Không có nếp xưa, lời dạy nhà chùa hay quy định nào của các nơi thờ tự nói rằng lễ càng to thì lời cầu càng được đáp. Câu "lễ càng to càng linh" là một niềm tin lan trong đời sống, nhất là ở những mùa lễ hội đông người, khi mâm lễ của người bên cạnh trở thành thước đo vô hình. Ngược lại, người Việt có câu "lễ bạc lòng thành" được nhắc từ lâu, đặt trọng tâm vào tấm lòng của người dâng.
Bài này đi qua lễ vật trong nếp làng xưa, điều các nhà chùa và nhiều người trông coi đền phủ thường dặn, lý do tâm lý khiến người ta vẫn muốn lễ to, cái giá của những mâm lễ quá sức, và cách sắm lễ vừa phải mà vẫn trọn lễ.
Lễ vật trong nếp xưa: hương, hoa, quả, nước
Ở nhiều làng Bắc Bộ, người già vẫn nhớ thời đi lễ chùa chỉ mang theo nải chuối, mấy quả cam, bó hương và chút oản. Ngày rằm, mùng một, lễ ở nhà là chén nước, đĩa hoa quả, nén hương. Những lễ lớn của làng như tế Thành hoàng thì có cỗ, có xôi gà, nhưng đó là lễ chung, được chuẩn bị theo lệ làng, chia phần cho các giáp, các họ, và sau lễ cả làng cùng thụ lộc.
Các sách ghi chép phong tục người Việt đầu thế kỷ trước cũng mô tả lễ vật như một thứ để tỏ lòng kính, có lúc trang trọng, có lúc giản dị tuỳ hoàn cảnh nhà. Người nghèo dâng ít, người khá giả dâng nhiều hơn, nhưng không có ghi chép nào coi số lượng lễ vật là điều quyết định lời cầu có được đáp hay không. Câu "lễ bạc lòng thành" chính là cách dân gian nói về điều này.
Ở Nam Bộ, nếp đi chùa, đi miếu của nhiều gia đình cũng giản dị: bó nhang, chục trái cây, chai dầu cho đèn. Ở các hội quán, miếu của người Hoa, lễ vật có khi phong phú hơn, nhưng đó là nếp của cộng đồng gắn với ngày vía, không phải lệ bắt mỗi người khách phải theo. Mỗi vùng một nếp, điểm chung vẫn là lễ đi theo sức người dâng.
Nói cách khác, mâm lễ trong nếp xưa đi theo sức nhà và theo lệ cộng đồng. Cảnh mỗi người tự mang những mâm lễ chất cao, xếp chồng lên nhau ở mỗi ban là chuyện của những năm gần đây, khi thu nhập khá lên và đi lễ trở thành một chuyến đi xa, đông người.
Các nhà chùa thường dặn gì về lễ vật
Ở chùa, lễ vật phổ biến là hương, hoa, đèn, trà, quả, những thứ thanh đạm. Nhiều chùa khuyến cáo khách không mang lễ mặn vào chính điện, không đốt vàng mã trong khuôn viên, không đặt tiền lên tượng mà bỏ vào hòm công đức. Một số giáo hội địa phương và ban trị sự đã nhiều lần nhắc các chùa hướng dẫn Phật tử sắm lễ thanh tịnh, gọn nhẹ.
Khi được hỏi chuyện lễ to lễ nhỏ, không ít vị tăng ni trả lời rằng điều quý là tâm người đến chùa, là việc giữ lòng lành, làm điều thiện sau khi về. Mỗi vị, mỗi tông phái có cách giảng riêng, và giáo lý thì sâu hơn nhiều so với một đoạn văn. Nếu muốn hiểu kỹ, bạn nên hỏi chính các thầy ở ngôi chùa mình hay đến, thay vì tin những lời truyền miệng về chuyện chùa nào "nhận lễ to".
Một điểm thực tế: chùa nhận lễ nhiều thì cũng phải xử lý lễ nhiều. Hoa quả dồn ứ vào mùa lễ hội không ăn kịp, có nơi phải chia bớt cho người nghèo, có nơi bỏ đi. Mâm lễ vừa phải giúp cả người dâng lẫn nhà chùa nhẹ việc.
Ở đền, phủ: lễ chay, lễ mặn và chuyện "lễ thánh"
Đền, phủ có nếp khác chùa. Nhiều nơi có ban nhận lễ mặn, ban Quan, ban Cô, ban Cậu có những lễ vật riêng theo tập quán, và có những lễ lớn do người trong nghề nghi lễ đảm nhận. Chính sự phức tạp này khiến người đi lễ dễ bị bảo là "lễ chưa đủ", nhất là khi họ không quen nếp phủ.
