Bạn nên quỳ lễ khi trước ban thờ có chiếu, bồ đoàn hoặc chỗ dành cho người lễ, và việc quỳ không làm cản lối đi của người khác; còn ở sân đông, lối hẹp, nơi không có chỗ quỳ hoặc khu vực hạn chế ra vào, đứng lễ là lựa chọn phù hợp. Đứng hay quỳ không quyết định lòng thành; nó phụ thuộc vào không gian và vào nếp của nơi bạn đến.
Người đi lễ hay băn khoăn trước những cảnh rất cụ thể: chiếu trải sẵn nhưng có người đang ngồi tụng kinh, sân đền chật cứng không còn chỗ, bàn thờ ông bà trong căn hộ sát cửa phòng ngủ, hậu cung đình làng đóng cửa. Phần dưới giúp bạn đọc không gian để chọn tư thế, nói về các kiểu quỳ, chuyện cởi giày dép, và cách lễ trong những không gian đặc biệt. Chuyện tư thế cho người đau khớp, mang thai là một chủ đề riêng.
Đọc không gian để chọn đứng hay quỳ
Bảng dưới gom các cảnh hay gặp và cách người đi lễ thường chọn.
| Cảnh bạn gặp | Thường chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Chính điện vắng, có bồ đoàn trước ban Tam bảo | Quỳ lạy | Không gian dành cho người lễ, không cản ai |
| Chính điện đang có khoá lễ, hàng bồ đoàn đã kín | Đứng chắp tay ở hàng sau | Không chen vào hàng của Phật tử đang tụng |
| Sân đền ngày hội, người đứng sát nhau | Đứng vái gọn | Quỳ giữa sân dễ bị giẫm, cản dòng người |
| Hậu cung đình đóng, có hàng rào gỗ | Đứng vái ở toà đại bái | Hậu cung chỉ người được giao mới vào |
| Miếu nhỏ ven đường, chỉ có bệ thờ | Đứng vái hoặc ngồi xổm chắp tay | Không có chỗ quỳ, nền đất |
| Bàn thờ gia tiên trong căn hộ | Đứng hoặc quỳ trên thảm nhỏ | Tuỳ khoảng trống trước bàn thờ |
| Trước linh cữu có chiếu trải sẵn | Quỳ hoặc đứng tuỳ quan hệ | Chiếu là chỗ dành cho người lạy |
Nguyên tắc chung: chỗ nào đã chuẩn bị sẵn cho người lễ quỳ thì quỳ được; chỗ nào không thì đứng. Đừng tự trải áo khoác hay túi ni lông ra giữa lối đi để quỳ.
Quỳ thế nào cho gọn
Có ba kiểu quỳ hay gặp ở nơi thờ tự Việt. Kiểu thứ nhất là quỳ thẳng: hai gối chạm đất, thân trên thẳng, đùi và thân trên tạo thành một đường. Kiểu này hay thấy khi khấn hoặc nghe tụng. Kiểu thứ hai là ngồi trên gót: hai gối chạm đất, mông đặt lên gót chân, lưng thẳng. Kiểu này giữ được lâu hơn, hay thấy ở chùa Nam tông và trong các khoá lễ dài. Kiểu thứ ba là quỳ một gối, gối kia dựng lên, thường là tư thế chuyển tiếp khi quỳ xuống hoặc đứng lên.
Khi quỳ, giữ hai gối gần nhau, không dạng rộng chiếm chỗ người bên cạnh. Bàn chân có thể dựng trên các đầu ngón hoặc úp mu bàn chân xuống sàn, tuỳ cái nào dễ chịu. Lưng thẳng, vai thả lỏng, tay chắp trước ngực.
Phụ nữ mặc váy có thể ngồi nghiêng hai chân về một bên khi quỳ lâu, như nhiều bà cụ vẫn làm. Kiểu ngồi này trước đây gắn với lễ nghi của phụ nữ ở một số làng Bắc Bộ, ngày nay ai thấy tiện đều dùng được.
Khi bước lên bồ đoàn, đừng giẫm lên giữa bồ đoàn bằng chân; bước sát cạnh rồi hạ gối xuống. Khi rời đi, kéo bồ đoàn về đúng chỗ nếu đã làm lệch.
Chuyện giày dép khi vào chính điện và lên chiếu
Ở nhiều chùa, người đi lễ cởi giày dép trước khi bước vào chính điện, nhất là khi sàn lát gỗ hoặc trải chiếu. Bạn sẽ thấy dãy dép xếp ở bậc thềm, đó là dấu hiệu rõ nhất. Một số chùa lát gạch thì không yêu cầu; nhìn người khác và các tấm bảng nhắc, nếu có, để biết.
