Phủ là nơi thờ Mẫu theo tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt, và một ngôi phủ thường có nhiều ban thờ xếp theo một hệ thống thần linh nhiều tầng bậc. Người lần đầu bước vào dễ choáng ngợp bởi màu đỏ, xanh, trắng, vàng, bởi hàng chục pho tượng lớn nhỏ và những lầu thờ nhỏ hai bên. Biết sơ qua các ban thờ đại diện cho ai giúp bạn lễ một cách bình tĩnh, hiểu mình đang đứng ở đâu.
Năm 2016, UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Bài viết này nhìn phủ như một không gian di sản: giải thích bố cục thường gặp, các ban thờ, những điều người khách nên làm và nên tránh. Bài không hướng dẫn hầu đồng, không nói ban nào cầu được việc gì; cách bày trí cụ thể mỗi phủ một khác, đến nơi nào thì hỏi thủ nhang nơi ấy.
Phủ, điện, đền Mẫu: những tên gọi khác nhau
Nơi thờ Mẫu có nhiều tên gọi. Phủ thường chỉ những nơi thờ lớn, có lịch sử lâu đời và gắn với một vị Mẫu hoặc một vùng đất. Đền Mẫu cũng là nơi thờ chính, nhiều đền được làng xã quản lý. Điện thờ thường là nơi thờ do một người chủ trì, có khi đặt ngay trong nhà riêng. Ngoài ra, nhiều chùa ở Bắc Bộ có một khu điện Mẫu phía sau hoặc bên cạnh khu thờ Phật, theo kiểu tiền Phật hậu Mẫu.
Tín ngưỡng thờ Mẫu tôn vinh hình tượng người mẹ, gắn với các miền vũ trụ: trời, núi rừng, sông nước. Trong hệ thống ấy có Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một nhân vật rất quen thuộc trong văn hoá dân gian Bắc Bộ, cùng nhiều vị thánh ở các hàng bậc khác nhau. Câu chuyện về từng vị có nhiều dị bản, được kể khác nhau giữa các vùng, giữa các thủ nhang và giữa các nhà nghiên cứu.
Người giữ phủ thường được gọi là thủ nhang hoặc thủ từ. Ở phủ đông người còn có người giúp việc, người trông coi hòm công đức. Muốn hỏi chuyện về các ban thờ, người cần gặp là thủ nhang, không phải những người tự xưng là thầy đứng ở cổng mời viết sớ.
Các ban thờ thường gặp trong một ngôi phủ
Bố cục dưới đây là cách sắp xếp hay gặp ở các phủ, điện miền Bắc. Có phủ đủ cả, có phủ chỉ có một phần, có phủ đặt theo thứ tự khác. Màu sắc là màu quy ước của từng miền trong tín ngưỡng thờ Mẫu.
| Ban thờ | Thờ ai (theo cách hiểu phổ biến) | Vị trí thường gặp |
|---|---|---|
| Ban Phật hoặc ban Ngọc Hoàng | Phật, hoặc Ngọc Hoàng và các vị thiên quan ở một số nơi | Cao nhất hoặc phía ngoài cùng, tuỳ phủ |
| Ban Tam toà Thánh Mẫu | Mẫu Thượng Thiên (màu đỏ), Mẫu Thượng Ngàn (màu xanh), Mẫu Thoải (màu trắng); có nơi thêm Mẫu Địa phủ (màu vàng) | Gian trong cùng, ở vị trí cao, thường là cung cấm |
| Ban Công đồng | Thờ chung các vị trong hệ thống Tứ phủ | Gian giữa, phía trước ban Mẫu |
| Ban Ngũ vị Tôn Quan | Các vị Quan Lớn | Hàng dưới ban Mẫu, hoặc hai bên |
| Ban Chầu bà, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu | Các hàng thánh theo Tứ phủ | Hai bên hoặc lầu thờ riêng; lầu Cô, lầu Cậu thường nhỏ, trang trí như đồ chơi trẻ con |
| Ban Sơn Trang | Các vị thuộc miền núi rừng hầu cận Mẫu Thượng Ngàn | Thường làm như núi giả, hang đá, ở một góc phủ |
| Ban Trần triều | Đức Thánh Trần và gia quyến ở một số phủ | Gian riêng hoặc ban riêng |
| Ban thờ dưới thấp | Ngũ Hổ, ông Lốt (hình rắn) theo quan niệm dân gian | Dưới gầm ban Công đồng hoặc ban Mẫu |
Đây không phải sơ đồ chuẩn cho mọi nơi. Tên gọi, số lượng ban và thứ bậc các vị có khác nhau giữa các vùng và các phủ. Khi bạn thấy ban thờ ở phủ mình đến không giống bảng, phủ ấy đúng theo truyền thống của nó, không phải bảng sai hay phủ sai.
