Pha tàn hương vào nước cho người ốm uống, hay xin nước cúng, nước "thánh" về thay thuốc, là việc không có cơ sở y học và có thể gây hại, nhất là khi nó làm người bệnh chậm đi khám. Tàn hương là tro của bột gỗ, keo và các chất tạo mùi, tạo màu; nước để lâu trên ban thờ dễ nhiễm bụi và vi khuẩn. Rủi ro lớn nhất không nằm ở chén nước, mà ở những ngày bệnh tiến triển trong khi gia đình chờ "khỏi".
Bài này không chê trách những gia đình từng làm vậy; phần lớn họ làm vì thương người ốm và vì không biết làm gì khác. Bài giải thích tục này từ đâu, những rủi ro cụ thể, vì sao nhiều người tin là có tác dụng, và cách cầu cho người ốm để lòng yên mà việc chữa bệnh vẫn đi đúng đường.
Tục xin tàn hương, xin nước cúng từ đâu
Trong đời sống tín ngưỡng của nhiều nơi ở Việt Nam, đồ đã dâng lên ban thờ được coi là "lộc", mang theo sự che chở của nơi thờ. Từ đó có tục xin lộc, mang lộc về chia cho người nhà. Ở một số nơi, lộc được hiểu rộng ra cả tàn hương rơi trên ban, chén nước cúng, nước giếng trong khuôn viên đền chùa. Người nhà có người ốm xin về, pha cho người ốm uống, hoặc xoa lên người, với mong muốn được che chở.
Tục này có gốc ở thời mà chữa bệnh rất khó khăn: làng xa thầy thuốc, thuốc men hiếm, nhiều bệnh chưa có cách chữa. Trong hoàn cảnh ấy, cầu xin và những vật mang ý nghĩa che chở là chỗ dựa tinh thần của gia đình. Ngày nay hoàn cảnh đã khác nhiều, nhưng thói quen vẫn còn ở một số gia đình, nhất là khi người bệnh mắc bệnh nặng, bệnh lâu ngày.
Các nhà chùa và ban quản lý di tích nói chung không khuyến khích việc uống tàn hương hay dùng nước cúng thay thuốc. Nhiều vị tăng ni khi được hỏi đều khuyên người bệnh đi khám, uống thuốc theo bác sĩ, còn việc tụng kinh, cầu nguyện là để lòng an. Nếu muốn hiểu thêm theo giáo lý, bạn nên hỏi chính chư tăng ở nơi mình đến.
Trong chén nước tàn hương có gì
Tro của nén hương. Hương thường làm từ bột gỗ, bột vỏ cây, keo kết dính, chất tạo mùi và phẩm màu ở chân hương. Khi cháy, phần còn lại là tro cùng các chất chưa cháy hết. Thành phần cụ thể khác nhau tuỳ nơi làm, và người dùng thường không biết nén hương mình mua được làm từ gì.
Bụi và chất bám trên ban thờ. Tàn hương rơi trên ban lẫn bụi, muội đèn, mạng nhện, có khi cả phân côn trùng. Ở những nơi thờ đông người, bát hương nhận khói hương liên tục nhiều ngày.
Muội và khói lắng đọng. Ban thờ ở nơi đông người nhận khói hương nhiều giờ mỗi ngày, muội đen bám vào đồ thờ, chén nước rồi rơi lẫn vào tàn hương. Khói hương đốt trong không gian kín đã được nhiều nghiên cứu môi trường ghi nhận là một nguồn ô nhiễm không khí trong nhà; phần tro, muội lắng lại càng không nên đưa vào cơ thể người đang yếu.
Nước để lâu. Chén nước cúng thường để qua ngày, có khi qua nhiều ngày, không đậy. Nước ấy dễ nhiễm bụi và vi khuẩn, nhất là trong mùa nóng ẩm.
Không có thành phần chữa bệnh nào được chứng minh. Không có nghiên cứu y học nào cho thấy tàn hương hay nước cúng chữa được bệnh. Những gì người bệnh nhận được từ chén nước ấy là phần tinh thần, đến từ niềm tin của gia đình, không phải từ chất trong nước.
Rủi ro lớn nhất: chậm chữa bệnh
Phần lớn những câu chuyện đáng tiếc liên quan đến tục này không đến từ chén nước, mà đến từ thời gian bị mất. Dưới đây là những tình huống mà chậm đi khám có thể gây hậu quả nặng.
- Trẻ nhỏ sốt cao, co giật, lừ đừ, bỏ bú: những dấu hiệu cần đưa đi khám ngay, không chờ.
- Người có bệnh mạn tính như tiểu đường, tăng huyết áp tự bỏ thuốc vì nghĩ đã có "nước thánh".
