Khấn thuê, lễ thuê là dịch vụ trong đó người đi lễ trả tiền cho một người ngồi sẵn ở sân đền, cổng phủ hay quanh khu di tích để họ sắm mâm lễ, bày lễ lên ban và đọc lời khấn thay. Người làm dịch vụ có khi là người bán hàng lễ, có khi tự giới thiệu là người "quen cửa", "khấn chuẩn". Giá thường không niêm yết, tính theo mâm, theo ban hoặc theo "tuỳ tâm" rồi mới nói con số.
Bài này không chê người đã từng thuê, cũng không bàn chuyện nơi nào linh hơn. Bài giải thích dịch vụ đó vận hành ra sao, vì sao nó có khách, các nhà chùa và ban quản lý di tích thường nói gì, những dấu hiệu nên dè chừng, và cách tự đi lễ một cách đơn giản để lời cầu là lời của chính mình.
Khấn thuê, lễ thuê thật ra gồm những việc gì
Ở nhiều đền, phủ đông khách vào mùa xuân, cảnh quen thuộc là những dãy hàng lễ dọc lối vào, người bán vừa mời mua vừa mời "sắp lễ cho, khấn cho luôn". Gói phổ biến gồm ba phần: sắm mâm lễ (hoa, quả, hương, oản, có nơi kèm vàng mã), bưng lễ vào đặt lên ban, và đọc một bài khấn dài, có khi kèm tờ sớ có ghi họ tên, tuổi, địa chỉ của người nhờ. Người nhờ đứng phía sau, chắp tay nghe.
Có gói nhỏ chỉ khấn hộ một ban. Có gói lớn đi trọn các ban trong đền, phủ, mỗi ban một mâm. Có người làm dịch vụ còn nhận "khấn hộ" cả khi khách không có mặt: khách gửi tên tuổi và tiền, họ tự bày lễ và khấn. Kiểu sau này gần với đặt lễ từ xa, có nhiều rủi ro hơn vì người nhờ không thấy gì cả.
Nên phân biệt dịch vụ này với chuyện nhờ người thân đi lễ hộ. Nhờ mẹ, nhờ chị đi lễ thay khi mình ốm là việc trong gia đình, không ai tính công. Khấn thuê là một dịch vụ có giá, do người lạ làm, đặt tại nơi thờ tự công cộng. Cũng nên phân biệt với việc nhà chùa nhận ghi danh cầu an: đó là sinh hoạt của chùa, có sổ sách, có khoá lễ do chư tăng chủ trì, không phải một người ngồi ở cổng nhận làm thay.
Vì sao vẫn có nhiều người thuê
Ngại không biết khấn. Người trẻ, người lần đầu đi lễ một mình, con dâu mới về nhà chồng thường sợ khấn sai, khấn thiếu. Một người ngồi sẵn nói "để cô khấn cho" nghe như một sự giúp đỡ đúng lúc.
Tin rằng người quen cửa khấn sẽ thấu hơn. Trong quan niệm của không ít người, người ngày nào cũng ra vào nơi thờ tự thì "biết lối", lời của họ đến được. Đây là niềm tin riêng, nhà chùa và các vị thủ từ có kinh nghiệm thường không nói như vậy.
Đông người và vội. Mùa lễ hội chen chúc, người đi lễ muốn xong cho nhanh. Mua sẵn mâm, có người bưng vào bày, có người khấn, thế là trọn trong vài phút.
Sợ lễ mình không đủ. Nhiều người nghĩ đi lễ thì phải đủ mâm, đủ ban, đủ sớ. Người bán hiểu nỗi lo này nên gói dịch vụ thường được giới thiệu là "đủ lễ", "đúng lễ".
Ngại từ chối giữa chốn trang nghiêm. Đứng trước cổng đền, ít ai muốn lớn tiếng. Lời mời ân cần cộng với không khí khói hương khiến người ta dễ gật đầu trước khi kịp hỏi giá.
Nhà chùa, ban quản lý di tích thường nói gì
Nhiều chùa không có nếp để người ngoài hành nghề khấn hộ trong khuôn viên. Khi được hỏi, các vị tăng ni thường nhắc rằng người đến chùa có thể chắp tay, niệm Phật hoặc thưa vài lời ngắn bằng lời của mình; không cần mâm lớn, không cần người khấn thay. Mỗi chùa, mỗi vị có cách giảng riêng, nếu muốn hiểu sâu theo giáo lý, bạn nên hỏi chính chư tăng ở nơi mình đến.
Với đền, phủ do ban quản lý di tích trông coi, nhiều nơi đã đưa vào nội quy việc không để người lạ chèo kéo, đặt lễ, viết sớ thu tiền trong khu thờ tự, và khuyến khích khách tự sắm lễ vừa sức. Mức độ thực hiện mỗi nơi một khác. Có nơi đã sắp xếp lại hàng quán ra ngoài cổng, có nơi vẫn còn cảnh người bán đứng sát cửa điện.
