Khi đi lễ cùng nhà chồng hay nhà vợ, con dâu, con rể thường đứng sau người chủ lễ và hàng con cháu ruột, lễ theo sự chỉ dẫn của người lớn, và khi khấn thì xưng mình là dâu, là rể của dòng họ ấy. Phần lớn công việc nhẹ nhàng mà người mới về được giao là chuẩn bị lễ, bày lễ, trông trẻ, đỡ người già. Mỗi nhà một nếp, nên câu hỏi hữu ích nhất trước buổi lễ là hỏi chồng hoặc vợ mình xem nhà bên ấy thường làm thế nào.
Bài này dành cho người mới về làm dâu, làm rể, và cả người đang yêu lần đầu được rủ đi lễ cùng gia đình bên kia. Bài đi qua vị trí của mình trong buổi lễ, cách xưng khi khấn, những việc nên chủ động làm, chuyện Tết đi lễ nhà nào trước, và cách xử lý khi nếp hai nhà khác nhau. Chuyện khác tôn giáo, đến kỳ kinh, mang bầu khi đi lễ có những lưu ý riêng; ở đây chỉ nhắc khi cần.
Vị trí của dâu, rể trong một buổi đi lễ
Trong nếp gia đình truyền thống, buổi lễ có người chủ lễ, thường là ông, bố hoặc người con trưởng. Người chủ lễ đứng trước, thắp hương, khấn thay cả nhà; con cháu đứng sau theo thứ bậc. Con dâu thường đứng cùng chồng, ngay sau hoặc cạnh chồng; con rể khi đi lễ nhà vợ thường đứng cùng vợ, lùi hơn anh em trai bên vợ một chút. Đây không phải chuyện cao thấp, mà là cách giữ trật tự trong một không gian nhỏ, đông người.
Ở chùa, đền công cộng, trật tự này lỏng hơn nhiều. Cả nhà có khi chia nhau lễ từng ban, mỗi người tự thắp hương. Ở nhà thờ họ ngày giỗ tổ hay đình làng ngày tế, thứ bậc được giữ chặt hơn, và người mới về thường được xếp theo vai vế của chồng hoặc vợ trong họ.
Nếu không chắc mình đứng đâu, cách đơn giản nhất là đứng cạnh chồng hoặc vợ và làm theo. Không ai trách người mới vì không thuộc nếp; điều người lớn để ý hơn là thái độ có chịu hỏi, chịu học, có đỡ đần hay không.
Khi còn là người yêu, chưa cưới
Được nhà người yêu rủ đi lễ là một dấu hiệu gia đình bên ấy bắt đầu coi bạn như người nhà. Đi chùa, đi đền cùng nhau thường thoải mái; bạn chỉ cần ăn mặc kín đáo, đi cùng người yêu, lễ theo mọi người nếu thấy phù hợp.
Với những nghi lễ mang tính dòng họ, như giỗ tổ ở nhà thờ họ, tế ở đình làng, nhiều gia đình vẫn chưa xếp người yêu chưa cưới vào hàng con cháu. Bạn có thể được mời đến dự, giúp việc, ăn cỗ, nhưng khi tế thì đứng phía sau hoặc ở ngoài. Điều này không có nghĩa là bạn bị coi nhẹ, mà là nếp nhiều họ giữ cho đến khi lễ cưới diễn ra.
Khi khấn ở chùa, đền, người chưa cưới thường chỉ xưng tên tuổi, nơi ở của chính mình, không xưng là dâu, rể của họ nào. Nếu muốn cầu cho gia đình người yêu, bạn nói thêm một câu cầu bình an cho gia đình bác, cô, chú bên ấy bằng lời của mình. Không cần câu chữ trang trọng, càng không cần bài khấn riêng nào.
Khấn xưng thế nào cho phải
Con dâu thường xưng theo nhà chồng. Theo nếp phổ biến, khi khấn ở nhà thờ họ, bàn thờ gia tiên nhà chồng, con dâu xưng tên mình và nói mình là dâu của dòng họ, của gia đình bố mẹ chồng. Ở chùa, đền công cộng, nhiều người chỉ xưng tên tuổi, nơi ở hiện tại.
Con rể ở nhà vợ. Con rể khi lễ ở nhà vợ thường xưng là rể của gia đình, nói rõ tên mình và tên vợ. Theo nếp nhiều nhà, con rể không đứng làm chủ lễ ở bàn thờ nhà vợ trừ khi được bố mẹ vợ nhờ.
Người chủ lễ thường khấn chung cho cả nhà. Trong nhiều buổi lễ gia đình, chỉ người chủ lễ khấn thành tiếng, những người còn lại đứng chắp tay, khấn thầm hoặc không khấn. Bạn không cần lo phải nói gì nếu nhà đã có người khấn chung.
