Ở đền Ấn Độ giáo và ở các tháp Chăm còn thờ cúng, người khách cần bỏ giày dép trước khi vào khu thờ, ăn mặc kín, không chạm vào tượng và vật thờ, đi theo lối và chiều được chỉ, nhận lộc bằng tay phải hoặc hai tay, và hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là khi đang có lễ. Những nơi này đón cả khách tham quan lẫn người đến lễ, nên chỉ cần giữ nếp là bạn có thể vào xem thoải mái.
TP.HCM có một số đền Ấn Độ giáo do cộng đồng người Ấn, chủ yếu là người Tamil, xây dựng từ thời trước, nổi tiếng nhất là đền thờ nữ thần Mariamman ở trung tâm thành phố, nơi nhiều người Việt và người Hoa cũng đến lễ. Ở miền Trung, các tháp Chăm cổ vẫn là nơi thờ cúng của người Chăm theo đạo Bà La Môn, một tín ngưỡng có gốc Ấn Độ giáo đã bản địa hoá qua nhiều thế kỷ. Bài viết ở vai khách, không giảng giáo lý.
Hai nơi, một gốc, nhiều khác biệt
Đền Ấn Độ giáo ở TP.HCM và tháp Chăm ở Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đà Nẵng hay Gia Lai có chung nguồn gốc xa từ văn hoá Ấn Độ, nhưng khác nhau rất nhiều về người thờ, nếp lễ và cả tình trạng của nơi thờ. Đền ở TP.HCM là nơi thờ đang hoạt động hằng ngày, có người tư tế làm lễ, có tín đồ đến dâng hoa. Nhiều tháp Chăm là di tích kiến trúc nghệ thuật được nhà nước xếp hạng, có ban quản lý di tích, nhưng một số tháp vẫn là nơi người Chăm Bà La Môn cúng tế vào các dịp lễ.
Vì vậy, đến tháp Chăm, bạn đang ở cùng lúc trong một di tích và một nơi thờ. Có những phần chỉ là phế tích để chiêm ngưỡng, có những gian tháp chính còn bày tượng thờ, nhang đèn, có người Chăm hay người Việt đến lễ. Đến đền Ấn Độ giáo ở TP.HCM, bạn đang ở một nơi thờ đang hoạt động giữa phố, với nhịp lễ riêng trong ngày.
Một điểm chung: cả hai đều rất coi trọng sự sạch sẽ của không gian thờ, nên chuyện bỏ giày dép, ăn mặc kín đáo, không chạm vào tượng được giữ khá chặt. Có nơi còn đề nghị khách không mang đồ da vào khu thờ chính; nếu thấy hướng dẫn hay được nhắc, bạn cứ làm theo.
Ở đền Ấn Độ giáo: một lượt lễ của người khách
Đền ở TP.HCM thường mở cửa cho mọi người vào lễ, vào xem. Một lượt đến thăm có thể đi theo các bước sau:
- Bỏ giày dép ở cửa hoặc ở chỗ gửi; đi chân trần trên nền đền.
- Mua hoa, nhang, đèn dầu nếu muốn dâng: thường có người bán quanh đền hoặc trong khuôn viên. Bạn không bắt buộc phải mua gì mới được vào.
- Đi vòng theo chiều kim đồng hồ quanh khu thờ chính nếu thấy mọi người đi như vậy; đây là cách đi phổ biến ở các đền Ấn Độ giáo.
- Đặt lễ vật ở chỗ quy định hoặc trao cho người tư tế; không tự đặt lên tượng, không tự bước vào gian trong cùng.
- Đứng chắp tay hoặc cúi đầu trước tượng thờ. Không cần biết câu cầu nguyện nào; cầu bằng lời của mình trong lòng.
- Nhận lộc: người tư tế có thể đưa đĩa lửa cho mọi người hơ tay rồi đưa lên mặt, hoặc trao lộc như hoa, trái cây, bột thơm. Nhận bằng tay phải hoặc hai tay; nếu không muốn nhận, cúi đầu cảm ơn là đủ.
- Ra về: không quay lưng đột ngột ngay trước tượng chính; lùi vài bước rồi mới quay.
Người Việt đến lễ ở đền thờ nữ thần Mariamman thường mang theo nếp quen của mình như thắp nhang, khấn nôm, xin lộc. Đền chấp nhận nhiều nếp lễ khác nhau, nhưng bạn vẫn nên làm theo hướng dẫn của người coi đền về chỗ cắm nhang, chỗ đặt lễ.