Những cụ thủ từ, thủ nhang có kinh nghiệm thường nói với khách rằng lễ đi theo sức, khách vãng lai sắm lễ chay hoặc lễ nhỏ là đủ phép, không ai bắt phải sắm đủ mọi ban. Việc sắm lễ cho từng ban là nếp riêng của những người có gắn bó lâu dài với một phủ, có hướng dẫn của người trong phủ; người khách không cần bắt chước. Danh sách lễ vật chi tiết cho từng ban là chuyện nhiều sách hướng dẫn đã ghi, và chúng cũng khác nhau giữa các vùng.
Nếu bạn lần đầu đến một đền, phủ và băn khoăn mâm lễ của mình có hợp không, cách chắc nhất là hỏi người trông coi nơi đó. Họ hiểu nếp nơi họ giữ hơn bất kỳ người bán hàng nào ở cổng.
Vì sao người ta vẫn muốn lễ to
Muốn bù cho nỗi lo lớn. Khi việc mình cầu là chuyện hệ trọng, như người thân ốm nặng, việc làm ăn đang khó, người ta có xu hướng muốn làm "thật nhiều" để thấy mình đã cố hết sức. Mâm lễ to là cách cụ thể hoá nỗ lực đó.
So sánh với người bên cạnh. Trong sân đền đông người, nhìn mâm lễ của người khác, ai cũng sợ lễ mình "thua". Nỗi ngại này không liên quan gì đến thần Phật, nó là chuyện thể diện giữa người với người.
Tin rằng cái giá cao là bằng chứng của lòng thành. Các nhà nhân học tôn giáo mô tả một cách nghĩ phổ biến ở nhiều nền văn hoá: những gì tốn kém thì được coi là chân thành hơn. Cách nghĩ ấy có lý trong quan hệ giữa người với người, nhưng dễ bị người bán lễ khai thác.
Nghe người khác kể "đã được". Những câu chuyện "năm ngoái lễ to nên năm nay trúng" được kể nhiều, còn những lần lễ to mà việc không thành thì ít ai kể. Trí nhớ chọn lọc làm cho niềm tin mạnh thêm.
Lời mời của người bán. Ở cổng đền, mâm lễ lớn thường được giới thiệu là "đủ lễ", mâm nhỏ là "lễ tạm". Ngôn từ ấy đẩy người mua về phía mâm to mà không cần nói thẳng.
Mâm lễ to và mâm lễ vừa sức: đặt cạnh nhau
Không ai cấm một gia đình sắm lễ lớn khi có điều kiện và có nếp riêng. Bảng dưới chỉ đặt hai lựa chọn cạnh nhau để bạn thấy mỗi bên được gì, mất gì.
| Khía cạnh | Mâm lễ to, nhiều ban | Mâm lễ vừa sức |
|---|---|---|
| Chi phí | Lớn, dễ vượt dự định khi mua ở cổng | Do gia đình tự định, dễ giữ đều cả năm |
| Thời gian ở nơi thờ | Phần lớn dành cho bưng, bày, hạ lễ | Dành được thời gian để đứng lặng, khấn, ngắm cảnh chùa |
| Người đi cùng | Người già, trẻ nhỏ mệt vì mang vác, chen chúc | Cả nhà đi nhẹ, dễ trông nhau |
| Sau lễ | Nhiều đồ mang về, dễ thừa, dễ hỏng | Một ít lộc chia cho cả nhà |
| Cảm giác | Yên tâm vì "đủ", nhưng dễ lo nếu năm sau không làm được như vậy | Nhẹ nhàng, không phải so bì, lặp lại được mỗi năm |
Dòng cuối của bảng hay bị bỏ qua. Một gia đình năm nay sắm lễ thật to vì vừa có khoản thu tốt, năm sau làm ăn khó khăn không sắm được như thế, lại thấy bất an như thể mình đã "thiếu lễ". Mâm lễ vừa sức thì năm nào cũng giữ được, nên cũng không đẻ ra nỗi lo mới.
Cái giá của những mâm lễ quá sức
Lễ to không chỉ tốn tiền của người dâng. Nó kéo theo nhiều hệ quả mà người đi lễ ít khi nghĩ tới khi đứng trước quầy hàng.
- Gánh nặng chi tiêu cho gia đình, nhất là khi lễ to lặp lại ở nhiều nơi, nhiều dịp trong năm.
- Đồ lễ dư thừa, hoa quả hỏng, xôi oản bỏ đi, một sự lãng phí khó chịu ở ngay nơi thờ tự.
- Vàng mã đốt nhiều gây khói, nguy cơ cháy, ô nhiễm không khí quanh khu di tích; nhiều nơi đã phải cấm hoặc hạn chế.
