Phóng sinh là thả con vật bị bắt giữ trở về tự nhiên, xuất phát từ lòng thương sinh mạng; nhưng nếu mua chim, cá bị bắt sẵn để thả, thả sai loài hoặc sai môi trường, việc làm ấy có thể khiến con vật chết, nuôi thêm vòng bắt bán và gây hại cho sông hồ. Nhiều vị tăng ni và những người làm bảo tồn đã nhiều lần lên tiếng về điều này, khuyên giữ tinh thần thương xót hơn là chạy theo số lượng con vật được thả.
Phóng sinh hay gắn với những dịp cầu an: rằm, mùng một, ngày vía, lễ Phật đản, Vu lan, hoặc khi trong nhà có người ốm. Bài này giải thích nguồn gốc của việc phóng sinh, chuyện gì diễn ra ở các điểm bán con vật phóng sinh, những cách thả gây hại, và gợi ý cách làm cho đúng tinh thần ban đầu.
Phóng sinh từ đâu và vì sao gắn với cầu an
Trong đạo Phật, không sát sinh là một trong những giới căn bản, và từ tinh thần thương xót mọi loài mà có việc phóng sinh: chuộc lại con vật sắp bị giết rồi thả cho nó sống. Các truyện kể về lòng từ với muông thú xuất hiện trong nhiều văn bản Phật giáo truyền sang Trung Hoa và Việt Nam. Ở nhiều chùa, lễ phóng sinh được tổ chức vào những dịp lớn như một phần của khoá lễ. Muốn hiểu kỹ ý nghĩa giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng ở nơi mình đến.
Trong dân gian, phóng sinh được nhiều người coi là một việc làm phúc, và vì thế hay đi kèm lời cầu an cho bản thân, cho người thân đang ốm, cho chuyến đi xa. Cũng có tục thả cá chép ngày ông Công ông Táo, mang ý nghĩa riêng của tín ngưỡng dân gian.
Ý nghĩa ban đầu của việc phóng sinh nằm ở lòng thương: thấy một con vật sắp chết, ta cứu nó. Khi việc ấy trở thành một nghi thức định kỳ, cần "đủ số con", cần mua cho bằng được, thì chính nhu cầu mua đã tạo ra người bắt để bán. Đó là chỗ mọi chuyện bắt đầu lệch.
Chuyện gì diễn ra ở các điểm bán con vật phóng sinh
Vào ngày rằm, mùng một hay mùa lễ, quanh một số chùa, bờ hồ, bến sông thường có người bán chim sẻ, chim sâu nhốt trong lồng chật, cá trong chậu, lươn, ốc, rùa đựng trong túi nilon. Người mua trả tiền, mang ra một chỗ gần đó để thả. Nhiều người không hỏi con vật này từ đâu đến.
Những con chim ấy phần lớn bị bắt từ tự nhiên bằng lưới. Bị nhốt chen chúc, thiếu nước, thiếu thức ăn, nhiều con yếu đi nhanh, có con chết ngay trong lồng. Khi được thả, không ít con không còn sức bay xa, rơi xuống gần đó và có thể bị bắt lại. Báo chí đã nhiều lần phản ánh tình trạng chim phóng sinh bị bẫy lại ngay quanh nơi thả để bán vòng sau.
Với cá, rùa, ốc, câu chuyện có thêm một chiều: con vật được mua ở chợ, nhiều khi là loài nuôi hoặc loài nhập từ nơi khác, đem thả vào sông hồ địa phương. Nếu đó là loài lạ, nó có thể chết vì không hợp môi trường, hoặc ngược lại, sống quá khoẻ và lấn át các loài bản địa.
Người mua phóng sinh hầu hết có lòng tốt. Vấn đề không ở lòng tốt, mà ở chỗ lòng tốt ấy đi qua một chuỗi mua bán mà người mua không nhìn thấy hết.
Thả sai cách có thể gây hại thế nào
Con vật chết sau khi thả. Chim kiệt sức, cá nước ngọt thả xuống nước lợ, cá quen nước tĩnh thả vào dòng chảy xiết, rùa cạn thả xuống nước sâu: nhiều con không sống nổi qua vài ngày.
Nuôi thêm vòng bắt bán. Mỗi lần mua là một lần trả tiền cho người bắt. Nhu cầu đều đặn vào ngày rằm, mùng một khiến việc bắt chim, bắt cá để bán phóng sinh thành một nghề.