Ở tháp Chăm: di tích và nơi thờ
Ứng xử ở tháp Chăm khác tuỳ theo khu vực bạn đang đứng. Bảng dưới gợi ý chung; quy định cụ thể do ban quản lý di tích từng nơi đưa ra.
| Khu vực | Đặc điểm | Người khách nên | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Sân, đường lên tháp | Khu tham quan, có cây xanh, bậc gạch cổ | Đi đúng lối, giữ vệ sinh | Trèo lên tường gạch, khắc chữ lên tường |
| Thân tháp, phù điêu | Gạch nung, phù điêu sa thạch nhiều trăm năm | Ngắm, chụp ảnh từ khoảng cách | Chạm tay, tựa lưng, cọ xát lên phù điêu |
| Gian thờ trong tháp chính | Còn tượng thờ, nhang đèn, người đến lễ | Bỏ giày dép nếu được yêu cầu, ăn mặc kín, đi nhẹ | Ồn ào, chụp ảnh cận tượng khi người khác đang lễ |
| Khu vực đang có nghi lễ của người Chăm | Chức sắc người Chăm làm lễ, có nhạc cụ, múa | Đứng ngoài khu lễ, xem trong im lặng | Chen vào giữa đoàn lễ, chụp cận chức sắc |
| Khu trưng bày, nhà khách | Hiện vật, thông tin về văn hoá Chăm | Hỏi nhân viên di tích | Chạm vào hiện vật trưng bày |
Nhiều tháp Chăm nằm trên đồi, bậc cao, nắng gắt. Mang nước, mũ, giày dép dễ tháo, và đi sớm hoặc chiều muộn nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ.
Lễ hội Katê và những dịp người Chăm cúng tế
Lễ hội Katê là lễ lớn của người Chăm Bà La Môn, diễn ra vào tháng bảy theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng tháng chín, tháng mười dương lịch. Trong lễ, các chức sắc người Chăm làm nghi thức ở tháp, có rước y phục thờ, nhạc trống ginăng, kèn saranai, múa. Sau phần lễ ở tháp, người Chăm về làng và gia đình tiếp tục sum họp.
Nhiều du khách đến xem Katê. Đây là dịp hiếm hoi được chứng kiến lễ ở tháp, nhưng cũng là dịp người Chăm cần không gian nhất. Bạn đứng ở khu vực được bố trí, không chen vào lối đi của đoàn rước, không cản trở chức sắc, và hỏi trước khi chụp cận người. Không bước vào gian tháp khi chức sắc đang làm lễ, trừ khi được mời.
Ngoài Katê, người Chăm còn có nhiều lễ khác ở tháp và ở làng trong năm. Ngày cụ thể theo lịch Chăm thay đổi mỗi năm; nếu muốn đến, hãy hỏi ban quản lý di tích hoặc người Chăm ở địa phương, thay vì dựa vào một ngày ghi trên mạng.
Với đền Ấn Độ giáo ở TP.HCM, cũng có những ngày lễ lớn rất đông, có khi có rước tượng quanh phố. Nếu bạn chỉ muốn tham quan, hỏi người coi đền để tránh những ngày đó, hoặc nếu muốn xem, đi sớm và đứng ở chỗ không cản lối.
Trang phục, đồ mang theo và an toàn
Chuẩn bị đúng giúp bạn đi trọn một buổi mà không phải đứng ngoài cửa:
- Quần áo kín vai, kín gối: cả ở đền giữa phố lẫn ở tháp Chăm. Một số tháp có áo choàng, khăn cho khách mượn, nhưng không phải lúc nào cũng đủ.
- Dép dễ tháo: bạn sẽ tháo ra mang vào nhiều lần. Mang thêm túi nhỏ đựng dép nếu nơi đến không có chỗ gửi.
- Đồ da: thắt lưng, túi da có thể bị nhắc để lại bên ngoài khu thờ chính ở một số đền Ấn Độ giáo. Mang túi vải cho tiện.
- Nước uống, mũ, kem chống nắng: tháp Chăm thường trên đồi trống, nắng gắt; nền gạch ở đền giữa trưa có thể rất nóng với chân trần.
- Không mang đồ ăn vào khu thờ; ăn uống ở khu nghỉ, khu dịch vụ bên ngoài.
- Người già, trẻ nhỏ: bậc tháp cao, dốc, có chỗ trơn sau mưa. Đi chậm, nắm tay trẻ, không để trẻ leo lên tường gạch.
- Đồ cá nhân: đền giữa phố đông người qua lại; giữ ví, điện thoại khi để giày dép và khi đứng xem lễ.
Nếu đi theo tour, hỏi trước hướng dẫn viên về quy định trang phục của nơi đến, để không phải mua vội một chiếc khăn ở cổng.