- Lối đi chật vì người bưng mâm to chen nhau đặt lễ, người già, trẻ nhỏ dễ bị va chạm.
- Mâm lễ quay vòng: ở một số nơi từng bị phản ánh, lễ vừa đặt lên ban đã bị thu xuống bán lại cho người sau.
- Áp lực ngầm lên người đi lễ khác, nhất là người ít tiền, khiến họ thấy lễ mình "không đủ".
Nhìn những hệ quả này, nhiều gia đình đã chủ động đổi cách: sắm lễ nhỏ, công đức vào hòm, hoặc dành phần tiền định sắm lễ to cho một việc thiện cụ thể.
Sắm lễ vừa sức mà vẫn trọn lễ
Không có công thức chung cho mọi nhà. Các bước dưới đây chỉ là gợi ý để bạn tự đặt cho mình một mức vừa phải.
- Định trước một khoản cho cả năm đi lễ, chia theo các dịp chính. Có con số trong đầu thì ít bị cuốn theo lời mời ở cổng.
- Đi chùa: hương, hoa, một đĩa quả theo mùa là đủ. Đi đền, phủ lần đầu: lễ chay nhỏ, hỏi người trông coi nếu muốn dâng thêm.
- Một mâm cho cả nhà thay vì mỗi người một mâm. Mọi người cùng đứng khấn trước một mâm lễ chung.
- Công đức tự tay bỏ vào hòm của nơi thờ tự, không cài lên tượng, không nhờ người khác đặt hộ.
- Nếu muốn có đồ thờ dùng lâu dài cho nhà mình, chọn nơi mô tả rõ chất liệu, kích thước, nguồn gốc; bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh trước khi mua.
- Phần tiền tiết kiệm được, nếu muốn, dành cho một việc thiện cụ thể: đóng góp cho bếp ăn bệnh viện, mua sách cho trẻ em vùng khó, giúp một người hàng xóm.
Mâm lễ nhỏ không làm lời cầu nhẹ đi. Điều nhiều người lớn tuổi vẫn nhắc con cháu là đi lễ để lòng mình ngay ngắn hơn, sống tử tế hơn sau khi về, chứ không phải để trả một khoản phí cho điều mình mong.
Câu hỏi thường gặp
Lễ bạc lòng thành nghĩa là gì?
Đây là câu nói quen thuộc của người Việt, ý rằng lễ vật có thể ít, giản dị, nhưng tấm lòng người dâng phải thật. Câu này thường được người lớn tuổi nhắc khi con cháu băn khoăn mâm lễ nhỏ. Nó thể hiện quan niệm phổ biến coi trọng sự thành kính hơn số lượng đồ lễ.
Đi chùa không mang lễ có được không?
Được. Nhiều người đến chùa chỉ chắp tay lễ Phật, thắp nén hương hoặc ngồi lặng một lúc. Nhà chùa thường không đòi hỏi khách phải có lễ vật. Nếu muốn dâng, hương, hoa, quả là đủ. Điều quan trọng là giữ trang nghiêm, yên tĩnh và tôn trọng nếp của chùa.
Lễ ở đền, phủ có cần lễ mặn không?
Tuỳ nếp từng nơi và từng ban. Khách vãng lai sắm lễ chay hoặc lễ nhỏ là đủ phép theo lời nhiều người trông coi đền phủ. Nếu gia đình có nếp riêng hoặc bạn muốn dâng lễ mặn ở một ban cụ thể, hãy hỏi người trông coi nơi đó trước.
Thay lễ to bằng làm việc thiện có được không?
Nhiều gia đình đã làm vậy và thấy lòng nhẹ hơn. Theo quan niệm phổ biến ở cả nhà chùa lẫn dân gian, làm điều lành là một cách tỏ lòng thành. Bạn có thể vẫn sắm một mâm lễ nhỏ, và dành phần còn lại cho một việc thiện cụ thể mà bạn biết rõ người nhận.
Mâm lễ to có bị nhà chùa từ chối không?
Thường không bị từ chối, nhưng một số chùa có nội quy về lễ mặn, vàng mã và nơi đặt lễ. Vào mùa đông khách, nhà chùa có thể nhờ khách đặt lễ ở bàn chung thay vì trên ban chính. Hãy đọc nội quy ở cổng hoặc hỏi người trong chùa.
Làm sao nói với bố mẹ khi họ muốn sắm lễ quá nhiều?
Bắt đầu bằng việc hỏi điều bố mẹ đang lo, rồi đề nghị cùng sắm một mâm chung cho cả nhà và cùng đi lễ. Tránh chê bai hoặc nói đó là mê tín. Có thể cùng thống nhất một mức chi cho cả năm, phần dư dành cho việc thiện mà bố mẹ chọn.