Nếp của người khách khi bước vào phủ
Chào thủ nhang hoặc người trông phủ. Nhất là ở phủ nhỏ hay điện thờ tư gia, đây là phép lịch sự cơ bản. Một câu hỏi xin phép được vào lễ, được thắp hương ở đâu, là cách mở đầu tự nhiên.
Đặt lễ theo chỉ dẫn. Mỗi phủ có nếp đặt lễ riêng, có nơi đặt chung ở ban Công đồng, có nơi đặt theo từng ban. Thứ tự đặt lễ các ban và cách sắm lễ chi tiết có những bài riêng; ở đây chỉ nhắc rằng hỏi thủ nhang là chắc nhất.
Lễ từ ngoài vào trong, từ thấp lên cao là nếp phổ biến. Nhiều người lễ ban ngoài trước, rồi mới vào gian trong, lễ ban Mẫu sau cùng hoặc theo thứ tự thủ nhang chỉ. Không có quy định thống nhất cho mọi nơi.
Không tự ý bước lên bệ ban thờ. Ban Mẫu thường đặt cao, có bậc, có rèm. Khách lễ dưới chiếu, không bước lên bậc, không tự vén rèm.
Giữ yên lặng. Phủ thường không rộng, tiếng nói to vang khắp gian. Trò chuyện để ra sân, trong gian thờ chỉ thì thầm.
Hỏi trước khi chụp ảnh. Nhiều phủ không cho chụp tượng Mẫu và ban thờ chính. Ảnh kiến trúc, cổng phủ, sân phủ thường được phép.
Lầu Cô, lầu Cậu và ban Sơn Trang: vì sao trông khác các ban khác
Người lần đầu vào phủ thường chú ý tới những lầu thờ nhỏ trang trí rất sặc sỡ, có gương lược, hoa giả, đồ chơi trẻ con, giày dép nhỏ. Đó là lầu Cô và lầu Cậu, nơi thờ các vị Thánh Cô, Thánh Cậu, được hình dung như những vị thánh trẻ tuổi. Lễ vật dâng ở đây vì thế cũng mang dáng dấp đồ dùng của người trẻ, theo quan niệm dân gian.
Ban Sơn Trang hay được dựng thành một hòn non bộ, hang đá giả, có cây cỏ, đèn nhỏ, tượng các vị trong trang phục miền núi. Theo cách hiểu phổ biến, đây là nơi thờ những vị hầu cận của Mẫu Thượng Ngàn, người cai quản miền rừng núi. Lễ vật ở đây thường là đồ chay, sản vật quê, có nơi kiêng đồ mặn.
Hiểu như vậy để bạn không ngạc nhiên hay buột miệng bình phẩm khi thấy những ban thờ rất khác với hình dung về một nơi thờ tự trang nghiêm. Mỗi chi tiết ở đó đều gắn với cách người làm tín ngưỡng hình dung về thế giới thánh thần, và được giữ qua nhiều thế hệ. Người viết nội dung văn hoá, hướng dẫn viên muốn giải thích sâu hơn nên tham khảo sách của các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian, vì nhiều chi tiết có cách hiểu khác nhau.
Phủ đông vào lúc nào, vắng vào lúc nào
Tháng Giêng. Đầu năm là mùa đi lễ, các phủ lớn rất đông, nhất là những ngày cuối tuần. Người muốn lễ yên tĩnh nên tránh mấy tuần đầu năm hoặc đến thật sớm.
Tháng Ba âm lịch. Câu ca dao quen thuộc "tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" phản ánh việc tháng Ba là mùa tiệc Mẫu ở nhiều nơi. Các phủ thường có lễ lớn, canh hầu dày đặc, khách đông.
Ngày rằm, mùng một. Người quanh vùng đến lễ đều đặn, phủ có người trực, không khí vừa phải. Đây thường là lúc dễ hỏi chuyện thủ nhang nhất.
Ngày tiệc của từng vị. Mỗi phủ có lịch tiệc riêng theo các vị được thờ. Ngày tiệc thường có canh hầu và người trong giới thực hành đến đông.
Ngày thường giữa tuần. Phủ vắng, có khi chỉ có thủ nhang. Muốn tìm hiểu kỹ, ngắm kỹ các ban thờ và chụp ảnh kiến trúc khi đã được phép, đây là lúc thuận nhất.
Những điều nên tránh khi lễ ở phủ
Phủ là nơi mọi người đến với những tâm sự rất riêng. Vài điều nhỏ dưới đây giúp bạn không làm phiền ai và không tự đặt mình vào chỗ khó xử.
- Không nhét tiền vào tay tượng, vào mũ áo, vào kẽ ban thờ. Góp thì bỏ hòm công đức.
