Khi phủ đang có canh hầu, người đến lễ vẫn có thể vào lễ và đứng xem, miễn là giữ chỗ, giữ yên lặng và để canh hầu diễn ra trọn vẹn. Canh hầu, hay buổi hầu đồng, là một nghi lễ chính trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, có người hầu (thanh đồng), có cung văn đàn hát chầu văn, có người hầu dâng giúp việc. Một canh hầu thường kéo dài vài giờ và chiếm phần lớn không gian trước ban thờ.
Bài này viết cho người tình cờ đến đúng lúc ấy, hoặc được người quen mời đến xem: nên đứng hay ngồi ở đâu, có tiếp tục lễ các ban không, có được quay phim không, có nên nhận lộc không, và mang trẻ nhỏ theo thì thế nào. Bài không hướng dẫn hầu đồng, không giải thích ý nghĩa từng giá đồng; muốn tìm hiểu sâu, bạn nên đọc sách của các nhà nghiên cứu văn hoá và hỏi người thực hành.
Một canh hầu trông như thế nào với người đứng ngoài
Người đứng ngoài sẽ thấy một người, có khi là nam có khi là nữ, ngồi trên chiếu trước ban thờ, được phủ khăn đỏ lên đầu. Sau mỗi lần khăn được bỏ ra, người ấy đã thay trang phục, đội khăn, cầm đạo cụ khác và thể hiện một vị thánh khác. Mỗi lần như vậy gọi là một giá. Cung văn ngồi một bên với đàn nguyệt, trống, phách, thanh la, hát những bài chầu văn tương ứng với từng vị.
Xung quanh chiếu hầu là người hầu dâng, những người giúp thay trang phục, đưa đạo cụ, thắp hương. Phía sau là người nhà của thanh đồng, khách mời, và những người đến xem. Trong một số giá, thanh đồng múa, đi quanh chiếu, ban lộc cho người ngồi xem.
Với người lần đầu, cảnh tượng có thể rất lạ: âm nhạc dồn dập, trang phục rực rỡ, khói hương dày. Bạn không cần hiểu hết ngay. Điều quan trọng là nhận ra đây là một nghi lễ mà những người trong cuộc rất coi trọng, đã được chuẩn bị công phu, và người xem đứng ở vai khách.
Cũng nên phân biệt canh hầu ở phủ với những buổi trình diễn hát chầu văn, múa hầu đồng trên sân khấu lễ hội, trong nhà hát hay trong các chương trình giới thiệu di sản. Trên sân khấu, người xem có thể vỗ tay, chụp ảnh thoải mái như xem một tiết mục nghệ thuật. Ở phủ, trước ban thờ, đó là một nghi lễ tín ngưỡng của người trong cuộc, và cách xem cần chừng mực hơn hẳn. Nhiều người mới chỉ xem trên mạng rồi đến phủ với tâm thế đi xem biểu diễn, nên dễ cư xử lạc điệu mà không biết.
Chỗ đứng, chỗ ngồi của người xem
Mỗi phủ, mỗi canh hầu bố trí khác nhau, nhưng có vài vùng mà người khách nên nhận ra để tránh đứng nhầm.
| Vùng | Ai ở đó | Người khách nên |
|---|---|---|
| Chiếu hầu trước ban thờ | Thanh đồng và hầu dâng | Không bước lên, không đi ngang qua |
| Một bên chiếu hầu | Cung văn và nhạc cụ | Không đứng chắn trước, không chạm vào đàn trống |
| Hai bên và phía sau chiếu | Người nhà, khách mời của canh hầu | Chỉ ngồi khi được mời; nếu không, đứng lùi phía sau |
| Cửa ra vào, sân phủ | Người đến lễ, người xem | Đứng ở đây là an toàn nhất cho khách tình cờ |
| Các ban phụ, lầu Cô lầu Cậu | Người đến lễ | Có thể lễ nhẹ nhàng nếu không chắn đường của hầu dâng |
Nếu bạn muốn lễ ban chính mà canh hầu đang diễn ra ngay trước ban ấy, hãy chờ đến lúc nghỉ giữa các giá, hoặc lễ ở ban khác rồi quay lại sau. Hỏi người trông phủ là cách nhanh nhất để biết lúc nào tiện.
Xem thế nào cho phải phép
Giữ yên lặng, không bình luận lớn tiếng. Âm nhạc có thể rất to, nhưng tiếng nói chuyện, tiếng cười của người xem vẫn làm phiền những người đang thực hành nghi lễ.