Tìm hiểu thêm cho đúng
Cả đền Ấn Độ giáo lẫn tháp Chăm đều gắn với những hệ thống thần thoại, nghi lễ rất phong phú. Trên mạng có nhiều câu chuyện truyền miệng, nhiều lời giải thích khác nhau, có khi lẫn lộn giữa truyền thống Ấn Độ, truyền thống Chăm và cách người Việt hiểu về các vị thần ở đây. Nếu muốn tìm hiểu nghiêm túc, bạn nên đọc tài liệu của các bảo tàng, nhà nghiên cứu văn hoá Chăm, ban quản lý di tích, hoặc hỏi chính người Chăm, người trong cộng đồng Ấn ở thành phố.
Khi hỏi chuyện người coi đền hay một người Chăm cao tuổi ở làng, bạn hỏi bằng giọng tìm hiểu, nghe nhiều hơn nói, và không đem cách hiểu của tín ngưỡng mình ra so sánh. Người ta thường kể bằng niềm tin của họ; ghi nhận điều đó, không cần tranh luận đúng sai.
Nếu bạn viết nội dung về những nơi này, tránh gán cho tượng thờ những công dụng như cầu gì được nấy, và tránh gọi lễ của người Chăm là màn biểu diễn. Đó là đời sống tín ngưỡng thật của một cộng đồng đang sống.
Những điều người khách hay vô tình làm sai
Chạm vào tượng để cầu may. Ở nhiều nơi thờ người Việt quen xoa tượng, sờ đồ thờ. Ở đền Ấn Độ giáo và trong tháp Chăm, chạm vào tượng thờ là điều không nên, chỉ người tư tế hoặc chức sắc mới chăm sóc tượng.
Chỉ chân về phía tượng. Khi ngồi nghỉ trong khu thờ, ngồi gọn, không duỗi chân hướng về phía tượng.
Mang đồ ăn mặn vào khu thờ. Không mang thịt, đặc biệt thịt bò, vào đền Ấn Độ giáo; không ăn uống trong gian thờ của tháp.
Leo lên phế tích để chụp ảnh. Gạch Chăm cổ rất dễ vỡ, nhiều khối đã được trùng tu. Leo trèo vừa nguy hiểm vừa làm hư di tích.
Coi chức sắc như người biểu diễn. Các vị chức sắc người Chăm, người tư tế ở đền là người đang làm lễ. Hỏi trước khi chụp, không yêu cầu họ tạo dáng.
Mang tượng nhỏ, vật thờ về làm quà. Đồ bày bán ở khu du lịch là đồ lưu niệm; còn tượng, đá, gạch trong khuôn viên tháp là di vật, không được nhặt về.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt không theo Ấn Độ giáo có được vào lễ ở đền ở TP.HCM không?
Được. Đền thờ nữ thần Mariamman và một số đền khác ở TP.HCM đón mọi người vào lễ, trong đó có nhiều người Việt, người Hoa. Bạn chỉ cần bỏ giày dép, ăn mặc kín, làm theo hướng dẫn của người coi đền về chỗ đặt lễ, cắm nhang.
Nhận lộc ở đền Ấn Độ giáo thế nào cho phải?
Khi người tư tế đưa đĩa lửa, mọi người thường hơ hai tay trên ngọn lửa rồi đưa lên mặt. Khi được trao lộc như hoa, trái cây, bột thơm, bạn nhận bằng tay phải hoặc hai tay. Nếu không muốn, cúi đầu cảm ơn là đủ, không ai ép.
Đến tháp Chăm có phải bỏ giày dép không?
Ở một số tháp, khách được yêu cầu bỏ giày dép trước khi vào gian thờ trong tháp chính; khu sân và đường đi thì không. Nhìn hướng dẫn tại chỗ hoặc hỏi nhân viên di tích. Mang dép dễ tháo giúp bạn tiện hơn.
Tháp Chăm còn được thờ cúng không hay chỉ là di tích?
Nhiều tháp là di tích được xếp hạng, nhưng một số tháp vẫn là nơi người Chăm Bà La Môn tổ chức lễ, nhất là dịp Katê. Ở một số tháp, người Việt cũng đến lễ. Vì vậy hãy cư xử như ở một nơi thờ, không chỉ như ở một khu tham quan.
Có được chụp ảnh trong đền Ấn Độ giáo không?
Quy định mỗi đền một khác. Có nơi cho chụp khu ngoài, hạn chế chụp gian thờ chính và người đang làm lễ. Bạn hỏi người coi đền trước, không dùng đèn chớp, không chụp cận người tư tế khi đang hành lễ.