- Không mua sớ, mua lễ từ người lạ mời mọc ở cổng với lời hứa cầu là được. Phủ có thủ nhang, mọi việc hỏi ở đó.
- Không tin những lời phán bạn có căn, phải trình đồng mở phủ từ người mới gặp. Đây là chuyện hệ trọng của đời sống tín ngưỡng, không quyết trong một buổi đi lễ, càng không quyết vì sợ.
- Không cười đùa, quay phim trêu chọc người đang lễ hay đang khóc trước ban thờ. Nhiều người đến phủ trong lúc rất buồn.
- Không mang đồ lễ của ban này đặt sang ban khác khi không được chỉ.
- Không đốt vàng mã ngoài lò hoá vàng, không thắp hương quá nhiều nén một lúc trong gian kín.
Nếu có ai nói với bạn những điều khiến bạn lo lắng, hãy về nhà, nói chuyện với người thân và tìm hiểu từ nhiều nguồn trước khi làm bất cứ việc gì tốn kém.
Người khác đạo, người trẻ đi cùng bạn bè vào phủ
Ngày nay, nhiều người trẻ đến phủ vì tò mò với một di sản văn hoá, vì yêu âm nhạc chầu văn, vì thích trang phục, hoặc đơn giản là đi cùng bạn bè, người thân. Có người theo Công giáo, Tin Lành hay không theo tôn giáo nào. Bạn hoàn toàn có thể vào phủ với tư cách người tham quan, đứng nghiêm trang, không cần thắp hương hay vái lạy nếu điều đó không hợp với niềm tin của mình.
Nếu đi cùng người thân đang đến phủ để lễ, cứ để họ làm phần của họ, bạn chờ ở sân hoặc đứng yên ở phía sau. Một câu hỏi thật lòng về ý nghĩa một ban thờ, đặt ra khi đã ra sân, thường được đón nhận vui vẻ hơn nhiều so với một nhận xét buột miệng trong gian thờ.
Với người làm nội dung, ghi hình phủ để giới thiệu di sản, hãy xin phép thủ nhang, tránh quay cận mặt người đang lễ, và khi đăng tải thì mô tả trung lập, không giật tít về chuyện linh ứng hay bí ẩn. Cách làm ấy giữ được sự tôn trọng với người giữ phủ, và giữ cho chính bạn khỏi những tranh cãi không đáng có.
Câu hỏi thường gặp
Phủ và đền Mẫu khác nhau thế nào?
Cả hai đều là nơi thờ Mẫu. Phủ thường chỉ những nơi thờ lớn, lâu đời, gắn với một vị Mẫu hoặc một vùng đất; đền có thể do làng xã quản lý; điện thường là nơi thờ do một người chủ trì. Tên gọi trên thực tế dùng khá linh hoạt giữa các địa phương.
Ba màu đỏ, xanh, trắng trong phủ có ý nghĩa gì?
Theo quy ước phổ biến của tín ngưỡng thờ Mẫu, màu đỏ gắn với Mẫu Thượng Thiên, màu xanh gắn với Mẫu Thượng Ngàn cai quản núi rừng, màu trắng gắn với Mẫu Thoải cai quản sông nước. Một số nơi thờ thêm Mẫu Địa phủ với màu vàng.
Lần đầu đi lễ phủ nên lễ ban nào trước?
Nếp phổ biến là lễ từ ngoài vào trong, từ thấp lên cao, nhưng mỗi phủ có thứ tự riêng. Cách chắc nhất là hỏi thủ nhang khi đến. Nếu không có ai để hỏi, bạn lễ ở ban Công đồng là nơi thờ chung, như vậy đã đủ lòng thành.
Có nên nghe người ở phủ nói mình có căn, phải trình đồng không?
Bạn không nên quyết định gì ngay tại chỗ, nhất là khi người nói là người mới gặp. Đây là việc hệ trọng và có thể tốn kém. Hãy về nói chuyện với gia đình, tìm hiểu từ nhiều nguồn, và nhớ rằng bạn hoàn toàn có quyền từ chối.
Người theo đạo Công giáo có được vào phủ tham quan không?
Được. Phủ là không gian di sản mở cho khách tham quan. Bạn có thể đứng nghiêm trang, ngắm kiến trúc, nghe giới thiệu mà không cần thắp hương hay vái lạy. Chỉ cần giữ yên lặng, không chụp ảnh khi chưa được phép và không bình phẩm trong gian thờ.
Tín ngưỡng thờ Mẫu được UNESCO ghi danh khi nào?
Năm 2016, UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Từ đó, việc bảo tồn và thực hành tín ngưỡng này được quan tâm nhiều hơn trong đời sống văn hoá.