Đưa loài ngoại lai vào tự nhiên. Một số loài hay được bán để phóng sinh như rùa tai đỏ, cá dọn bể, ốc bươu vàng đã được xếp vào nhóm loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam. Thả chúng ra sông hồ có thể làm hại các loài bản địa và mùa màng.
Rác và ô nhiễm. Túi nilon đựng cá, lồng chim, chai lọ bị bỏ lại bên bờ hồ, bờ sông sau mỗi đợt phóng sinh đông người.
Động vật hoang dã bị buôn bán. Có những loài được bày bán để phóng sinh thuộc diện được pháp luật bảo vệ. Mua chúng, dù với ý tốt, là góp vào việc buôn bán trái phép.
Nhà chùa và người làm bảo tồn thường khuyên gì
Trong giới Phật giáo, đã có nhiều bài giảng và lời nhắc của các vị tăng ni rằng phóng sinh là để cứu con vật đang gặp nạn, không phải để đặt mua con vật cho đủ số trong một nghi lễ. Một số chùa đã ngừng tổ chức mua chim để thả, chuyển sang khuyên Phật tử ăn chay, giữ giới, hoặc thả cá giống bản địa ở nơi có hướng dẫn. Mỗi chùa có cách làm riêng, và những bàn luận về giáo lý sâu hơn là việc của chư tăng.
Phía những người làm bảo tồn và quản lý môi trường, lời khuyên tập trung vào ba điều: không thả loài ngoại lai, không mua động vật hoang dã, và không thả ở những nơi con vật không thể sống. Các cơ quan quản lý ở một số địa phương cũng đã có lúc khuyến cáo người dân về việc thả rùa tai đỏ, cá lạ ra hồ, nhất là ở những hồ cảnh quan trong đô thị.
Hai nhóm này xuất phát từ những góc nhìn khác nhau nhưng gặp nhau ở một điểm: lòng thương phải đi kèm hiểu biết, nếu không thì việc làm từ ý tốt có thể quay lại gây hại cho chính con vật mà mình muốn cứu.
Nếu bạn vẫn muốn thả con vật
Nếu gia đình bạn có nếp phóng sinh và muốn giữ, hãy làm sao cho con vật thật sự được sống và môi trường không bị hại. Mấy điều dưới đây được nhiều người làm bảo tồn và nhiều chùa khuyến khích.
- Không mua chim, thú, bò sát bị bắt từ tự nhiên để thả. Đó chính là phần nuôi vòng bắt bán.
- Nếu thả cá, chỉ chọn loài bản địa quen với dòng sông, hồ nơi bạn thả; nước ngọt thả vào nước ngọt, không thả cá lạ, rùa lạ, ốc lạ.
- Chọn chỗ nước sạch, ít người câu lưới, không phải cống thoát hay hồ tù. Thả nhẹ tay từ mép nước, không đổ cả túi từ trên cao.
- Mang túi, chai lọ về, không để lại bờ.
- Nếu chùa có tổ chức lễ phóng sinh, hỏi xem chùa phối hợp với ai, thả loài gì, ở đâu. Một số nơi đã đổi sang thả cá giống bản địa có phối hợp với cơ quan chuyên môn.
- Không mua những loài được giới thiệu là "quý", "hiếm", vì nhiều khả năng đó là loài hoang dã bị bắt trái phép.
Nếu không chắc về loài và nơi thả, cách an toàn nhất là không thả. Thương con vật mà không chắc giúp được nó thì để nó yên vẫn hơn.
Những cách thương sinh mạng khác cho dịp cầu an
Tinh thần của phóng sinh là thương xót sự sống. Có nhiều cách giữ tinh thần ấy mà không cần mua con vật nào. Nhiều gia đình đã chọn những cách dưới đây cho các dịp cầu an.
- Ăn chay một ngày hoặc vài ngày trong tháng, giảm số sinh mạng bị giết cho bữa ăn của mình.
- Không mua chim lồng, cá cảnh hoang dã, không dùng đồ làm từ động vật hoang dã.
- Đóng góp cho các nhóm cứu hộ động vật, các trạm cứu hộ chó mèo bị bỏ rơi có hoạt động công khai.
- Cùng hàng xóm dọn rác ở bờ sông, bờ hồ gần nhà, giữ nơi sống cho chính những con cá, con chim ở đó.
- Khi thấy chim non rơi khỏi tổ, con vật bị thương, hỏi cách cứu đúng thay vì mang về nuôi tuỳ tiện.
- Dạy trẻ em không bắn chim, không phá tổ, không bắt cá con, như một nếp thương sinh mạng hằng ngày.
