó rất đông người về các cơ sở của đạo. Nếu bạn chỉ muốn tham quan, nên hỏi trước để tránh lúc quá đông, hoặc nếu muốn chứng kiến không khí lễ, hãy đi cùng một người trong đạo.
Ở nhiều nơi, tín đồ tổ chức nấu ăn, phát nước, chở người miễn phí vào các dịp lễ, và làm nhiều việc từ thiện quanh năm. Nếu được mời dùng cơm, nước, bạn cứ nhận và cảm ơn.
Nếu muốn góp tiền cho chùa hay cho bếp ăn từ thiện, hãy hỏi người trông coi về chỗ nhận đóng góp chính thức, nhận lời cảm ơn và đi. Không ai đòi khách phải góp mới được vào thăm. Khi ra về, chào người trông coi một câu; nhiều nơi còn mời khách uống ly nước, ngồi nghỉ dưới tán cây trước khi lên đường, một nét hiếu khách quen thuộc của người miền Tây.
Đám tang, đám giỗ của gia đình Hòa Hảo
Đám tang theo nếp Hòa Hảo thường giản dị hơn nhiều đám tang khác ở miền Tây: không đốt vàng mã, hạn chế nghi thức tốn kém. Người đến viếng có thể thắp nhang nếu gia đình đặt bát nhang, cúi đầu trước linh cữu, chia buồn với tang quyến. Không mang vàng mã, hình nhân hay đồ đốt đến phúng viếng. Vòng hoa, phong bì chia buồn vẫn là cách thăm hỏi phổ biến.
Đám giỗ cũng vậy: phần cúng trên bàn thờ đơn sơ, phần đãi họ hàng tuỳ gia đình. Nếu bạn là dâu, rể mới, hãy hỏi mẹ chồng, mẹ vợ hoặc người lớn trong nhà xem nên phụ việc gì, thay vì tự sắm mâm cúng theo nếp nhà mình. Một mâm cỗ mặn bày lên bàn thờ có trần dà, hay một xấp vàng mã mang đến từ nhà bên kia, có thể khiến chủ nhà khó xử dù bạn có lòng.
Khi hai gia đình khác nếp thờ cúng, chuyện giỗ Tết cần được hai bên nói chuyện với nhau từ trước. Gia đình bạn có thể vẫn giữ nếp của mình ở nhà mình; ở nhà bên kia, bạn theo nếp của họ. Sự tôn trọng hai chiều như vậy thường giữ được hoà khí lâu dài hơn mọi tranh luận về chuyện đúng sai.
Hỏi chuyện về đạo cho phải phép
Người khách đến nhà một gia đình Hòa Hảo lần đầu thường tò mò, và tò mò một cách tôn trọng là điều tốt. Bạn có thể hỏi những câu mở như: tấm vải trên bàn thờ có ý nghĩa gì, nhà mình cúng vào những dịp nào, ngày lễ lớn của đạo là ngày nào. Người trong đạo thường kể bằng kinh nghiệm của gia đình mình, không phải bằng giọng giảng giải; nghe như nghe chuyện nhà là đủ.
Những câu hỏi về giáo lý sâu, về kinh sách của đạo, về sự khác nhau giữa các cách hiểu, nên để dành cho người có trách nhiệm trong đạo, như ban trị sự ở địa phương. Chủ nhà là người giữ đạo trong đời sống, không có nghĩa vụ phải trả lời mọi câu hỏi học thuật của khách. Nếu bạn viết nội dung văn hoá về đạo Hòa Hảo, hãy tìm đến đúng người có trách nhiệm và đối chiếu với sách vở đáng tin, thay vì ghi lại một buổi trò chuyện bên mâm cơm như tư liệu chính thức.
Khi chủ nhà kể, bạn nghe, cảm ơn, không phản bác. Nếu điều họ kể khác với điều bạn từng đọc, hãy giữ lại để tìm hiểu thêm sau; đây không phải lúc để đúng sai.
Những điều người khách hay vô tình làm khó chủ nhà
Mang vàng mã, đồ cúng mặn đến. Người ở nơi khác đến thường mang theo nếp quen, đặc biệt vào dịp giỗ Tết. Hỏi trước sẽ tránh được tình huống chủ nhà phải từ chối món quà của bạn.
Hỏi "sao nhà không có tượng Phật". Câu hỏi có thể vô tình nghe như chê. Nếu tò mò, bạn có thể hỏi nhẹ nhàng ý nghĩa của tấm trần dà, người trong đạo thường vui lòng giải thích.
Rủ đi xem bói, xin xăm, coi ngày. Đây là những việc nhiều tín đồ Hòa Hảo không làm theo chủ trương của đạo. Rủ rê có thể khiến họ khó từ chối.
Đặt quà, tiền lên bàn thờ. Đưa tận tay chủ nhà; bàn thờ chỉ dành cho những thứ gia đình tự dâng.
Bình luận về chuyện chính trị, lịch sử của đạo. Đây là những đề tài nhạy cảm, không phải chuyện để bàn với chủ nhà trong một buổi đến chơi. Giữ câu chuyện ở chuyện gia đình, công việc, quê hương.
Câu hỏi thường gặp
Người không theo đạo có được thắp nhang trên bàn thờ nhà Hòa Hảo không?
Thường là được nếu chủ nhà đồng ý. Bạn nên hỏi trước, làm theo hướng dẫn của chủ nhà, đứng nghiêm, chắp tay và cúi đầu. Nếu tôn giáo của bạn không thắp nhang, chỉ cần cúi đầu chào là đủ lễ phép.
Tấm trần dà trên bàn thờ có ý nghĩa gì?
Theo cách tín đồ thường giải thích, tấm vải màu dà tượng trưng cho sự hoà hợp và cho lối thờ cúng giản dị, coi trọng lòng thành hơn hình tượng. Ý nghĩa sâu hơn trong giáo lý của đạo, bạn nên hỏi chính người trong đạo hoặc ban trị sự nơi mình đến.
Đến nhà người Hòa Hảo ngày Tết nên mang quà gì?
Bạn có thể mang bánh mứt, trái cây, trà như khi chúc Tết nhà khác, đưa tận tay chủ nhà. Tránh mang vàng mã, đồ cúng mặn, rượu để dâng lên bàn thờ. Quà là cho gia đình, không phải lễ vật để cúng.
Đám tang của người Hòa Hảo có thắp nhang viếng không?
Nhiều gia đình vẫn đặt bát nhang để khách viếng thắp. Bạn thắp nhang, cúi đầu trước linh cữu và chia buồn với gia đình như thường lệ. Không mang vàng mã hay đồ đốt đến, vì đạo không giữ nếp này.
Làm dâu nhà theo Hòa Hảo có phải theo đạo không?
Đây là chuyện riêng của mỗi gia đình và mỗi người, không có câu trả lời chung. Nhiều gia đình tôn trọng việc con dâu, con rể giữ niềm tin riêng, miễn giữ nếp thờ cúng của nhà mình khi ở nhà chồng, nhà vợ. Hai vợ chồng nên nói chuyện thẳng thắn với nhau và với cha mẹ hai bên.