Khi vái, người đi lễ thường kẹp chân hương giữa hai lòng bàn tay đã chắp, đầu hương hướng lên và hơi nghiêng ra trước, rồi đưa tay lên ngang trán theo từng vái. Trước đó, hương được châm từ ngọn nến hoặc đèn, phẩy nhẹ cho tắt ngọn lửa để chỉ còn đốm đỏ. Vái xong, người ta cắm hương ngay ngắn vào bát hương hoặc lư hương, thường bằng hai tay hoặc một tay có tay kia đỡ.
Nghe thì đơn giản, nhưng ở sân đền chùa ngày rằm, ngày Tết, hàng trăm người cùng cầm hương cháy trong một khoảng sân, và tai nạn nhỏ như tàn rơi vào tóc, đầu hương chạm má trẻ con xảy ra thường xuyên. Phần dưới tả từng động tác, các tình huống hay gặp, và cách giữ an toàn cho mình và người bên cạnh. Chuyện thắp bao nhiêu nén trên bàn thờ gia tiên là một phong tục riêng; ở đây chỉ bàn về đôi tay cầm hương lúc lễ.
Kẹp hương giữa hai tay chắp
Cách phổ biến nhất: đặt chân hương, tức phần que không có bột, nằm dọc giữa hai lòng bàn tay, rồi chắp tay lại như bình thường. Hai ngón cái áp vào nhau ở phía dưới, đỡ lấy chân hương cho khỏi tuột. Phần thân hương có bột thò lên trên đầu ngón tay một đoạn, đầu cháy hướng lên trời.
Một cách khác hay thấy ở người lớn tuổi là kẹp chân hương giữa ngón trỏ và ngón giữa của tay phải, tay trái úp ôm bên ngoài. Cách này giữ hương chắc hơn khi trời gió hoặc khi vái nhiều lần. Ở miền Nam, nhiều người cầm cả bó hương bằng hai tay khum lại, không chắp phẳng. Mỗi cách đều có người dùng, không có cách nào là duy nhất đúng.
Dù cầm cách nào, chân hương cũng nên nằm ở phần dưới của bàn tay, cách đầu cháy đủ xa để tàn không rơi vào tay. Nếu cầm một bó dày, hãy dàn các nén cho đều để không nén nào chĩa lệch ra ngoài. Đừng cầm hương ở tay trái trong khi tay phải cầm điện thoại chụp ảnh; đây là cảnh rất hay thấy ở sân đền và là nguyên nhân nhiều vụ hương đâm vào người đi sau.
Thắp hương và làm tắt ngọn lửa
Ở đền chùa, thường có một ngọn nến lớn, một chiếc đèn dầu hoặc một bếp ga mini dành riêng để châm hương. Bạn nghiêng đầu hương vào lửa, xoay nhẹ cho bén đều cả bó, rồi rút ra. Đừng châm hương ngay trên ngọn nến trên ban thờ nếu có biển hoặc người trông nhắc không châm ở đó; nhiều nơi tách riêng chỗ châm để tránh nến đổ.
Khi hương đã bén, ngọn lửa thường cháy to trên đầu bó. Cách làm phổ biến là phẩy nhẹ tay theo chiều ngang cho lửa tắt, chỉ còn đốm than đỏ và khói. Nhiều người kiêng thổi tắt lửa hương bằng miệng, cho rằng hơi thở không sạch trước nơi thờ tự. Đó là quan niệm dân gian; điều đáng để ý hơn là thổi gần mặt dễ hít phải tàn và khói.
Nếu phẩy mãi mà lửa không tắt, đừng vẩy mạnh hay gõ hương vào thành lư, vì tàn đỏ có thể văng vào người đứng cạnh. Hạ đầu hương xuống một chút để lửa tự thu nhỏ, chờ vài giây là tắt. Khi đi lễ cùng trẻ nhỏ, người lớn nên châm và tắt lửa giúp con trước khi đưa hương cho con cầm.
Vái khi đang cầm hương
Trình tự dưới đây là cách nhiều người làm ở sân đình đền, nơi chỉ đứng vái mà không quỳ.
- Đứng thẳng, cách lư hương ít nhất một bước, quay mặt về phía ban thờ chính.
- Chắp tay kẹp hương trước ngực, đầu hương hơi nghiêng ra trước, không chĩa về phía người hai bên.
- Khấn thầm điều mình muốn nói. Nếu khấn lâu, giữ tay ở ngang ngực cho đỡ mỏi.
- Vái theo số vái quen dùng, mỗi vái đưa tay lên ngang trán rồi hạ về ngực. Động tác gọn, không vung tay rộng.