Ở phía dân gian, câu "lễ bạc lòng thành" vẫn được người lớn tuổi nhắc khi con cháu băn khoăn mâm lễ nhỏ. Nhiều cụ thủ từ cũng hay bảo khách rằng thánh không bắt ai phải mua mâm của ai. Những ý ấy gặp nhau ở một điểm: lời cầu là việc của người cầu, lễ vật là để tỏ lòng kính, không phải phí dịch vụ.
Dấu hiệu nên dè chừng khi được mời khấn hộ
Không phải ai mời sắp lễ cũng có ý xấu, có người chỉ bán hàng và giúp bày cho gọn. Nhưng những dấu hiệu dưới đây thường đi kèm các vụ khách bực mình sau khi về, nên đáng để bạn dừng lại hỏi kỹ.
- Không nói giá trước, chỉ bảo "tuỳ tâm", khấn xong mới đưa ra một con số lớn hoặc gợi ý "người ta thường gửi bằng này".
- Hỏi tuổi, hỏi chuyện nhà rồi nói bạn đang "có hạn", "lễ chưa đủ", cần thêm lễ ở ban khác hay thêm sớ mới yên.
- Mâm lễ bày lên rồi được thu xuống rất nhanh sau khi bạn rời đi, có nơi từng bị phản ánh là quay vòng mâm lễ bán lại cho khách sau.
- Đề nghị bạn đưa luôn tiền công đức để họ "đặt hộ vào hòm", thay vì bạn tự bỏ vào hòm của nơi thờ tự.
- Xin chuyển khoản vào tài khoản cá nhân, hoặc xin số điện thoại để "báo khi có lễ lớn".
- Dẫn bạn vào một gian riêng, ít người, để "khấn kín" hoặc "xem cho".
Gặp một trong các dấu hiệu này, bạn có quyền nói lời cảm ơn và tự đi lễ. Nếu bị đeo bám, hãy tìm người của ban quản lý hoặc nhân viên bảo vệ ở khu di tích; họ thường có mặt gần cổng chính hoặc văn phòng di tích.
Nếu bạn vẫn muốn nhờ người sắp lễ, khấn giúp
Có người đi lễ cùng bố mẹ già, chân tay yếu, hoặc thật sự muốn có người giúp bày lễ. Nhờ cũng được, miễn là bạn biết mình đang trả tiền cho việc gì. Trình tự dưới đây giúp tránh phần lớn chuyện khó chịu.
- Hỏi giá trọn gói trước khi nhận mâm: mâm gồm những gì, công bày lễ bao nhiêu, khấn có tính tiền không. Không có giá rõ ràng thì không nhận.
- Chỉ chọn mâm chay hoặc mâm nhỏ, nhất là khi lễ ở chùa. Nhiều chùa không nhận lễ mặn và không cho đốt vàng mã trong khuôn viên.
- Đứng ngay bên cạnh khi người ta khấn, nghe xem họ nói gì. Lời khấn nhắc đến tên bạn, gia đình bạn, bạn có quyền nghe rõ.
- Sau khi họ khấn xong, tự chắp tay thưa thêm mấy câu của mình: mình là ai, mình mong điều gì, mình cảm ơn. Đó mới là phần cốt lõi.
- Tiền công đức thì tự tay bỏ vào hòm của nơi thờ tự, không gửi qua người làm dịch vụ.
- Không trả thêm vì một lời nói về hạn, về vận. Nếu người làm dịch vụ đổi giá giữa chừng, dừng lại và nhờ người của ban quản lý.
Làm như vậy, bạn trả tiền cho phần công việc mình cần (mua đồ, bày lễ) mà vẫn giữ phần lời cầu cho mình.
Thuê người khấn và tự khấn: so sánh nhanh
Hai cách không phải chuyện đúng sai. Bảng dưới để bạn cân nhắc theo hoàn cảnh của mình, nhất là khi đi lễ lần đầu.
| Khía cạnh | Thuê người khấn, sắp lễ | Tự sắm lễ, tự khấn |
|---|---|---|
| Chi phí | Khó đoán, thường cao hơn mua lễ ở chợ quê nhà | Do bạn quyết, có thể chỉ là hương và hoa |
| Lời cầu | Theo bài của người khấn, nhiều chữ khó hiểu | Bằng lời của bạn, nói đúng chuyện của mình |
| Thời gian | Nhanh khi đông người | Lâu hơn một chút, nhất là lần đầu |
| Thông tin cá nhân | Phải đọc họ tên, tuổi, địa chỉ cho người lạ | Giữ cho riêng mình |
| Rủi ro | Bị nói thêm lễ, bị đòi thêm tiền | Lo khấn sai, thường chỉ là lo trong lòng |
| Hợp khi | Cần người giúp bày lễ vì sức khoẻ, đi một mình không mang được đồ | Hầu hết các lần đi lễ thường |
Nếu lý do duy nhất để thuê là sợ khấn sai, cách dễ hơn là học bố cục lời khấn nôm: thưa gửi, xưng tên tuổi và nơi ở, nói việc mình đến, điều mình mong, lời cảm ơn. Năm ý ấy ai cũng nói được bằng tiếng Việt thường ngày.