Không vỗ tay theo kiểu xem biểu diễn. Trong canh hầu, việc vỗ tay, hô hào thường do người trong cuộc làm theo nếp của họ. Người khách không nên tự cổ vũ như ở sân khấu.
Không chạm vào trang phục, đạo cụ. Trang phục, khăn, quạt, kiếm, đèn đều được chuẩn bị riêng cho từng giá. Một cú chạm có thể làm rơi, làm hỏng.
Ra vào nhẹ nhàng. Canh hầu dài, người xem có thể ra vào. Đi sát tường, cúi người khi đi qua, không đi ngang trước chiếu.
Không hỏi xin thanh đồng phán chuyện riêng. Có người xem nhân lúc thanh đồng đi quanh chiếu để hỏi chuyện làm ăn, chuyện gia đình. Với người khách tình cờ, việc này làm gián đoạn nghi lễ của người khác và đặt chính mình vào thế phải nghe những lời có thể khiến mình lo lắng. Muốn tìm hiểu về tín ngưỡng, hãy hỏi chuyện khi buổi lễ đã xong.
Đừng bắt chước động tác. Thấy người trong cuộc vái, lắc lư theo nhạc, người khách đôi khi làm theo cho vui. Cử chỉ ấy có ý nghĩa với người thực hành; khách đứng yên, nghiêm trang là đủ lễ.
Chú ý an toàn khói, lửa. Một số giá có dùng hương, nến, đèn. Không gian kín, đông người, nên đứng gần cửa nếu bạn nhạy cảm với khói, và để mắt tới trẻ nhỏ.
Lộc trong canh hầu: nhận hay không nhận
Trong nhiều giá, thanh đồng ban lộc cho người đang ngồi xem: có thể là hoa quả, bánh kẹo, đồ uống, khăn, quạt, có khi là tiền lẻ. Với người trong cuộc, lộc thánh mang ý nghĩa may mắn và được nhận một cách trân trọng. Người khách nếu được trao lộc có thể nhận bằng hai tay, cúi đầu cảm ơn, như cách nhận một món quà từ người lớn tuổi.
Bạn cũng có quyền không nhận, nhất là khi điều đó không hợp với niềm tin của mình. Cách từ chối nhẹ nhàng là lùi lại phía sau, không ngồi ở hàng đầu, hoặc khi được đưa thì chắp tay cảm ơn và nhường cho người bên cạnh. Không cần giải thích dài.
Điều nên tránh là tranh lộc. Có những canh hầu đông người, lộc được tung ra và người xem xô đẩy để giành. Người khách không nên tham gia vào cảnh đó, vừa dễ va chạm vừa khiến chủ canh hầu khó xử.
Cũng có những lời bàn về chuyện phát lộc quá nhiều tiền, lộc cầu kỳ tốn kém trong một số canh hầu. Đó là câu chuyện mà chính giới thực hành, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý văn hoá vẫn đang trao đổi. Người khách chỉ cần nhớ rằng mình không có nghĩa vụ phải góp, phải dâng gì khi đến xem.
Quay phim, chụp ảnh và đăng lên mạng
Xin phép chủ canh hầu. Canh hầu là nghi lễ do một người hoặc một gia đình chuẩn bị. Muốn quay phim, chụp ảnh, hãy hỏi người chủ canh hoặc người hầu dâng. Nhiều người sẵn lòng, có người không muốn.
Không dùng đèn flash, không giơ máy che tầm nhìn. Ánh đèn chớp làm phiền người hầu và cung văn. Giơ máy cao trước mặt người khác che mất tầm nhìn của họ.
Tránh quay cận mặt người xem. Người ngồi xem có thể không muốn xuất hiện trên mạng, nhất là khi họ đang khóc hay đang khấn.
Đăng tải với lời mô tả trung lập. Không giật tít về chuyện nhập hồn, linh ứng, chữa bệnh. Tín ngưỡng thờ Mẫu là di sản văn hoá; viết về nó như viết về một di sản là đủ hấp dẫn mà không gây hiểu lầm.
Tôn trọng yêu cầu gỡ. Nếu sau đó người trong ảnh, trong clip đề nghị gỡ, gỡ ngay, không tranh cãi.
Khi bạn là khách được mời đến dự canh hầu
Có khi bạn không tình cờ đến mà được một người bạn, người họ hàng mời đến dự canh hầu của họ. Vai lúc ấy khác người xem vãng lai: bạn là khách của chủ canh. Hỏi trước giờ bắt đầu, giờ dự kiến kết thúc, nên mặc gì, có cần mang gì không. Nhiều chủ canh không mong khách mang gì; có người vui khi khách mang một bó hoa hay ít hoa quả. Cứ hỏi thẳng là nhẹ nhàng nhất.