Những việc này ít khi đi kèm một nghi thức đẹp mắt, nhưng chúng gần với ý nghĩa ban đầu của phóng sinh hơn nhiều so với việc mua một lồng chim kiệt sức. Bạn vẫn có thể khấn nguyện ở nhà, nói ra điều mình mong cho người thân, rồi làm một trong những việc ấy.
Nói chuyện với người thân quen phóng sinh
Nhiều người lớn tuổi giữ nếp phóng sinh từ rất lâu, coi đó là việc lành không thể bỏ. Nói thẳng rằng việc ấy gây hại dễ khiến họ phật ý. Cách nhẹ hơn là kể về những gì đã xảy ra với chim, cá sau khi thả, rồi hỏi ý: "Mình làm thế nào để con vật sống được hả mẹ?"
Có thể đề nghị cùng làm theo cách khác trong một dịp: thay vì mua chim ở cổng chùa, cả nhà ăn chay ngày rằm và đóng góp cho một nhóm cứu hộ động vật. Nếu gia đình thật sự muốn thả, cả nhà nên cùng hỏi chùa hoặc người hiểu biết về loài cá bản địa.
Điều quan trọng là để người thân thấy tinh thần thương sinh mạng của họ vẫn được tôn trọng, chỉ là cách làm thay đổi cho đúng với ý ban đầu. Khi hiểu vì sao, nhiều người lớn tuổi chính là người đổi cách nhanh nhất, vì điều họ muốn từ đầu vốn là cứu con vật.
Với trẻ nhỏ trong nhà, đây cũng là dịp tốt để dạy con. Cho con cùng đi dọn rác bờ hồ, cùng tìm hiểu tên những loài cá, loài chim sống quanh nơi mình ở, cùng làm một tổ chim gỗ treo ngoài ban công. Trẻ học thương con vật qua những việc tay mình làm được dễ hơn nhiều so với việc đứng nhìn người lớn mở một lồng chim. Và khi lớn lên, chính con sẽ là người giữ nếp phóng sinh theo cách vừa có lòng vừa có hiểu biết.
Câu hỏi thường gặp
Phóng sinh có phải chỉ là việc của người theo đạo Phật?
Phóng sinh xuất phát từ tinh thần không sát sinh trong đạo Phật, nhưng ở Việt Nam nhiều người không theo đạo nào cũng làm vì coi đó là việc lành. Ngoài ra còn có tục thả cá chép ngày ông Công ông Táo thuộc tín ngưỡng dân gian. Mỗi người hiểu theo cách riêng.
Vì sao không nên mua chim ở cổng chùa để thả?
Phần lớn chim ấy bị bắt từ tự nhiên để bán, bị nhốt chật, nhiều con kiệt sức và chết sau khi thả, có con bị bắt lại. Mỗi lần mua là trả tiền cho việc bắt tiếp. Vì thế nhiều vị tăng và người làm bảo tồn khuyên không mua chim để phóng sinh.
Thả cá chép ngày ông Táo có gây hại không?
Cá chép là loài quen thuộc ở sông hồ Việt Nam, nhưng vẫn nên thả ở chỗ nước sạch, nhẹ tay, không thả cả túi nilon và không vứt túi lại. Nhiều nơi khuyến khích thả cá vào những điểm được bố trí sẵn để thu gom túi và tránh cá chết do nước bẩn.
Rùa tai đỏ có thả ra hồ được không?
Không nên. Rùa tai đỏ là loài ngoại lai, đã được xếp vào nhóm xâm hại ở Việt Nam, có thể cạnh tranh với rùa bản địa. Nếu không nuôi được nữa, hãy hỏi các trạm cứu hộ hoặc tổ chức bảo tồn để được hướng dẫn, đừng thả ra tự nhiên.
Không phóng sinh thì có làm việc thiện thay được không?
Được, và nhiều người đã làm. Ăn chay, góp sức cho các nhóm cứu hộ động vật, giữ sạch sông hồ, không mua động vật hoang dã đều là cách giữ tinh thần thương sinh mạng. Muốn hiểu theo giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng ở chùa mình hay đến.
Chùa tổ chức phóng sinh thì có đáng tin hơn không?
Tuỳ cách tổ chức. Một số chùa đã phối hợp thả cá giống bản địa ở nơi phù hợp, có hướng dẫn chuyên môn. Bạn có thể hỏi chùa thả loài gì, ở đâu, ai cung cấp. Câu trả lời rõ ràng là dấu hiệu tốt.