Ở nhà riêng, khi lên chiếu trước bàn thờ gia tiên hoặc trước linh cữu, người ta cũng cởi dép. Ở đình đền, phần lớn không phải cởi dép khi đứng lễ ở sân và toà đại bái, nhưng nếu được mời vào trong, nên để ý xem người dẫn có cởi không.
Vài lời nhắc nhỏ giúp mọi thứ gọn gàng: xếp dép sát mép, mũi dép quay ra ngoài để lúc về dễ xỏ; đi tất sạch nếu đi giày; ngày mưa thì lau chân ở thảm trước khi bước lên sàn gỗ. Nếu mang theo đồ quý, để trong túi đeo người, đừng nhét vào giày để lại ngoài thềm.
Có người lo cởi dép xong bị mất. Ở những ngày đông, nhiều chùa có chỗ gửi đồ hoặc kệ để dép. Nếu không có, mang theo một túi vải mỏng đựng dép là cách nhiều người dùng.
Đứng lễ cho trang nghiêm
Đứng lễ không phải là lễ qua loa. Một người đứng thẳng, hai chân khép hoặc rộng bằng vai, chắp tay trước ngực, vái chậm rãi, vẫn thể hiện đầy đủ sự kính trọng. Nhiều chùa trong ngày rằm đông khách còn chủ động hướng dẫn mọi người đứng lễ ở hiên để giữ thông thoáng chính điện.
Khi đứng lễ, đừng đứng sát sau lưng người đang quỳ, vì khi họ đứng lên có thể va vào bạn. Giữ khoảng cách khoảng một sải tay. Nếu đứng thành hàng, đứng thẳng hàng với người bên cạnh thay vì chen lên trước.
Đứng lễ cũng là lựa chọn của nhiều người trẻ, người mặc đồ công sở ghé chùa giờ nghỉ trưa, người mang ba lô đi du lịch. Chẳng ai đánh giá lòng thành của họ thấp hơn người quỳ. Ở một số chùa lớn có lượng khách tham quan đông, phần lớn người vào chính điện chỉ đứng chắp tay chào rồi đi một vòng, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Ngày mưa, sân và bậc thềm ở nhiều đình chùa cổ trơn vì rêu và nước đọng. Quỳ ngoài hiên ướt vừa bẩn vừa dễ trượt khi đứng lên. Những hôm như vậy, đứng lễ dưới mái hiên khô là cách hợp lý, kể cả với người quen quỳ lạy mỗi lần đến.
Trong khoá lễ: đứng, quỳ theo nhịp chung
Nếu bạn vào chùa đúng lúc có khoá lễ, như tụng kinh sáng, tối, hay lễ sám hối ngày rằm, việc đứng hay quỳ không do bạn chọn mà theo nhịp chung. Có lúc cả đại chúng đứng, có lúc quỳ, có lúc ngồi, có lúc lạy theo tiếng chuông. Người mới chỉ cần đứng hàng sau và làm theo người phía trước.
Nếu không quen, bạn có thể đứng chắp tay suốt khoá lễ ở hàng cuối, không cần quỳ lạy theo. Cũng có thể đứng nghe một đoạn rồi lặng lẽ ra ngoài; nhớ đi ra theo lối bên, không đi ngang qua trước hàng người đang quỳ.
Ở chùa Nam tông, người đi lễ thường ngồi trên sàn khi nghe chư tăng tụng, hai chân xếp gọn về phía sau, không duỗi chân về phía ban thờ hay về phía chư tăng. Đây là nếp phổ biến ở nhiều nước Phật giáo Nam tông và cũng được giữ ở chùa Khmer Nam Bộ. Nếu chưa rõ, hãy quan sát và hỏi Phật tử ngồi gần.
Không gian chật: bàn thờ trong căn hộ, miếu nhỏ, ban thờ trên cao
Bàn thờ gia tiên trong căn hộ chung cư thường đặt trên kệ cao hoặc treo trên tường, phía trước là lối đi hoặc phòng khách. Quỳ trên sàn gạch lạnh thì đau gối, mà trải chiếu cố định thì vướng. Nhiều gia đình để một tấm thảm nhỏ gấp gọn gần bàn thờ, ngày giỗ Tết trải ra để lạy, ngày thường đứng vái.
Khi bàn thờ đặt rất cao, quỳ xuống thì không còn nhìn thấy bát hương; nhiều người chọn đứng lễ cho thuận. Không có quy định nào nói phải nhìn thấy bàn thờ khi lễ, nhưng đứng lễ cho tự nhiên vẫn hợp lẽ hơn là quỳ ngửa cổ.
Ở miếu nhỏ ven đường, am thờ ở gốc cây, bệ thờ Thổ địa ở góc chợ, chỗ đứng thường chỉ vừa một người. Bạn đứng lễ, hoặc ngồi xổm chắp tay nếu bệ thờ thấp, vái gọn rồi nhường chỗ. Đừng quỳ ngay trên lòng đường hoặc vỉa hè có xe qua lại.