Đến nơi, chào chủ canh trước khi canh hầu bắt đầu, vì khi đã vào giá thì họ không thể trò chuyện. Ngồi đúng chỗ được chỉ, tắt chuông điện thoại. Nếu phải về sớm, chờ lúc nghỉ giữa các giá, nói với người nhà của chủ canh một câu rồi lặng lẽ ra về.
Sau buổi hầu, một lời cảm ơn và một câu hỏi thăm là đủ. Nếu bạn có cảm nhận về âm nhạc, trang phục, cứ nói với chủ canh, họ thường rất vui khi có người để ý tới công sức chuẩn bị. Những thắc mắc kiểu tin hay không tin thì để dành cho dịp khác, khi hai bên ngồi nói chuyện thong thả.
Mang trẻ nhỏ, người lớn tuổi đi cùng
Không gian canh hầu đông, ồn, nhiều khói, nên cần để ý nhiều hơn với người nhạy cảm.
- Trẻ nhỏ có thể sợ âm thanh lớn và trang phục lạ. Ngồi gần cửa để có thể bế cháu ra sân bất cứ lúc nào.
- Giải thích ngắn với trẻ rằng đây là một nghi lễ của người lớn, các cháu ngồi xem như xem một buổi lễ hội, không chạy lên chiếu.
- Người lớn tuổi đau khớp không nên ngồi xếp bằng quá lâu trên nền cứng; xin một chiếc ghế nhỏ hoặc đứng ở chỗ có tường tựa.
- Người có bệnh về hô hấp nên ở gần cửa thoáng, mang khẩu trang nếu cần.
- Phụ nữ mang thai nên tránh chỗ chen lấn khi phát lộc.
- Hẹn trước giờ về; canh hầu kéo dài nên người đi cùng dễ mệt.
Đi xem một canh hầu có thể là một trải nghiệm văn hoá đáng nhớ. Chuẩn bị chu đáo một chút giúp cả nhà xem được trọn vẹn mà không ai khó chịu. Về nhà, nếu các cháu hỏi vì sao cô chú ấy thay nhiều bộ áo, vì sao nhạc lúc nhanh lúc chậm, đó là dịp tốt để kể về một di sản của chính quê hương mình.
Câu hỏi thường gặp
Đang có canh hầu thì có được vào lễ phủ không?
Được. Bạn vẫn có thể vào lễ, nhưng nên lễ ở các ban không bị chiếu hầu chiếm chỗ, hoặc chờ lúc nghỉ giữa các giá rồi mới lên ban chính. Đi sát tường, không đi ngang trước chiếu hầu và hỏi người trông phủ nếu chưa rõ.
Có phải ai cũng được ngồi xem hầu đồng không?
Ở nhiều phủ, người đến xem có thể đứng ở cửa hoặc sân. Chỗ ngồi hai bên chiếu hầu thường dành cho người nhà, khách mời của chủ canh hầu. Bạn chỉ ngồi vào đó khi được mời, còn không thì đứng ở phía sau.
Được trao lộc trong canh hầu thì có bắt buộc nhận không?
Không bắt buộc. Nếu muốn nhận, nhận bằng hai tay và cảm ơn. Nếu không muốn, có thể chắp tay cảm ơn và nhường cho người bên cạnh, hoặc ngồi lùi phía sau để không ở vị trí được trao lộc. Không ai nên ép bạn.
Có được quay phim canh hầu để đăng lên mạng không?
Bạn nên xin phép chủ canh hầu trước, không dùng đèn flash, tránh quay cận mặt người xem. Khi đăng, mô tả trung lập như một nghi lễ di sản, không giật tít về chuyện linh ứng hay chữa bệnh, và gỡ ngay nếu người trong clip đề nghị.
Đi xem hầu đồng có phải góp tiền không?
Không. Người đến xem không có nghĩa vụ góp hay dâng gì. Nếu muốn góp cho phủ, bạn bỏ vào hòm công đức. Còn chi phí của canh hầu là việc của người tổ chức, khách mời không bị buộc phải đóng góp.
Mang trẻ nhỏ đi xem hầu đồng có được không?
Có thể, nhưng nên ngồi gần cửa để dễ bế cháu ra ngoài khi cháu sợ tiếng to hay khói. Giải thích ngắn trước cho cháu, giữ cháu không chạy lên chiếu, và về sớm nếu cháu mệt.