- Bước lên cắm hương, rồi lùi lại một bước, chắp tay xá một lần nếu muốn.
- Nhường chỗ cho người sau, đi ra theo lối hai bên thay vì cắt ngang trước lư hương.
Ở những nơi lư hương nằm trên bậc cao, đừng với tay vượt qua đầu người khác để cắm. Chờ người phía trước xong rồi bước lên.
Cắm hương sao cho ngay ngắn
Cắm hương nên cắm thẳng đứng, chân hương lún vào tro hoặc cát vừa đủ để đứng vững. Nhiều người dùng tay phải cắm, tay trái đỡ nhẹ dưới cổ tay phải, như cách đưa đồ cho người trên. Có người cắm bằng cả hai tay. Hương cắm nghiêng không phải điềm gì, chỉ là dễ đổ và dễ cháy lan sang nén bên cạnh.
Ở lư hương đông, bát hương có khi đã kín. Đừng rút hương của người khác ra để cắm của mình vào; nhiều đền chùa có người trông thường xuyên gom bớt chân hương đã tàn. Nếu không còn chỗ, bạn có thể cắm ở mép lư, hoặc hỏi người trông xem có lư phụ không.
Trong nhà, bát hương trên bàn thờ gia tiên nhỏ và đặt cao. Bạn nên đứng vững, một tay cắm, tay kia không vịn vào bàn thờ để tránh làm xô lệch đồ thờ. Chuyện rút tỉa chân hương, bao lâu một lần và kiêng kỵ gì là nếp riêng của từng nhà, không bàn ở đây.
Một điều nhỏ mà nhiều người quên: cắm xong hương thì đừng vội quay lưng bước đi khi tay vẫn còn trên miệng lư. Rút tay ra khỏi vùng khói nóng trước rồi mới lùi.
Các tình huống hay gặp
Một số tình huống ngoài dự tính mà người đi lễ hay hỏi, kèm cách xử lý gọn.
| Tình huống | Cách xử lý thường thấy |
|---|---|
| Đang vái thì hương tắt | Châm lại rồi vái tiếp. Hương tắt do gió hoặc hương ẩm, không phải dấu hiệu gì |
| Tàn hương rơi vào tay | Phủi nhẹ ngay, đừng bóp. Nếu bỏng, rửa dưới nước mát và hỏi người trông đền chỗ sơ cứu |
| Đang bế con nhỏ | Để người đi cùng bế con, hoặc chỉ chắp tay vái không cầm hương |
| Đi lễ nhiều ban trong một nơi | Nhiều nơi khuyến khích thắp hương ở một lư chung ngoài sân, các ban bên trong chỉ vái |
| Hương cháy lệch, một nén cháy nhanh | Do hương ẩm, gió lùa hoặc chất lượng bột hương không đều. Không nên đọc thành điềm báo |
| Không mang hương theo | Chắp tay vái là đủ. Nhiều chùa còn khuyến khích không thắp hương trong chính điện |
Một số người đọc hình dạng tàn hương, độ cháy nhanh chậm thành điềm tốt xấu. Những cách đọc này không có cơ sở và dễ khiến người đi lễ lo lắng vô cớ, rồi bị dẫn tới những dịch vụ "giải điềm" thu tiền.
Giữ an toàn ở sân đông người
Đầu hương cháy có nhiệt độ rất cao, và ở sân đền ngày Tết, khoảng cách giữa người với người chỉ một gang tay. Trẻ nhỏ đứng thấp, đầu và mắt của các con nằm đúng tầm với tay cầm hương của người lớn. Nếu đi cùng trẻ, hãy đặt con đứng phía trước mình, cách lư hương một khoảng, hoặc cho con chờ ở chỗ thoáng.
Người có tóc dài nên buộc gọn, người mặc áo voan, áo len xù lông nên tránh đứng sát lư hương. Người bị hen suyễn, viêm mũi dị ứng, phụ nữ mang thai có thể bị khó chịu bởi khói đậm đặc; đứng ở đầu gió, đeo khẩu trang, hoặc nhờ người nhà thắp hộ rồi mình chắp tay vái từ xa là cách hợp lý. Khi có triệu chứng khó thở, nên ra chỗ thoáng và hỏi ý kiến bác sĩ nếu kéo dài.
Đừng cầm hương đang cháy đi xuyên qua đám đông, nhất là đi ngược chiều dòng người. Châm hương gần lư, vái, cắm, rồi mới di chuyển. Nếu phải đi xa từ chỗ châm đến lư hương, giữ hương thẳng đứng, sát người, đầu hương cao hơn tầm mắt người xung quanh.