Cả nhà cùng lạy: ai quỳ trước, ai quỳ sau
Ngày giỗ, ngày Tết, nhiều gia đình cùng lạy trước bàn thờ gia tiên. Chiếu trước bàn thờ thường chỉ đủ cho hai ba người quỳ một lượt. Nếp phổ biến là người chủ việc thờ cúng khấn và lạy trước, rồi các bậc cha chú, rồi đến con cháu theo thứ bậc. Có nhà cho cả hàng con cháu quỳ phía sau cùng lúc người lớn lạy ở hàng trên.
Khi chiếu chật, người chờ lượt đứng chắp tay phía sau, không chen lên. Trẻ nhỏ có thể quỳ cạnh bố mẹ thay vì xếp hàng riêng. Con dâu, con rể mới thường được mời lạy sau hàng con đẻ, nhưng nhiều gia đình ngày nay không còn phân biệt.
Ở nhà thờ họ ngày giỗ tổ, số người lạy có thể lên tới vài chục. Ban tế hoặc trưởng họ thường chia lượt theo chi, theo đời. Khách đến dự không phải người trong họ thường chỉ đứng vái sau khi các chi đã lễ xong. Nếu bạn không rõ lượt mình, hỏi người lớn trong họ là cách tránh khó xử nhanh nhất.
Nơi có giới hạn ra vào: hậu cung, cung cấm, gian thờ riêng
Nhiều nơi thờ tự có khu vực chỉ người được giao mới vào: hậu cung của đình, cung cấm của phủ, gian thờ Tổ ở một số chùa, phòng riêng của chư tăng. Ở những khu vực này, câu hỏi đứng hay quỳ không đặt ra, vì khách lễ ở bên ngoài, từ cửa hoặc từ gian trước.
Dấu hiệu nhận biết thường là cửa đóng, hàng rào gỗ thấp, dây chắn, hoặc người trông ngồi ngay cửa. Nếu không có dấu hiệu nào mà bạn vẫn băn khoăn, hãy chào và hỏi người trông. Đừng tự mở cửa, vén rèm hay bước qua dây chắn để vào lễ cho gần hơn.
Một số nơi có nếp mở hậu cung vào ngày lễ chính, khi đó người trông sẽ hướng dẫn khách xếp hàng vào lễ từng lượt ngắn. Bạn đứng hoặc quỳ theo hướng dẫn, lễ gọn rồi lui ra để người sau vào.
Câu hỏi thường gặp
Đứng lễ có kém thành tâm hơn quỳ lễ không?
Không. Đứng hay quỳ phụ thuộc vào không gian và hoàn cảnh. Nhiều chùa chủ động hướng dẫn khách đứng lễ khi đông để giữ lối đi. Thái độ nghiêm trang, yên lặng và nhường nhịn người khác mới là điều được để ý nhất.
Có phải cởi dép khi vào mọi chùa không?
Không phải mọi chùa. Nhiều chùa có sàn gỗ hoặc trải chiếu yêu cầu cởi dép trước chính điện, chùa lát gạch thì có nơi không yêu cầu. Nhìn dãy dép ở bậc thềm và các tấm bảng nhắc là cách nhanh nhất để biết.
Thấy chiếu trải sẵn nhưng có người đang ngồi tụng thì làm sao?
Bạn nên đứng lễ ở phía sau hoặc chờ họ tụng xong. Không quỳ chen vào giữa hàng người đang tụng, và không đi ngang qua trước mặt họ. Nếu chùa có bồ đoàn trống ở hai bên, có thể quỳ ở đó mà không làm phiền ai.
Quỳ trên sàn xi măng ngoài sân có được không?
Được nếu sân vắng và bạn không cản ai, nhưng nền cứng dễ đau gối và bẩn quần áo. Ở sân đông, quỳ dễ bị giẫm hoặc làm người khác vấp. Vì vậy phần lớn người đi lễ đứng vái ở sân và chỉ quỳ ở chỗ có chiếu, bồ đoàn.
Duỗi chân khi ngồi trong chính điện có sao không?
Theo nếp ở nhiều chùa, không nên duỗi chân về phía ban thờ hoặc về phía chư tăng, vì bị coi là thiếu lịch sự. Nếu chân tê, bạn có thể đổi sang ngồi nghiêng chân về một bên hoặc lặng lẽ đứng dậy ra phía sau duỗi chân.
Lễ ở bàn thờ gia tiên trong nhà nên đứng hay quỳ?
Tuỳ nếp nhà và khoảng trống trước bàn thờ. Nhiều gia đình đứng vái ngày thường, quỳ lạy vào ngày giỗ, Tết. Nếu bàn thờ đặt cao trong căn hộ nhỏ, đứng lễ thường thuận hơn. Không có quy định chung, điều quan trọng là cả nhà thống nhất một cách.