Khấn bằng lời của mình là đủ. Nếu bạn khấn riêng, chỉ cần các ý chính: tên, nơi ở, mình là ai trong gia đình, điều mình đến dâng hương, điều mình mong cho cả nhà. Không cần học thuộc văn khấn dài; văn khấn cổ truyền có nhiều dị bản, mỗi nhà dùng một bản.
Khi không chắc, hỏi trước. Hỏi chồng hoặc vợ: "Nhà mình khấn thế nào, em có cần khấn không?" Một câu hỏi như vậy trước buổi lễ đỡ cho bạn rất nhiều lúc bối rối.
Những việc dâu, rể thường được giao
Bảng dưới là những việc hay được giao cho người mới về trong buổi đi lễ cùng gia đình, và cách chủ động làm cho khéo.
| Việc | Thường ai làm | Gợi ý cho dâu, rể |
|---|---|---|
| Chuẩn bị lễ vật từ nhà | Mẹ, con dâu | Hỏi mẹ chồng danh sách, đi chợ cùng hoặc đi thay |
| Bày lễ lên ban | Người lớn, có người phụ | Đứng bên đưa đồ, xem cách bày để lần sau làm được |
| Thắp hương, khấn | Người chủ lễ | Đứng sau, chắp tay; chỉ khấn riêng khi được mời |
| Hạ lễ, chia lộc | Người lớn, con cháu | Phụ dọn, xếp gọn đồ mang về |
| Lái xe, lo đường đi | Con trai, con rể | Con rể chủ động nhận lái xe là việc được nhiều nhà quý |
| Trông trẻ, đỡ ông bà | Ai rảnh tay | Nhận việc này khi người khác đang lễ |
Không phải nhà nào cũng chia việc như vậy; có nhà con trai lo hết, có nhà ông bà muốn tự làm. Hỏi một câu "con giúp được gì ạ" luôn là cách mở lời an toàn.
Tết đi lễ nhà nào trước
Câu "mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy" là nếp quen thuộc ở nhiều nơi: ngày đầu năm ở bên nội, ngày thứ hai sang bên ngoại, ngày thứ ba đi thăm thầy cô. Nhiều gia đình cũng sắp xếp chuyện đi lễ đầu năm theo nhịp này: đi lễ cùng nhà chồng trước, sau đó mới cùng nhà vợ.
Thực tế ngày nay linh hoạt hơn. Hai bên nội ngoại ở xa nhau, nhà nào cũng có con cái đi làm ăn xa, nhiều cặp vợ chồng phải chia: năm nay ăn Tết bên nội, năm sau bên ngoại; hoặc đi lễ đầu năm cùng bên nội vào sáng mùng Một, rồi về bên ngoại chiều mùng Hai. Không có lệ nào bắt buộc một cách làm duy nhất.
Điều nên tránh là để chuyện đi lễ nhà nào trước thành chuyện so bì. Vợ chồng nên bàn với nhau từ trước Tết, rồi mỗi người tự nói với bố mẹ mình. Nếu năm nay không kịp đi lễ cùng một bên, có thể thắp hương bàn thờ nhà bên ấy vào ngày gần nhất, hoặc gọi điện hỏi thăm, chúc Tết bố mẹ. Người lớn thường hiểu, miễn là thấy các con có nhớ đến mình.
Khi nếp hai nhà khác nhau
Người con dâu miền Nam về làm dâu miền Bắc, hay người con rể miền Bắc lấy vợ miền Tây, thường bất ngờ vì nếp đi lễ khác hẳn nhà mình. Có nhà đi lễ đền, phủ nhiều vào đầu năm, có nhà chủ yếu đi chùa; có nhà giữ nhiều kiêng kỵ quanh rằm tháng Bảy, có nhà gần như không để ý. Số vái, cách lạy, lễ vật cũng có khác biệt theo vùng.
Cách nhẹ nhàng là coi những khác biệt ấy như học thêm một nếp mới, không phải so xem nhà ai đúng hơn. Khi ở nhà chồng, theo nếp nhà chồng; khi về nhà mình, theo nếp nhà mình. Nếu có nếp nào bạn thấy khó làm, vì sức khoẻ, vì niềm tin, vì công việc, hãy nói với chồng hoặc vợ trước, để người ấy thưa chuyện với bố mẹ.
Ở chiều ngược lại, bố mẹ chồng, bố mẹ vợ cũng có thể dành thời gian giải thích cho con dâu, con rể vì sao nhà mình làm thế này. Một buổi chiều ngồi kể về ông bà, về ngôi đền đầu làng, về lý do nhà mình năm nào cũng đi lễ chùa ấy, giúp người mới hiểu và quý nếp nhà hơn mọi lời nhắc nhở.