Cầm hương ngoài trời, lúc gió to và trên đường đi
Không phải lúc nào cũng lễ trong sân có mái che. Đi lễ ở những đền nằm trên núi, ở miếu ven sông, hay thắp hương ở khu mộ ngoài đồng, gió thường mạnh và đổi chiều liên tục. Hương châm xong rất nhanh cháy bùng hoặc tắt ngúm, tàn bay theo gió vào mắt người đứng cuối gió.
Mẹo đơn giản là quay lưng về phía gió khi châm, dùng thân mình che cho lửa, rồi khum hai tay lại khi cầm thay vì chắp phẳng. Đứng ở phía trên gió so với người đi cùng để tàn không bay sang họ. Ở cánh đồng khô, mùa hanh, cần đặc biệt cẩn thận vì một đốm tàn rơi vào rơm rạ có thể bén lửa; cắm hương chắc, chờ hương tàn hẳn hoặc dập tắt trước khi rời đi nếu gần cỏ khô.
Trên đường đi bộ từ chỗ mua hương đến lư hương, đừng châm sẵn từ xa. Nhiều người châm hương ngay cổng rồi đi một quãng dài qua đám đông, vừa đi vừa vẫy cho lửa tắt; đó chính là lúc dễ chạm vào người khác nhất. Châm gần chỗ cắm, vái, cắm, rồi mới đi tiếp sang ban khác.
Vì sao nhiều nơi khuyến khích thắp ít hương
Nhiều chùa và di tích ngày nay treo lời nhắc thắp một nén hương, hoặc chỉ thắp ở lư hương lớn ngoài sân. Lý do thực tế là phòng cháy: nhiều di tích có kết cấu gỗ hàng trăm năm, tượng gỗ sơn son thếp vàng, cửa võng chạm khắc, tất cả đều dễ bắt lửa. Khói hương dày đặc lâu năm cũng làm đen các mảng sơn và chạm khắc.
Một số chùa còn giải thích thêm rằng lòng thành không nằm ở số nén hương. Lời nhắc này phù hợp với tinh thần của chính việc lễ, và không ai coi người thắp một nén là kém thành tâm hơn người thắp cả bó.
Nếu nơi bạn đến có quy định như vậy, làm theo là cách tôn trọng nhất. Nếu bạn thấy tiếc vì đã mua cả bó hương, có thể mang về thắp ở nhà vào dịp khác.
Câu hỏi thường gặp
Cầm hương bằng một tay có được không?
Được, nhất là khi tay kia đang bận. Nhiều người lớn tuổi cầm hương bằng tay phải, tay trái úp ôm bên ngoài. Điều quan trọng là giữ đầu hương hướng lên và không chĩa về phía người bên cạnh, còn cầm một hay hai tay là thói quen.
Vì sao nhiều người không thổi tắt lửa hương?
Theo quan niệm dân gian, hơi thở từ miệng không sạch nên không dùng để thổi lửa trước nơi thờ tự. Ngoài lý do đó, thổi gần mặt dễ khiến tàn bay vào mắt, mũi. Phẩy nhẹ tay cho lửa tắt vừa hợp nếp vừa an toàn hơn.
Hương tắt giữa chừng sau khi cắm thì có sao không?
Không sao. Hương tắt thường do ẩm, do gió hoặc do bột hương nén không đều. Bạn có thể châm lại nếu muốn, hoặc để nguyên. Những lời đồn coi hương tắt là điềm xấu không có cơ sở và không nên khiến bạn lo lắng.
Có nên mang hương từ nhà đi lễ không?
Tuỳ nơi. Nhiều đền chùa bán hoặc phát hương tại chỗ, có nơi khuyến khích không mang thêm. Nếu mang từ nhà, nên mang ít và để trong túi kín, tránh gãy. Một số chùa không cho thắp hương bên trong chính điện, khi đó bạn chỉ cần chắp tay vái.
Trẻ nhỏ có nên tự cầm hương không?
Trẻ dưới khoảng bảy tám tuổi thường chưa đủ khéo để giữ hương cháy ở chỗ đông. Người lớn có thể cầm hương, cho con chắp tay vái bên cạnh. Khi con lớn hơn, hãy cho con tập cầm ở nhà, nơi vắng, với một nén hương và người lớn đứng sát bên.
Bị dị ứng khói hương thì đi lễ thế nào?
Bạn có thể đi lễ vào giờ vắng, đứng ở đầu gió, đeo khẩu trang, không thắp hương mà chỉ chắp tay vái. Nhiều người nhờ người nhà thắp hộ. Nếu dị ứng nặng hoặc có bệnh hô hấp, nên hỏi bác sĩ trước những dịp lễ đông người.