- Người được chẩn đoán bệnh nặng, như ung thư, ngừng điều trị để chờ kết quả cầu xin, đến khi quay lại bệnh viện thì bệnh đã tiến triển.
- Vết thương, vết bỏng được đắp tàn hương lên, dễ nhiễm trùng.
- Người lớn tuổi đột ngột yếu một bên người, nói khó, méo miệng: những dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay.
- Người có biểu hiện tâm lý bất thường được đưa đi lễ, xin nước thay vì gặp bác sĩ.
Trong tất cả các trường hợp ấy, cầu xin vẫn có thể làm, nhưng làm song song với đi khám, không thay cho đi khám. Thời gian là thứ không lấy lại được.
Vì sao nhiều người tin là có tác dụng
Thứ nhất, nhiều bệnh thông thường tự khỏi sau vài ngày, như cảm cúm, đau bụng nhẹ, mệt do thời tiết. Nếu người ốm uống nước tàn hương rồi khỏi, gia đình dễ nghĩ chén nước ấy có tác dụng, dù bệnh vẫn sẽ khỏi nếu không uống gì. Các nhà khoa học gọi đây là sai lầm quy kết nguyên nhân theo thứ tự thời gian: việc xảy ra sau thì bị coi là do việc trước gây ra.
Thứ hai, hiệu ứng giả dược có thật: khi người bệnh tin rằng mình đang được chữa, họ có thể thấy dễ chịu hơn, bớt đau, ngủ ngon hơn trong một thời gian. Cảm giác ấy là thật, nhưng nó không chữa được nguyên nhân của bệnh, nhất là bệnh nặng.
Thứ ba, những câu chuyện "khỏi nhờ nước thánh" được kể đi kể lại, còn những trường hợp không khỏi thì ít ai kể. Trí nhớ của cả cộng đồng chọn lọc như vậy. Nhận ra ba cơ chế này không có nghĩa là coi thường niềm tin của người thân, mà để hiểu vì sao một thói quen không có cơ sở vẫn sống được lâu.
Thứ tư, chén nước ấy mang theo tình thương. Người ốm được người thân đi xa xin về cho, được nâng chén nước bằng hai tay, nghe lời chúc mau khoẻ. Phần an ủi ấy là thật và đáng quý. Chỉ cần giữ phần an ủi, bỏ phần uống, và đừng để nó đứng thay chỗ của đơn thuốc.
Cầu cho người ốm đúng chỗ
Gia đình có người ốm thường muốn làm mọi việc có thể. Trình tự dưới đây giúp lời cầu và việc chữa bệnh đi cùng nhau.
- Đưa người bệnh đi khám sớm, nói đầy đủ triệu chứng, các thuốc đang dùng. Hỏi rõ bác sĩ bệnh gì, cần làm gì, khi nào tái khám.
- Theo đúng hướng dẫn điều trị. Không tự bỏ thuốc, không tự thêm thứ gì vào chế độ ăn uống của người bệnh nếu chưa hỏi bác sĩ.
- Nếu muốn cầu xin, người nhà có thể đi lễ, thắp hương ở nhà, khấn bằng lời của mình cho người bệnh. Nói cả lời cảm ơn những người đang chữa cho người thân.
- Lộc mang về từ chùa đền, nếu có, chỉ dùng những thứ ăn được như hoa quả rửa sạch, chia cho cả nhà; không pha tàn hương vào nước cho người ốm.
- Chia việc trong nhà: ai đưa đi khám, ai chăm ăn uống, ai trông nhà. Người bệnh cần sự có mặt của người thân hơn mọi thứ.
- Nếu người bệnh tin vào chén nước cúng và muốn có nó bên cạnh, có thể để chén nước sạch trên đầu giường như một vật nhắc sự che chở, không cần uống.
Cách cuối cùng là một thoả hiệp nhiều gia đình đã chọn: giữ được ý nghĩa tinh thần cho người tin, mà không đưa thứ không an toàn vào cơ thể người đang yếu.
Bên giường người ốm: lời cầu và cách chăm đi cùng nhau
Người bệnh nằm viện hay nằm ở nhà đều nhạy cảm với không khí quanh mình. Khi cả nhà vừa lo chữa vừa lo cầu, đôi khi những lời bàn về hạn, về "phạm", về chuyện phải đi lễ chỗ này chỗ kia lọt vào tai người bệnh, làm họ sợ thêm. Nhiều bác sĩ, điều dưỡng chăm người bệnh nặng thường khuyên gia đình giữ những câu chuyện ấy ở ngoài phòng bệnh.