Nói chuyện với người thân quen thuê lễ
Nhiều gia đình có một người, thường là mẹ hoặc bà, mỗi mùa lễ đều thuê sắp lễ và khấn ở nhiều ban, chi phí cộng lại khá lớn. Con cháu thấy xót tiền nhưng ngại nói, sợ bị cho là không tôn trọng. Cách mở lời nhẹ nhất là hỏi về điều người thân đang lo, không bắt đầu bằng con số. Phía sau việc thuê lễ thường là một nỗi lo thật: con cái làm ăn, sức khoẻ ông bà, chuyện học của cháu.
Sau đó, bạn có thể đề nghị cùng đi lần tới và cùng tự sắm một mâm chay nhỏ, cùng đứng khấn bằng lời của mình. Nhiều người lớn tuổi thấy vui khi con cháu đi cùng hơn là khi có người lạ khấn hộ. Nếu người thân vẫn muốn giữ cách cũ, cả nhà có thể ngồi lại thống nhất một mức chi vừa phải cho cả năm, thay vì cấm hẳn.
Một gợi ý khác là giao cho người thân việc mà họ giỏi nhất: chọn hoa, chọn quả, dạy cháu cách chắp tay. Khi người lớn tuổi thấy mình vẫn là người giữ nếp trong nhà, họ ít cần đến người lạ để thấy lễ của mình "đủ". Còn phần lời khấn, cháu con đứng cạnh nghe ông bà thưa gửi là cách học nếp tự nhiên nhất, và cũng là cách để lời cầu của cả nhà là lời của người trong nhà.
Điều nên tránh là chê bai trước mặt người khác hoặc gọi việc đi lễ của bố mẹ là mê muội. Lời chê không làm ai bớt lo, chỉ làm người ta giấu chuyện đi. Mục tiêu là để niềm tin của người thân không trở thành chỗ cho người khác trục lợi, chứ không phải bắt họ bỏ niềm tin.
Câu hỏi thường gặp
Đi lễ không thuê người khấn thì có được không?
Được. Phần lớn người đi lễ ở chùa, đền, phủ đều tự khấn hoặc chỉ chắp tay thưa thầm. Nhà chùa và nhiều vị thủ từ thường nói lời cầu cốt ở lòng thành của người đến lễ, không ở chỗ ai đọc. Bạn chỉ cần đứng ngay ngắn, thưa tên tuổi, nơi ở, điều mình mong và lời cảm ơn.
Người khấn thuê có phải là người của nhà chùa, nhà đền không?
Thường là không. Phần lớn là người bán hàng lễ hoặc người làm dịch vụ tự do ở quanh khu di tích. Nếu muốn biết ai là người của nơi thờ tự, bạn hỏi ở văn phòng ban quản lý, phòng khách của chùa hoặc cụ thủ từ đang trông đền. Người của nhà chùa thường không mời khấn hộ ở cổng.
Lỡ trả tiền khấn thuê với giá quá cao thì làm gì?
Nếu vừa xảy ra và bạn thấy bị ép giá, hãy báo ngay cho ban quản lý di tích hoặc bảo vệ ở cổng, mô tả người và vị trí. Nếu đã chuyển khoản, giữ lại biên lai, liên hệ ngân hàng và trình báo công an nơi gần nhất khi có dấu hiệu lừa dối. Lần sau, hãy hỏi giá trọn gói trước khi nhận bất cứ thứ gì.
Có nên đưa họ tên, ngày sinh cho người khấn hộ không?
Bạn nên cân nhắc. Họ tên, ngày sinh, địa chỉ là thông tin cá nhân, đưa cho người lạ là mất kiểm soát việc họ dùng vào đâu. Nếu muốn có tên mình trong lời khấn, bạn tự thưa thầm là đủ. Khi ghi danh cầu an ở chùa, hãy ghi vào sổ của chùa tại phòng khách hoặc nơi chùa chỉ định.
Mâm lễ mua ở cổng đền có cần mang về không?
Tuỳ nếp từng nơi. Nhiều người hạ lễ sau khi lễ xong để mang về làm lộc, một số đền phủ có chỗ để lại lễ cho nhà đền. Nếu không định mang về, hãy hỏi người trông coi nên để ở đâu, đừng bỏ mặc trên ban vì có thể bị thu đi bán lại. Mâm nhỏ, ít đồ thì việc này đơn giản hơn nhiều.
Khấn thuê có bị cấm không?
Không có một quy định chung áp cho mọi nơi. Nhiều ban quản lý di tích và nhà chùa đã có nội quy không để người ngoài chèo kéo, đặt lễ, viết sớ thu tiền trong khu thờ tự; mức độ thực hiện tuỳ từng nơi. Cách chắc nhất là đọc nội quy ở cổng hoặc hỏi người trông coi của chính nơi bạn đến.