Đang mang bầu, đến tháng hay nhà mình có tang khi được rủ đi lễ
Người mới về làm dâu thường ngại nhất là những hoàn cảnh riêng trùng đúng ngày cả nhà chồng đi lễ: đang mang thai những tháng đầu chưa báo tin, đang đến kỳ kinh mà nhà chồng giữ kiêng, hay bên nhà đẻ vừa có tang. Không nói thì lo, nói thì ngại.
Cách nhiều người chọn là nói riêng với chồng trước, để chồng tìm cách sắp xếp: hoặc bạn đi cùng nhưng đứng ngoài gian thờ chính, trông đồ, trông trẻ; hoặc bạn ở nhà lần này với một lý do nhẹ nhàng. Bạn không có nghĩa vụ phải giải thích chuyện thân thể hay chuyện nhà mình với cả họ hàng bên chồng.
Với chuyện tang bên nhà đẻ, nhiều gia đình nhà chồng hiểu và tự đề nghị con dâu nghỉ một thời gian. Nếu nhà chồng không để ý, chính bạn có thể quyết theo nếp nhà mình. Còn khi mang thai, sức khoẻ của mẹ và con luôn là lý do chính đáng nhất để lùi một chuyến đi lễ xa, leo núi hay chen hội.
Những câu nên hỏi chồng, vợ trước buổi lễ
Một cuộc trò chuyện mười phút trước ngày đi lễ giúp người mới về tự tin hơn hẳn. Có thể hỏi lần lượt:
- Buổi lễ gồm những nơi nào, đi lúc mấy giờ, ai đi cùng?
- Nhà mình có ai làm chủ lễ không, mình đứng ở đâu?
- Mình có cần khấn riêng không, nếu có thì xưng thế nào?
- Có cần mang lễ riêng không, hay cả nhà sắm chung?
- Có nơi nào nhà mình kiêng không vào, hay có điều gì cần tránh?
- Mình nên mặc gì cho hợp với nếp nhà, với nơi đến?
- Có việc gì mình nên chủ động nhận để đỡ cho bố mẹ?
Hỏi trước không phải là thiếu hiểu biết. Với nhiều bố mẹ chồng, bố mẹ vợ, một người con dâu, con rể chịu hỏi cho đúng là người có lòng với gia đình.
Sau vài lần đi lễ, bạn sẽ thấy mình không cần hỏi nữa. Lúc ấy, đến lượt bạn chỉ lại cho người em dâu, em rể về sau, và nếp nhà cứ thế được giữ qua từng thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Con dâu có được làm chủ lễ ở nhà chồng không?
Theo nếp nhiều nhà, chủ lễ thường là ông, bố hoặc con trai trưởng. Khi họ vắng hoặc nhờ, con dâu vẫn có thể đứng thắp hương, khấn thay cả nhà. Nhiều gia đình ngày nay không phân biệt nhiều; nếu được giao, bạn chỉ cần khấn bằng lời của mình.
Chưa cưới có nên khấn xưng là dâu nhà người yêu không?
Thường thì không. Khi chưa cưới, bạn chỉ cần xưng tên tuổi, nơi ở của mình, và có thể cầu bình an cho gia đình người yêu bằng một câu ngắn. Xưng dâu, rể thường để sau khi lễ cưới đã diễn ra.
Con rể có phải lạy bàn thờ nhà vợ không?
Nhiều nhà mong con rể thắp hương, vái hoặc lạy bàn thờ gia tiên nhà vợ vào dịp Tết, dịp giỗ như một cách tỏ lòng kính trọng. Cách lạy, số lạy theo nếp từng nhà; hỏi vợ hoặc làm theo anh em trai bên vợ là cách an toàn.
Mới cưới, Tết năm đầu nên đi lễ cùng nhà nào?
Nhiều gia đình giữ nếp ngày đầu năm ở bên nội, ngày thứ hai sang bên ngoại. Nếu hai nhà ở xa, vợ chồng nên bàn trước rồi mỗi người tự nói với bố mẹ mình. Điều quan trọng là cả hai bên đều thấy được các con nhớ đến.
Đi lễ cùng nhà chồng mà mình không biết lạy mấy lạy thì sao?
Đứng cạnh chồng và làm theo người đứng trước là đủ. Số vái, số lạy có nhiều dị bản theo vùng và theo nhà, không ai trách người mới vì làm chưa giống. Sau buổi lễ, bạn có thể hỏi mẹ chồng để lần sau làm cho đúng nếp.
Nhà chồng kiêng nhiều điều mình không tin thì nên làm sao?
Khi ở nhà chồng, nhiều người chọn theo nếp nhà chồng ở những điều không ảnh hưởng đến sức khoẻ và niềm tin của mình. Với những điều khó làm, nói với chồng trước để chồng thưa chuyện với bố mẹ, thay vì từ chối thẳng giữa buổi lễ.