Thay vào đó, điều người bệnh cần nghe là những lời yên tâm cụ thể: hôm nay bác sĩ nói gì, ai sẽ ở lại đêm nay, con cháu đang làm gì cho họ. Nếu người bệnh có niềm tin, một lời như "cả nhà đã đi lễ cầu cho bà rồi, bà cứ nghỉ cho khoẻ" có thể giúp họ dịu lại. Lời cầu lúc ấy là để an ủi, không phải để thêm một việc người bệnh phải lo.
Người chăm bệnh cũng cần được chăm. Thức đêm nhiều ngày, lo lắng kéo dài, người nhà dễ kiệt sức và dễ bị cuốn vào những lời mời "làm lễ cho nhanh khỏi". Thay ca với nhau, ăn ngủ đủ, nói chuyện với bạn bè là cách giữ cho mình đủ tỉnh táo để quyết định đúng cho người bệnh.
Nói chuyện với người thân đang tin
Khi bố mẹ, ông bà muốn cho người ốm uống nước tàn hương, cãi nhau trước giường bệnh là điều không ai muốn. Hãy nói riêng, nhẹ nhàng, đặt mối lo về sức khoẻ lên trước: "Con sợ nước để lâu có vi khuẩn, bà đang yếu, mình để chén nước cạnh giường cho bà yên tâm thôi nhé." Lời đề nghị cụ thể thường dễ được chấp nhận hơn lời phản đối.
Nếu người thân muốn đưa người bệnh đi lễ, xin nước thay cho việc đi viện, đó là lúc cần nói rõ hơn. Có thể đề nghị đi khám trước, rồi đi lễ sau; hoặc một người đưa đi khám, một người đi lễ cầu. Nhờ bác sĩ giải thích trực tiếp cho người lớn tuổi đôi khi hiệu quả hơn lời của con cháu.
Với những trường hợp người bệnh bị ai đó thuyết phục bỏ điều trị để chữa bằng nước, bùa hay lễ, đặc biệt khi kèm đòi tiền, gia đình nên giữ người bệnh ở gần, liên hệ bác sĩ điều trị, và nếu có dấu hiệu lừa đảo, trình báo cơ quan công an.
Câu hỏi thường gặp
Uống một ít nước tàn hương có sao không?
Không thể nói chắc là an toàn, vì thành phần tro hương và độ sạch của nước không kiểm soát được. Rủi ro lớn hơn là việc dựa vào nó mà chậm đi khám. Nếu muốn giữ ý nghĩa tinh thần, có thể để chén nước sạch bên cạnh người ốm mà không uống.
Nước giếng chùa, giếng đền có uống được không?
Tuỳ nơi. Có giếng được giữ sạch và có nơi đã xử lý nước, có giếng lâu ngày không ai kiểm tra. Nếu không chắc, bạn không nên uống trực tiếp, nhất là với người già, trẻ nhỏ, người đang ốm. Lộc từ giếng có thể giữ bằng cách rửa tay, rửa mặt nếu nơi đó cho phép.
Nhà chùa có khuyên uống tàn hương chữa bệnh không?
Nói chung là không. Nhiều vị tăng ni khi được hỏi đều khuyên người bệnh đi khám, theo điều trị của bác sĩ, còn tụng kinh, cầu nguyện là để lòng an. Mỗi chùa có thể có cách dặn riêng; bạn nên hỏi trực tiếp chư tăng ở nơi mình đến.
Người thân khỏi bệnh sau khi uống nước cúng thì giải thích sao?
Nhiều bệnh thông thường tự khỏi sau một thời gian, và người bệnh cũng có thể thấy đỡ hơn khi tin mình được chăm sóc. Việc khỏi bệnh sau khi uống không chứng minh chén nước là nguyên nhân. Điều đáng mừng là người thân đã khoẻ, và lần sau nên đi khám sớm.
Khi nào cần đưa người ốm đi cấp cứu ngay?
Một số dấu hiệu cần đi viện ngay: khó thở, đau ngực, yếu hoặc tê một bên người, nói khó, lú lẫn đột ngột, co giật, sốt cao ở trẻ nhỏ kèm lừ đừ, nôn ra máu, chảy máu không cầm. Khi có những dấu hiệu này, gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất.
Có nên cầu xin trong khi người thân đang điều trị không?
Nhiều gia đình vẫn đi lễ, khấn ở nhà trong khi người thân điều trị và thấy lòng nhẹ hơn. Điều đó hoàn toàn có thể làm song song. Chỉ cần nhớ cầu không thay cho chữa bệnh, và không để ai dùng nỗi lo của gia đình để bán thêm lễ hay bùa.